Obraz upamiętniający unię krewską

Początki historii stosunków polsko-litewskich sięgają wieku XIII, gdy zjednoczone przez Mendoga państwo, zagarnąwszy część terenów ruskich, wdało się w pierwsze zatargi sąsiedzkie z książętami polskimi. Epoka wzajemnych walk i najazdów, choć na krótko przerwana sojuszem Władysława Łokietka z Giedyminem, trwała w praktyce do roku 1385, gdy zawarto pierwszą polsko-litewską unię personalną – unię w Krewie – często interpretowaną jako inkorporację Litwy przez Polskę.

W ciągu kolejnych dziesięcioleci uregulowania prawne dotyczące związku obu państw ulegały zmianom, zdarzało się nawet, że unia w praktyce była zawieszona. Kolejną wielką zmianę przyniosło zawarcie unii lubelskiej w 1569. Stworzyła ona podwaliny dla nowego tworu – Rzeczypospolitej Obojga Narodów i funkcjonowała aż do uchwalenia Konstytucji 3 maja w 1791.

Dalszą integrację przerwały rozbiory, w wyniku których tereny Rzeczypospolitej zostały rozczłonkowane i znalazły się w granicach trzech europejskich mocarstw – Austrii, Prus i Rosji.

Mimo rozmaitych inicjatyw politycznych takich jak działalność Hotelu Lambert w czasie zaborów, czy też inicjatywa budowy federacji tuż po I wojnie światowej zaproponowana przez Józefa Piłsudskiego, próby restytucji państwa dualistycznego nie powiodły się. Przez większą część okresu międzywojennego, aż do roku 1938, gdy nawiązano stosunki dyplomatyczne, Polska i Litwa pozostawały nawet formalnie w stanie wojny. Kwestią sporną stała się przynależność Wilna i terenów tzw. Litwy Środkowej, której podporządkowaniu Polsce sprzeciwiał się rząd w Kownie.

Po wybuchu II wojny światowej tereny te zostały przyznane Litwie przez ZSRR (1939), jednak już wkrótce całe terytorium tej republiki zostało przez Związek Radziecki anektowane. Po zakończeniu wojny, zarówno Polska jak i Litwa, jako Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka, znalazły się w bloku państw socjalistycznych. W tej sytuacji kwestia stosunków polsko-litewskich formalnie nie istniała, a związana z nią problematyka poruszana była jedynie wśród środowisk emigracyjnych. Zmianę przyniósł dopiero upadek bloku wschodniego – w tym częściowo wolne wybory w Polsce w 1989 i odzyskanie niepodległości przez Litwę w 1991. Obecnie obydwa państwa starają się rozwijać dobrosąsiedzką współpracę.

Polska i Litwa przed 1385 rokiem

Kazimierz III Wielki – król Polski

Państwo litewskie powstało w połowie XIII wieku. Początkowo panowała w nim tzw. demokracja plemienna (wiecowa). Stopniowo ważną pozycję zyskiwali lokalni możnowładcy, zwani kunigasami. W roku 1240 na Litwie było pięciu głównych kunigasów, lecz jeden z nich – Mendog (lit. Mindaugas) – doprowadził do marginalizacji czterech pozostałych i w praktyce stał się jedynowładcą Auksztoty (lit. Aukštaitija). Książę Mendog przyłączył do ziem rdzennej pogańskiej Litwy prawosławne terytoria ruskie – Ruś Czarną i Ziemię Połocką. Zawarł także sojusz z Krzyżakami, przy poparciu których przyjął chrzest (1251) i uzyskał koronę królewską (1253), jednak społeczeństwo Litwy pozostało pogańskie, gdyż warunkiem pełnego podporządkowania się księciu przez Żmudzinów było zaprzestanie chrystianizacji kraju. Z drugiej strony dochodziło do polsko-litewskich walk, głównie na terenach przygranicznych. Gdy Litwinom udało się pokonać Jaćwingów znaleźli się oni w bezpośrednim sąsiedztwie terytoriów Mazowsza. W 1262 miał miejsce najazd zbrojny, w wyniku którego śmierć poniósł Siemowit I mazowiecki, a do niewoli litewskiej trafił jego syn – Konrad II czerski.

Po śmierci Mendoga kolejni władcy litewscy kontynuowali proces umacniania państwowości. Prowadzili także aktywną politykę dynastyczną – Trojden (lit. Traidenis), jeden z następców Mendoga, wydał swoją córkę Gaudemundę Zofię za Bolesława II, księcia mazowieckiego.

Trwały też najazdy na ziemie polskie – w 1294 w wyniku jednej z litewskich wypraw poległ kolejny z książąt – Kazimierz II łęczycki. W tym czasie więziono również jednego z władców ziemi dobrzyńskiej – Siemowita dobrzyńskiego. W 1316 władzę na Litwie objął Giedymin (lit. Gediminas), za czasów którego zawiązał się pierwszy sojusz polsko-litewski (1325). Do jego zawarcia doszło pomiędzy królem Polski Władysławem I Łokietkiem a Giedyminem. Przymierze zostało poparte ślubem zawartym pomiędzy córką władcy Litwy – Aldoną i synem Władysława – Kazimierzem III Wielkim. Jednocześnie doszło do mariażu jednego z książąt płockich, Wacława, z inną córką Giedymina – Elżbietą. Sojusz zaowocował dwiema wspólnymi wyprawami przeciw Nowej Marchii, lecz spowodował zarazem oburzenie w Rzeszy, gdyż uznano go za sprzymierzanie się z poganami. W konsekwencji tego Władysław Łokietek powziął decyzję o zerwaniu sojuszu.

