Stowarzyszenie życia apostolskiego (łac. Societas vitæ apostolicæ) – w Kościele katolickim wspólnota religijna należąca do grupy instytutów życia konsekrowanego, która podlega własnym, zatwierdzonym przez kompetentną władzę regułom i realizująca wspólnie przyjęte cele, a której członkowie prowadzą wspólne życie. W zależności od władzy zatwierdzającej stowarzyszenia określane są jako działające na prawie diecezjalnym lub prawie papieskim. Stowarzyszenia życia apostolskiego nie są ze swej natury ani instytutami kleryckimi, ani też laickimi – naturę tę regulują przepisy własne instytutu. Stowarzyszenia różnią się od instytutów zakonnych przede wszystkim brakiem publicznych ślubów, jednak mogą wymagać tzw. innych więzów, jak przyrzeczenia czy kontrakty. Sposób działania stowarzyszenia życia apostolskiego reguluje w Kościele łacińskim Kodeks prawa kanonicznego (zwłaszcza w kanonach 731–746), natomiast w katolickich Kościołach wschodnich Kodeks kanonów Kościołów wschodnich (zwłaszcza w kanonach 554–562), w którym stosuje się nazwę stowarzyszenia życia wspólnego na wzór zakonników.

Jurysdykcja zewnętrzna

Erygowanie stowarzyszenia jest prawem własnym każdego biskupa, który może powołać je wyłącznie we własnej diecezji. Wydanie dekretu erygującego jest równoznaczne z akceptacją reguł lub wewnętrznych konstytucji stowarzyszenia. Przed wydaniem dekretu erygującego biskup zobowiązany jest do konsultacji w tej sprawie ze Stolicą Apostolską. Dekret erygujący stowarzyszenie musi zawierać prawo do posiadania przynajmniej jednej kaplicy z prawem do przechowywania Najświętszego Sakramentu. Erygowane stowarzyszenie otrzymuje pełną autonomię w zakresie własnej organizacji oraz zarządzania majątkiem, niemniej jako stowarzyszenie na prawie diecezjalnym podlega biskupowi, który je powołał w zakresie ochrony niezależności stowarzyszenia oraz prawowierności jego działania, a także sprawowanego kultu publicznego. Pełną i nieograniczoną władzę nad stowarzyszeniem ma papież.

Stowarzyszenie życia apostolskiego może być również bezpośrednio erygowane przez Stolicę Apostolską, wówczas funkcjonuje ono na tzw. prawie papieskim. Papież ma również prawo wyjąć dowolne stowarzyszenie spod jurysdykcji kanonicznej biskupa i poddać je bezpośrednio sobie lub innemu biskupowi.

Stowarzyszenie na prawie diecezjalnym ma prawo powołać do istnienia swoje domy poza diecezją macierzystą. Erygowanie takiego domu wymaga wzajemnej umowy władz stowarzyszenia i biskupa, który powołał stowarzyszenie oraz biskupa, w którego diecezji dom ma być otwarty. Jeżeli stowarzyszenie ma swoje domy w różnych diecezjach wówczas podlega temu biskupowi, w którego diecezji znajduje się dom generalny.

Za zgodą Stolicy Apostolskiej stowarzyszenia mają prawo się łączyć w jedno lub w federacje. Prawo rozwiązania stowarzyszania przysługuje wyłącznie Stolicy Apostolskiej, która podejmuje wówczas decyzje dotyczące pozostałego majątku oraz ewentualnej inkardynacji jego członków.