Zmagania o Ruś Halicką

 Osobny artykuł: Wojna o Księstwo Halicko-Włodzimierskie w latach 1340-1392.

W latach 1349–1350 doszło do intensywnych walk polsko-litewskich. Przyczyną sporu stało się zainteresowanie obu państw zwiększeniem wpływów na Rusi Halickiej. W wyniku splądrowania Sandomierszczyzny król Kazimierz postanowił ulec i zawarł pokój. Jednak już w 1351 podjął wspólną z Węgrami wyprawę odwetową. Doszło wtedy do porozumienia z Kiejstutem (lit. Kęstutis), który zgodził się na przyjęcie od Węgrów chrztu, lecz jego ucieczka przekreśliła te zamiary. Do kolejnego starcia doszło w 1352, gdy wojska polskie bezskutecznie usiłowały opanować Bełz. W wyniku włączenia się do konfliktu Tatarów, zawarto dwuletni rozejm. W 1355 następna polska wyprawa zajęła Włodzimierz. Działaniom króla polskiego sprzyjały spory między książętami litewskimi. Zmagania o Ruś Halicką nie przeszkodziły Kazimierzowi w zaaranżowaniu zawartego w 1360 małżeństwa wnuka królewskiego, Kaźka Słupskiego z córką Olgierda Giedyminowica (lit. Algirdas), Kenną. Król chciał w ten sposób przygotować sojusz polsko-litewski, bowiem przewidywał, że po śmierci bezdzietnego wówczas Ludwika Węgierskiego tron polski przypadnie Kaźkowi i Kennie. Tak się jednak nie stało. W 1366 podjęto atak przeciw Lubartowi. Zawarty w tym roku pokój okazał się trwały – ziemia łucka przypadła Lubartowi, zaś bełska i chełmska – innemu litewskiemu księciu, Jerzemu Narymuntowiczowi.

Podboje Litwinów

Kiejstut – wielki książę litewski

Tymczasem Litwini kontynuowali ekspansję na osłabione przez najazd mongolski księstwa ruskie. Giedymin opanował Podlasie, Polesie, Wołyń i Witebszczyznę. Po jego śmierci i krótkim panowaniu Jawnuty (lit. Jaunutis) rządy objęli Olgierd i Kiejstut. Olgierd podbijał ziemie ruskie: Podole, Kijowszczyznę, część Rusi Zaleskiej, a Kiejstut bronił zachodnich granic przed najazdami krzyżackimi. Po śmierci Olgierda władzę przejął jego syn – Jagiełło, który początkowo współrządził ze swym stryjem – Kiejstutem, władającym Księstwem Trockim.

Zagrożenie krzyżackie

W międzyczasie na arenie pojawiło się nowe zagrożenie zarówno dla Litwy, jak i dla Polski. Od 1202 roku na terenie Inflant rozwijało się państwo zakonu kawalerów mieczowych, pozostające od 1237 roku w unii z groźnym państwem zakonu krzyżackiego. Oba państwa powiększały swe terytoria kosztem plemion pogańskich, w końcu pojawiło się z ich strony żądanie przejęcia Żmudzi, która stała na przeszkodzie połączeniu terytoriów.

Jagiełło (lit. Jogaila Algirdaitis) początkowo skupił się raczej na umacnianiu pozycji w Auksztocie (lit. Aukštaitija) i na podbitych ziemiach ruskich, ale nadal pozostawał pod presją krzyżacką. W 1382 roku w niejasnych okolicznościach umarł Kiejstut, którego następcą powinien zostać Witold (lit. Vytautas), jednak Jagiełło nie chciał łatwo rezygnować ze spuścizny po swym stryju. W obliczu zagrożenia agresją zakonu doszło w roku 1382 do zawarcia traktatu, w którym Litwa odstępowała Krzyżakom część Żmudzi (lit. Žemaitija) i zobowiązywała się do chrztu w ciągu trwania podpisanego na cztery lata rozejmu. Jagiełło znalazł się w trudnej sytuacji, co potwierdza ranga poczynionych przez niego ustępstw. Chcąc ratować kraj musiał zwrócić się do któregoś z europejskich państw, które byłoby skłonne wprowadzić go do wspólnoty chrześcijańskiej. Jako że Wielkie Księstwo Moskiewskie pozostawało w strefie obrządku wschodniego, a zbliżenie w tej sytuacji z państwem zakonu spotkałoby się ze złym przyjęciem przez bojarów, Jagiełło postanowił zwrócić się ku Polsce. Już w 1383 roku nadał lubelskim kupcom w Wilnie szereg przywilejów, czym zyskał sobie ich przychylność.

Państwo krzyżackie w Prusach w XV wieku

Inne przyczyny zbliżenia polsko-litewskiego

Bez wątpienia w tym czasie sytuacja geopolityczna sprzyjała sojuszowi polsko-litewskiemu, gdyż oba państwa łączyło coraz więcej wspólnych interesów, jak choćby chęć odzyskania ziem utraconych w wyniku ekspansji krzyżackiej, dążenie do umocnienia swych wpływów na terytoriach ruskich, a także przyczyny ekonomiczne. Według Oskara Haleckiego główną przesłanką do podpisania unii i utworzenia federacji polsko-litewskiej było uniknięcie konfrontacji zbrojnej obu państw na ziemiach ruskich, do których oba kraje rościły swoje pretensje. Dodatkowo stronę polską motywowała dbałość o rozszerzanie wpływów Kościoła. Trudno ustalić jednoznacznie od kogo wyszła inicjatywa nawiązania ścisłych kontaktów. Wiadomo, że dążyła do tego część takich rodów jak Tarnowscy, Melsztyńscy, czy Kurozwęccy, którzy decydowali wówczas o kierunkach polskiej polityki zagranicznej. Z drugiej strony na uroczystości koronacyjne Jadwigi w styczniu 1385 zjawiło się wielkie poselstwo litewskie, ze Skirgiełłą (lit. Skirgaila) na czele, które oficjalnie zwróciło się z prośbą o rękę młodej królowej. W wyniku przeprowadzonych wtedy rozmów osiągnięto wstępne porozumienie co do kształtu i warunków przyszłego układu.

Główne przyczyny zbliżenia polsko-litewskiego w 2. połowie XIV wieku:

Lata 1385-1569

Chrzest Litwy, Jan Matejko

Unia w Krewie

 Osobny artykuł: Unia w Krewie.

W tych warunkach 14 sierpnia 1385 roku doszło do zawarcia pierwszej unii polsko-litewskiej w miejscowości Krewo. Na mocy tego układu Jagiełło zobowiązał się przyjąć chrzest w obrządku katolickim wraz z książętami i ludem Litwy.

11 stycznia 1386 roku na zamku w Wołkowysku zawarto umowę, na mocy której Jagiełło miał objąć polską koronę i Jadwigę Andegaweńską za żonę. 15 lutego Jagiełło przyjął imię Władysława, zaś Świdrygiełło (lit. Švitrigaila), Korygiełło i Witold, odpowiednio – Bolesława, Kazimierza i Aleksandra. 18 lutego nastąpił ślub, a 4 marca odbyła się uroczysta koronacja. Ze ślubem związany był także następny punkt, którym było zobowiązanie się strony litewskiej do zapłaty Habsburgom odszkodowania w wysokości 200 tysięcy florenów za zerwanie umów o małżeństwie Jadwigi z Wilhelmem. Dodatkowo Litwa zobowiązała się zwolnić wszystkich polskich jeńców, a Jagiełło, jako przyszły mąż Jadwigi i król Polski zobowiązał się do odzyskania utraconych przez Polskę ziem i utrzymania ścisłego sojuszu. Ponadto zapowiedziano wcielenie ziem Księstwa do Korony Królestwa Polskiego, jednak bez podawania terminu, czy zasad ewentualnej inkorporacji. W związku z pozostaniem Jagiełły na terytorium Polski, na namiestnika Litwy wyznaczono Skirgiełłę, który funkcję tę sprawował do roku 1392, gdy zastąpił go Witold, a on sam przejął zarząd nad ziemiami ruskimi. W 1387 erygowano biskupstwo w Wilnie, podległe arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu. Unia krewska, w praktyce unia personalna, oznaczała pogłębienie się orientacji polskiej polityki zagranicznej na wschód. Przyniosła także zasadniczą zmianę sił we Europie Wschodniej oraz wzmocnienie Królestwa Polskiego.

Polska i Litwa w latach 1386–1434

W 1387 roku Jagiełło wydał pierwszy przywilej stanowy dla bojarów litewskich zwalniający ich od danin i posług na rzecz wielkiego księcia – chciał dzięki temu pozyskać ich przychylność dla unii z Polską i nowej wiary katolickiej. Nie obyło się jednak bez problemów – przeciw Jagielle wystąpiła opozycja na czele z jego kuzynem, Witoldem Kiejstutowiczem, który w imię obrony ojczyzny i w obawie przed hegemonią Polski zwrócił się o pomoc w stronę Krzyżaków. Jagiełło pragnąc zażegnania konfliktu doprowadził w roku 1392 do kompromisowego porozumienia znanego jako ugoda w Ostrowie, na mocy której Witold otrzymał księstwo Trockie i namiestnictwo nad Litwą. W zamian za to zerwał kontakty z Krzyżakami i uznał Jagiełłę za swego zwierzchnika. Od roku 1395 Witold zaczął tytułować się wielkim księciem, dzięki temu zyskiwał sobie coraz większą przychylność wśród litewskich bojarów. W 1399 roku zmarła Jadwiga Andegaweńska, co stało się powodem, by uczynić Jagiełłę jedynym królem Polski. W tym samym roku fakt ten został potwierdzony przez szlachtę, natomiast kwestia relacji Polska-Litwa zaczęła wymagać nowych regulacji.

Unia wileńsko-radomska

Witold – wielki książę litewski

 Osobny artykuł: Unia wileńsko-radomska.

Początek XV wieku przyniósł drugą w historii unię polsko-litewską. Nowe porozumienie nazwane zostało unią wileńsko-radomską, gdyż szlachta obu państw potwierdziła jego postanowienia w tychże miastach. Na jego mocy Władysław Jagiełło otrzymał tytuł Supremus Dux Lithuaniae, a Witold Magnus Dux Lithuaniae. Ustalono także, że w przypadku śmierci Jagiełły tron polski ma zostać obsadzony w porozumieniu ze stroną litewską, natomiast, gdyby pierwszy zmarł Witold – Litwa miałaby mieć nowego wielkiego księcia wyznaczonego przez Jagiełłę. Unia ta, podobnie jak unia krewska zachowywała odrębność obu państw.

Kolejne lata to okres nasilającego się konfliktu z zakonem krzyżackim. W tym czasie najmłodszy brat Jagiełły, Świdrygiełło zbuntował się przeciw władzy Witolda i szukał porozumienia z Krzyżakami. Doprowadziło to do zatargu krzyżacko-litewskiego, lecz strony zawarły pokój w Raciążu, co stało się okazją do pierwszej ważniejszej manifestacji wspólnego, polsko-litewskiego stanowiska w danej sprawie, gdyż Witold przekazał Krzyżakom polskie postulaty w kwestii Pomorza Gdańskiego. Porozumienie okazało się jednak przejściowe i w 1409 roku doszło do wybuchu wielkiej wojny z zakonem krzyżackim, w której Litwa i Polska wystąpiły wspólnie.

Wielka wojna z zakonem krzyżackim

 Osobny artykuł: Wielka wojna z zakonem krzyżackim.

W 1407 wielkim mistrzem zakonu został Ulrich von Jungingen – zwolennik nieustępliwego traktowania Polski i Litwy i reprezentant prowojennego stronnictwa wśród Krzyżaków. W 1408 przekazał Gotlandię na rzecz Eryka Pomorskiego, co oznaczało tworzenie sprzyjającej sytuacji politycznej do prowadzenia podbojów. Z drugiej strony Jagiełło zawarł pokój z Wielkim Księstwem Moskiewskim. Początek konfrontacji zbrojnej była już tylko kwestią czasu – bezpośrednim pretekstem stał się wybuch antykrzyżackiego powstania na Żmudzi, wspieranego przez Litwę. Strona Polska natychmiast zaoferowała Witoldowi pomoc, w wypadku krzyżackiego ataku, wobec czego 6 sierpnia 1409 Ulrich von Jungingen wypowiedział Polsce wojnę. Działania wojenne rozpoczęły się wtargnięciem Krzyżaków na ziemię dobrzyńską, a w październiku podpisano rozejm do 24 czerwca 1410. Obie strony postanowiły w tym czasie przygotować się do walnej rozprawy. Poczyniono również odpowiednie zabiegi dyplomatyczne próbując zdyskredytować oponenta – Krzyżacy przedstawiali konflikt jako krucjatę przeciw pogaństwu, uzyskali też wsparcie władców Czech i Węgier oraz licznych książąt niemieckich. Polska mogła liczyć na pomoc hospodara mołdawskiego i oddziałów tatarskich Dżelal-ed-Dina. Litwinom udało się w maju 1410 potwierdzić zawarcie pokoju z Krzyżakami inflanckimi, co uszczupliło siły wroga w decydującym momencie. Plan polsko-litewski zakładał koncentrację wojsk na południe od państwa zakonnego i marsz na Malbork. 30 czerwca siły polskie przekroczyły Wisłę i w okolicach Czerwińska połączyły się z Litwinami. Krzyżacy skoncentrowali swoją armię pod Kurzętnikiem, ale do starcia ostatecznie nie doszło. 13 lipca Jagiełło otrzymał akt wypowiedzenia wojny od Zygmunta Luksemburskiego, ale nie wpłynęło to zasadniczo na zmianę planów. 15 lipca doszło do walnego rozstrzygnięcia – bitwy pod Grunwaldem. Połączone siły polsko-litewsko-rusko-tatarskie, liczniejsze, ale gorzej uzbrojone od krzyżackich, odniosły pełne zwycięstwo. W ich ręce dostało się 50 chorągwi wroga, działa oraz obóz z zapasami. Skala zwycięstwa była dość niespodziewana, jednak nie udało się doprowadzić do zajęcia Malborka. Po długich rokowaniach zawarto pokój w Toruniu (11 lutego 1411). Wspólne zwycięstwo Polaków i Litwinów sprawiło jednak, że świadomość obopólnych korzyści z pozostawania w ścisłym sojuszu wzrosła. Pojawiła się też szansa na rozwiązanie kwestii krzyżackiej w przyszłości.

Zobacz też

Unia horodelska

Władysław II Jagiełło – król Polski

 Osobny artykuł: Unia horodelska.

W roku 1413 w Horodle zawarto kolejną unię między Polską i Litwą. Jednym z jej długofalowych następstw stało się upodobnienie litewskiej struktury administracyjnej do schematów polskich. W zasadzie postanowienia unii były podobne do wileńsko-radomskiej, ale pojawiły się także nowe przepisy, dzięki którym bojarzy uzyskali podobne prawa co szlachta polska. Nastąpiło również przyjęcie 47 katolickich rodów bojarskich do herbów polskich. Ustalono także, by kontynuować unię, nawet po wygaśnięciu rodu Jagiełły. Zachowano też instytucję wielkiego księcia, mimo podtrzymania przepisu o inkorporacji Wielkiego Księstwa:

„ziemie litewskie [...] zgodnie z wolą, zezwoleniem i zgodą baronów, panów, bojarów ponownie wcielamy, [...] przywłaszczamy, [...] sprzymierzamy i na wieki jednoczymy ze wspomnianym Królestwem Polskim”

Po śmierci Witolda władzę na Litwie miał objąć ten, którego „król polski lub jego następcy za radą prałatów i baronów Polski i ziem Litwy uznają za godnego wyboru, ustanowienia i umieszczenia”. Strona polska natomiast zobowiązała się, że „bez prawowitych następców” nie obierze swojego władcy bez porozumienia i zgody wielkiego księcia i bojarów.

Ponadto po podpisaniu unii pojawiła się możliwość uszlachetnienia rodów bojarskich poprzez nadanie herbu przez władcę. Wybrane rody szlacheckie dokonywały adopcji części bojarów. Wcześniej pojęcie szlachectwa było właściwie na Litwie nieznane.

Kolejne lata rządów Witolda to okres szczytu potęgi Litwy w Europie Wschodniej. Jej zwierzchnictwo uznał m.in. Nowogród oraz chanat krymski. Litwa znacznie się usamodzielniła, jej pozycja i siła wzrosła do tego stopnia, że zachwiała unią z Polską. W 1422 roku po kolejnej wojnie z Krzyżakami, na mocy pokoju w Melnie, Litwa odzyskała Żmudź.

W 1428 roku Witold rozpoczął starania o koronację. Jego plany poparł Władysław Jagiełło, lecz pod warunkiem, że po śmierci kuzyna koronę przejąłby syn Jagiełły, gdyż Witold nie posiadał męskiego potomstwa. 6 stycznia 1429 roku rozpoczął się zjazd w Łucku, na którym spotkali się m.in. Władysław Jagiełło, Witold i Zygmunt Luksemburczyk. Próbował on przejąć inicjatywę w kwestii ewentualnej koronacji, gdyż zależało mu na rozbiciu sojuszu polsko-litewskiego. Na posiedzeniu obu rad projekt podniesienia Litwy do rangi królestwa został entuzjastycznie przyjęty przez stronę litewską, natomiast panowie koronni jednomyślnie go odrzucali, kwestionując prawo Luksemburczyka do dysponowania koronami. Ostro wypowiedział się Zbigniew Oleśnicki próbując wskazać intrygę Zygmunta. W końcu panowie polscy zerwali obrady, oddalając tym samym sprawę koronacji. W 1430 roku Witold zmarł.

Wielkim księciem litewskim został brat Jagiełły – Świdrygiełło. Stało się to jednak bez porozumienia ze stroną polską, co oznaczało złamanie zasad unii horodelskiej. Panowie koronni okazali gotowość do uznania nowego księcia w zamian za ustępstwa terytorialne w postaci Podola i Wołynia, jednak nowy władca odmówił. Niebawem Świdrygiełło rozpoczął starania o koronację, co dodatkowo zaostrzyło spór. Postanowił poszukać wsparcia u Zygmunta Luksemburczyka i Krzyżaków, czego rezultatem był wybuch wojny polsko-litewskiej w lipcu 1431. Wojska księcia, wspierane posiłkami krzyżackimi, uderzyły na Kujawy i Wielkopolskę, ale 13 września 1431 doznały sporych strat w bitwie pod Dąbkami. Tymczasem zadziałać postanowili panowie litewscy wyznania katolickiego, którzy w 1432 swoim księciem okrzyknęli Zygmunta Kiejstutowicza (lit. Žygimantas Kęstutaitis), cieszącego się poparciem w Polsce.

Unia grodzieńska

 Osobny artykuł: Unia grodzieńska.

Polska i Litwa w 1466

W 1432 roku odnowiono w Grodnie unię, która zrównała w prawach bojarów obu wyznań. W 1435 nastąpił polityczny koniec Świdrygiełły, który mimo wsparcia Krzyżaków został pokonany. Rok wcześniej zmarł Władysław Jagiełło. Na tron polski wybrano jego syna – Władysława, nazwanego później Warneńczykiem. Zmiana nastąpiła również na Litwie, kiedy zamordowanego w 1440 roku Zygmunta Kiejstutowicza zastąpił brat polskiego króla, Kazimierz IV Jagiellończyk. Został on przez niego wyznaczony na namiestnika, lecz bojarzy obwołali go wielkim księciem. Stało się to jednak bez porozumienia ze szlachtą polską, co w praktyce oznaczało zerwanie unii.

W 1444 roku Władysław podjął antyturecką wyprawę, podczas której poległ. Szlachta polska zwróciła się do Kazimierza Jagiellończyka z propozycją objęcia władzy na tronie krakowskim, na co ten się zgodził, ale dopiero po dwóch latach zwłoki, co umocniło jego pozycję wobec możnowładców. 17 września 1446 roku wydał akt regulujący stosunki polsko-litewskie na zasadzie równorzędności. Później zagwarantował także nienaruszalność litewskich granic i praw bojarów obu wyznań oraz obsadzanie litewskich urzędów przez Litwinów. Oznaczało to przywrócenie unii.

25 czerwca 1447 roku arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski Wincenty Kot w Katedrze Wawelskiej dokonał aktu koronacji Kazimierza Jagiellończyka na króla Polski. Rozpoczęło to okres świetności rodu Jagiellonów, którzy panowali wówczas w Polsce, Czechach i na Węgrzech oraz Litwie. Ziemie, którymi władali opierały się o trzy morza – Bałtyk, Adriatyk i Morze Czarne. Okres panowania Kazimierza Jagiellończyka w Polsce to czas rozkwitu kultury i sztuki, ale przede wszystkim zwycięskiej wojny z zakonem krzyżackim, co doprowadziło do zmiany układu sił w regionie, a także do odzyskania Pomorza Gdańskiego, co z kolei miało niezwykle pozytywny wpływ na rozwój gospodarczy kraju w następnych latach.

W roku 1492 Kazimierz Jagiellończyk zmarł, władzę zaś przejęli jego synowie – w Krakowie Jan Olbracht, w Wilnie – Aleksander Jagiellończyk. Podział władzy był równoznaczny z kolejnym przerwaniem unii między obydwoma państwami.

Unia krakowsko-wileńska

Kazimierz IV Jagiellończyk – król Polski

 Osobny artykuł: Unia krakowsko-wileńska.

Sojusz polsko-litewski trwał nadal, lecz nie był już tak ścisły. Oba państwa nadal wspierały się w swych posunięciach dyplomatycznych, a także udzielały sobie pomocy militarnej, jednak rosnące zagrożenia końca XV wieku zmotywowały obie strony do zawarcia nowego porozumienia, które zacieśniłoby związek i zapobiegło ewentualnemu rozpadowi na wypadek przedłużającego się stanu, gdy nie istniała unia personalna.

W tych warunkach doszło w 1499 roku do podpisania unii krakowsko-wileńskiej zwanej też układem wileńskim. Była ono nawiązaniem do unii horodelskiej z 1413 roku, lecz pomijało przepis o inkorporacji Litwy. Jej główne postanowienia to zobowiązanie do wzajemnej pomocy militarnej, wypowiadanie wojny państwu trzeciemu wyłącznie za zgodą obu stron oraz udział drugiej strony w wybieraniu władcy jednego z państw. Unia ta była zatem legitymizacją stanu trwającego od czasu panowania Kazimierza Jagiellończyka, czyli ścisłego sojuszu dwóch suwerennych państw.

Unia mielnicka

 Osobny artykuł: Unia mielnicka.

Herb rodowy Jagiellonów

W 1501 roku zmarł Jan Olbracht. Stworzyła się sytuacja, w której podjęto decyzję o budowie jednego wspólnego państwa. Zawarcie nowego porozumienia nastąpiło w tym samym roku, gdy na mocy zawartej między Polską a Litwą unii mielnickiej, królem Polski został dotychczasowy wielki książę litewski – Aleksander Jagiellończyk. Władca zgodził się na przepis, dotyczący połączenia Litwy i Polski w jedno „nierozerwalne ciało, aby był jeden lud, jeden naród, jedno braterstwo i wspólne narady”. Od tej pory król miał być wybierany przez senatorów obu krajów, co stało w sprzeczności z dotychczasową dziedzicznością praw Jagiellonów do tronu litewskiego i praw polskiej szlachty do elekcji własnego króla. Aleksander zastrzegł jednak, że postanowienia unii wejdą jednak w życie dopiero po uzyskaniu akceptacji społeczeństwa litewskiego. Zgoda taka nigdy jednak nie nastąpiła, gdyż na Litwie nie było sejmików wojewódzkich, a sejm litewski został przez króla oczyszczony ze zwolenników unii. W 1506 Aleksander zmarł, a panowanie objął, wyznaczony przez niego na następcę, jego brat – Zygmunt Stary.

Zobacz też

Polska i Litwa w 1526

Próby zacieśnienia związku

Pod koniec lat 50. XVI wieku kwestia regulacji stosunków polsko-litewskich zaczęła stawać się przedmiotem szerszej debaty. Było to związane ze świadomością wygasania dynastii Jagiellonów. Problem był o tyle istotny, że do tej pory brakowało odpowiedniego spoiwa instytucjonalnego – unię gwarantowała jedynie osoba wspólnego władcy. Projekt wprowadzenia realnej pojawiał się już od obrad sejmu piotrkowskiego w latach 1547–1548, gdy stał się on jednym z postulatów ruchu egzekucyjnego. Zwolennicy tego pomysłu powoływali się na niezrealizowane przepisy unii krewskiej, jednak każdorazowo spotykali się ze stanowczą reakcją elit Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ich opór wobec zacieśnienia związku nazwano separatyzmem litewskim. Sytuacja geopolityczna sprzyjała jednak postulatorom ściślejszej unii, gdyż Litwa nie była w stanie samodzielnie prowadzić wojny o Inflanty z rosnącą w siłę Rosją, dopuszczającą się ciągłych najazdów. W tych warunkach w 1562 litewskie pospolite ruszenie pod Witebskiem zawiązało konfederację i zażądało od króla zwołania wspólnego sejmu polsko-litewskiego. Perspektywa przeprowadzenia nowych rozstrzygnięć w sprawie unii, wyboru króla i kwestii obronnych stała się oczywista. Zacieśnienie związku przypieczętowały sukcesy militarne Iwana Groźnego, w tym zdobycie przez Rosjan litewskiego Połocka w 1563.

Lata 1569-1795

Unia lubelska i jej następstwa

Przygotowania do prac nad nową formułą związku

Unia Lubelska, Jan Matejko

W latach 1563–1564 obradował sejm egzekucyjny. W czasie jego trwania przedstawiciele polscy przedstawili Litwinom swój projekt unii, jednak część jego pomysłów była bardzo radykalna. Zakładano likwidację państwowości litewskiej, a niektórzy postulowali nawet zamianę nazwy Litwa na Nowa Polska. W tych okolicznościach nie uzyskano aprobaty Litwinów. W tym czasie na Litwie przeprowadzane były liczne reformy – dokończono przekształcenia administracyjne, utworzono sejmiki oraz opracowano Drugi Statut Litewski, podkreślający odrębność Litwy. Wszystkie działania miały na celu podniesienie kraju do roli równorzędnego partnera. O powrocie do rozmów nad unią przyspieszyła decyzja Zygmunta Augusta, który zadeklarował zrzeczenie się praw dziedzicznych do Wielkiego Księstwa na rzecz Korony.

Ustanowienie unii

 Osobny artykuł: Unia lubelska.

Początek obrad

W grudniu 1568 Zygmunt August zwołał do Lublina sejm koronny, a do Wohynia sejm litewski. Po jego propozycji posłowie litewscy zgodzili się na przeniesienie do Lublina, ale nadal obradowano osobno. Prace trwały od 19 stycznia 1569 aż do sierpnia i przebiegały w trzech etapach. Pierwszy okres trwał do lutego, gdy po niemożliwości odnalezienia konsensusu Litwini potajemnie wyjechali z Lublina. Do tego momentu ścierały się dwa główne projekty – polski, lansowany bpa Filipa Padniewskiego, zakładający ustanowienie jednego władcy, jednego sejmu i prawa obywateli do piastowania urzędów i posiadania dóbr w obu krajach oraz projekt litewski, zakładający utrzymanie unii personalnej, osobne koronacje, odrębność urzędów i jedynie wspólną politykę zagraniczną. Reprezentacja litewska, spośród której wyróżniał się Mikołaj Radziwiłł Rudy, nie była skłonna do ustępstw i w końcu obrady zerwano.

Zobacz w Wikiźródłach
Haraburda z wojną, J. Kochanowski

Włączenie ziem ruskich do Korony

Polska i Litwa w 1569

Od początku czerwca sejm polski obradował samodzielnie. Tymczasem do sporu politycznego czynnie włączył się król. Postanowił on zmusić delegację litewską do powrotu i wykorzystując swe uprawnienia wielkoksiążęce doprowadził do przyłączania do Korony kolejnych ziem ruskich. Najpierw włączone zostało Podlasie oraz Wołyń z ziemią bracławską. Na wniosek posłów wołyńskich w ten sam sposób pozbawiono Wielkie Księstwo Litewskie ziemi kijowskiej. Utrata przez Litwę tak wielkich połaci terenu spowodowała zmianę stanowiska części elit. 20 marca postanowiono na zjeździe w Wilnie o wysłaniu do Polski Jana Chodkiewicza celem wznowienia rokowań. Podstawą rozmów stał się uchwalony bez udziału Litwy akt unii z 24 marca, który oznaczał inkorporację całości Wielkiego Księstwa. Z drugiej strony obiecano jednak zachowanie odrębności instytucji litewskich. Próby porozumienia trwały kolejne dwa miesiące. Znów aktywnie włączył się król, który nakazał sejmikom litewskim nadawanie posłom na sejm walny pełnomocnictwa do zawarcia unii. Stopniowo też skłaniał szlachtę litewską do przysięgi na wierność Koronie.

Druga faza wspólnych obrad

6 czerwca na wspólne obrady powrócili przedstawiciele sejmu litewskiego, choć w uszczuplonym składzie. Nieobecność posłów przeciwnych koncepcjom unii realnej spowodowała przyspieszenie prac. Ustalono zagwarantowanie odrębności państwowej Litwy, ustanowienie wspólnych rządów w Inflantach i stworzenie wspólnej pieczęci. 28 czerwca podjęto uroczystą uchwałę o unii, a 1 lipca miało miejsce jej zaprzysiężenie. Wkrótce wystawione zostały dwa jednobrzmiące akty, po jednym dla obu sejmów, ale obydwa w języku polskim. 11 lipca uzupełniono je dokumentami potwierdzającymi nową unię.

Zobacz w Wikiźródłach
Akt unii lubelskiej

Nowy twór państwowy – Rzeczpospolita Obojga Narodów

Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodów

 Osobny artykuł: Rzeczpospolita Obojga Narodów.

Zawarcie unii stało się jednocześnie aktem powołania nowego państwa Rzeczypospolitej Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Władzę centralną stanowił król i sejm. Króla wybierano wspólnie, był on koronowany w Krakowie. Zachowano też tytuł wielkiego księcia. Odtąd wspólna miała być też polityka zagraniczna i obronna. W czasie sejmu lubelskiego uchwalono także Porządek obrad rady koronnej i litewskiej, który ustanawiał wspólną izbę senatorską. W jej skład wchodzili wojewodowie, kasztelanowie, ministrowie obu państw oraz biskupi katoliccy. Urzędy centralne i sądownicze oraz ministerstwa pozostawały osobne. Polacy otrzymali prawo do zakupu dóbr ziemskich na Litwie, co w przyszłości doprowadziło do wzrostu znaczenia magnaterii posiadającej olbrzymie latyfundia. Pojawiła się też zapowiedź wprowadzenia jednolitej waluty, zrealizowana w 1580 roku, gdy Stefan Batory ustanowił unię monetarną między obydwoma krajami. Wspólną walutą Rzeczypospolitej Obojga Narodów był odtąd dotychczasowy grosz polski.

Powstanie nowego, wielokulturowego i wielonarodowościowego tworu w Europie Środkowej miało swoje dalekosiężne skutki w przyszłości. Szlachta obu państw integrowała się w jedną grupę na gruncie kultury polskiej, bardzo w ten sposób wzbogaconej. Wytworzył się jeden obyczaj i jedna ideologia. Istotną cechą była wówczas tolerancja, dzięki której tak różnorodny organizm unikał walk wewnętrznych na tle kulturowym. Z drugiej strony polonizacja mogła przyczynić się do spowolnienie procesów narodowościowych na terenach ruskich, co z kolei powodować mogło wzrost nieufności do Polski w obawie przed jej dominacją.

Zobacz też

Wiek XVII – początki oligarchii magnackiej

 Osobny artykuł: Polska okresu wolnej elekcji.

W wieku XVII w Rzeczypospolitej ukształtowała się nowa forma ustrojowa – oligarchia magnacka. Podstawę stanowiły pacta conventa, artykuły henrykowskie oraz przywileje szlacheckie. Rosły też wpływy polskich i litewskich posiadaczy ziemskich. Od 1652 zaczęli oni wykorzystywać nowy instrument do realizowania swych partykularnych interesów na sejmie walnym – liberum veto. Sam związek polsko-litewski wydawał się wówczas dość trwały, jednak z drugiej strony pojawiały się zagrożenia bytu państwa jako całości. Szczególnie groźnym wydarzeniem stał się potop szwedzki oraz utrata Podola w 1672. Skierowanie polskiej polityki zagranicznej na Szwecję, Rosję i Imperium osmańskie uniemożliwiło Polsce walkę o zwrot dawnych ziem piastowskich – Pomorza Zachodniego i Śląska. Dodatkowym przejawem ujemnego bilansu XVII wieku dla Rzeczypospolitej był kryzys gospodarczy, związany z brakiem reform na rzecz ograniczenia gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej.

Zobacz też

Wiek XVIII – rozkład państwa

 Osobne artykuły: Polska w czasach saskich i Polska w XVIII wieku.

Obszar Rzeczypospolitej po I rozbiorze

Epoka saska również nie była dla Rzeczypospolitej pomyślna. Po elekcji Augusta Mocnego kraj był politycznie rozdarty. Na Litwie trwała wojna domowa między rodem Sapiehów a ich oponentami, wspieranymi przez szlachtę średnią. Ponadto król działając w interesie Saksonii i własnej dynastii wciągnął Rzeczpospolitą w III wojnę północną. Skutkiem tego były wyniszczające przemarsze obcych wojsk oraz przyzwyczajenie do anarchii związanej z zamieszaniem wokół naprzemiennych „elekcji” Augusta Mocnego i Stanisława Leszczyńskiego. Całą sytuację wykorzystała Rosja, która dzięki pokojowi w Nystad z 1721 zyskała pozycję hegemona w tej części Europy Środkowej. W trakcie wojny miało miejsce jeszcze jedno wydarzenie, które znacznie pogorszyło pozycję słabnącej już Rzeczypospolitej – Sejm niemy. Kolejne zamieszanie miało miejsce w czasie wojny o sukcesję polską, gdy na tron próbował wrócić Stanisław Leszczyński. Kolejne interwencje mocarstw ościennych spowodowały, że zgodnie z Traktatem Trzech Czarnych Orłów Rzeczpospolita przestała być suwerennym państwem, a o najważniejszych sprawach jej polityki decydowały Rosja, Prusy i Austria.

Pewną szansą odwrócenia tych tendencji był wybór związanego z Familią Stanisława Augusta Poniatowskiego. Dzięki dobrym relacjom z Rosją Czartoryskim udało się przeprowadzić pewne reformy już na sejmie konwokacyjnym, który przygotowywał elekcję. Jego dorobek przekreślił jednak Sejm Repninowski, który 1768 zagwarantował podstawy spaczonej już wówczas złotej wolności i ustanowił tzw. prawa kardynalne. Od roku 1768 Rzeczpospolita była już faktycznie rosyjskim protektoratem.

Część szlachty, która uważała działania króla za niewłaściwe zawiązała w tym samym roku konfederację barską. Do 1772 trwały walki z wojskami króla i carycy Katarzyny II. Klęska powstańców spowodowała radykalną reakcję mocarstw ościennych – nastąpił I rozbiór Polski.

Zobacz w Wikiźródłach:
Traktat wieczystej przyjaźni pomiędzy Rosją a Rzecząpospolitą (1768)
Akt założenia konfederacji barskiej
Akt detronizacji Stanisława Augusta Poniatowskiego 14 października 1770

Konstytucja 3 maja i rozbiory

 Osobne artykuły: Sejm Wielki, Konstytucja 3 maja, Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów i Rozbiory Polski.

Jedną z ostatnich prób ratowania kraju stał się Sejm Czteroletni, powołany początkowo w związku z potrzebą zajęcia stanowiska Polski w sprawie wojny rosyjsko-tureckiej. Była to jednak zarazem okazja do przeprowadzenia gruntownej reformy ustrojowej. W wyniku prac posłów uchwalona została pierwsza w Europie konstytucja, która przeszła do historii jako Konstytucja 3 maja. Jednym z aspektów jakiego dotyczyła ustawa rządowa była kwestia unii polsko-litewskiej. Szczegółowe przepisy zawierało uchwalone w październiku tego samego roku (1791) Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów. Ustanowiło ono jeszcze ściślejszy związek między Koroną i Litwą. Od tej pory nazwa państwa brzmieć miała „Rzeczpospolita Polska”. Stworzono organy do prowadzenia jednolitej, spójnej polityki wojskowej i skarbowej. Obu stronom zagwarantowano proporcjonalny udział we władzy.

W wyniku postawy części szlachty niechętnej zmianom doszło do zawiązania konfederacji targowickiej. Jej uczestnicy zwrócili się z prośbą o pomoc do carycy. Doszło do wybuchu wojny polsko-rosyjskiej. O porażce zadecydowała zdrada Prus, które wypowiedziały przymierze z 1790, a także postawa króla. Konsekwencją przegranej był II rozbiór Polski. W 1794 społeczeństwo podjęło kolejną próbę naprawy sytuacji – w całym kraju wybuchły walki w ramach insurekcji kościuszkowskiej. W obliczu miażdżącej przewagi Rosji i Prus walka okazała się przegrana. W 1795 mocarstwa dokonały podziału reszty terytorium Rzeczypospolitej.

Zobacz w Wikiźródłach
Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów