Strój Lachów śląskich - Polski Serwis Naukowy

Akwarela z 1847 przedstawiająca włościan z okolic Frysztatu i Karwiny

Włościanie z okolic Frydka (1846)

Strój Lachów śląskich jest odrębnym typem strojów ludowych na Śląsku Cieszyńskim. Zasadniczą i charakterystyczną cechą jest prostota kroju i skromność materiałów. Pierwotnie noszono go w północnej części Śląska Cieszyńskiego od Strumienia na wschodzie po Ostrawę i Frydek na zachodzie.

Suknia, sukienka – wierzchni jednoczęściowy strój kobiecy, okrywający tułów i nogi, często także ręce. W przeszłości był to ubiór, zarówno męski, jak i kobiecy. Suknia wyewoluowała z wczesnośredniowiecznych płaszczy i peleryn na skutek zmiany ich kroju i udoskonalenia tkanin. Za moment pojawienia się sukni uważa się upowszechnienie w połowie XV wieku wąskiego, dopasowanego do sylwetki stroju cotardie (istniało męskie i kobiece). Cotardie kobiece miało wysoki stanik, rozszerzany do połowy bioder i przechodzący w spódnicę. Stanik z przodu miał głębokie wcięcie i u góry był zakończony kołnierzem. Taki krój sukni optycznie wyszczuplał sylwetkę.

Lachy śląskie (Dolanie, Dólanie) – grupa etnograficzna ludności polskiej zamieszkująca obszar Śląska Cieszyńskiego na północny zachód od Wałachów śląskich. Obszar etnograficzny nie jest związany z granicami językowymi, ponieważ obie grupy – Wałasi i Lachy – zamieszkują także tereny dalej na zachodzie.

Strój męski

Dawny męski strój laski różnił się niewiele od męskiego stroju cieszyńskiego. Bardziej odróżniał się od sąsiednich grup etnograficznych strój damski.

Typową częścią dawnego stroju męskiego była płócienna koszula typu ponczo, uszyta z jednego kawałka płótna. Wierzchnie elementy męskiego stroju laskiego pierwotnie szyto z samodziałowych tkanin lnianych lub wełnianych, farbowanych na ciemny kolor. Z biegiem czasu weszły do stosowania fabryczne tkaniny wełniane, zwykle w kolorach niebieskich lub zielonych. Spodnie określane jako "galaty" były długie, u dołu zwężone, z rozporkiem, czyli "lackiem", z prawej strony i z kieszenią ("kapsa") po lewej stronie. Niekiedy dla ozdoby spodni naszywano na pasku biegnącym od pasa w dół po trzy połyskujące guziki metalowe. Zamożniejsi wpuszczali je do wysokich po kolana butów z cholewami. "Bruclek" czyli kamizelka był w kroju prosty, zapięty aż po szyję i bez kieszeni. "Szpencer" z rękawami, zapinany na jeden rząd metalowych guzików, miał stójkowy kołnierz i długie klapy z przodu. Wzorem mieszczańskiej mody panującej w XIX w. noszono szeroki i długi do kostek płaszcz, bez rękawów, ze stojącym kołnierzem i wykładanymi klapami. Jego szeroki kołnierz zwano "peleryną", choć były też i bez niego. Baranie kożuchy były długie do kostek, a niektóre poszywano suknem. Lachy nosili wysokie czarne buty (tzw. "polskie"), które były nieco szersze od cieszyńskich. Przy kołnierzu koszuli wiązano barwną, jedwabną chusteczkę, a na głowę zakładano ciemny, filcowy, stożkowaty kapelusz.

Koszula – ubiór okrywający tułów oraz ręce, historycznie będący płócienną bielizną zarówno męską, jak i damską. Obecnie termin koszula oznacza niemal wyłącznie ubiór męski, będący samodzielnym okryciem górnej części ciała bądź noszony pod marynarką.

Ponczo (poncho hiszp. z języka Indian Araukanów) - rodzaj wierzchniego okrycia wykonanego z prostokątnego kawałka wełnianiej lub bawełnianej tkaniny z otworem na głowę pośrodku.

Strój damski

Kobiety Lachów wkładały na głowę czepce o wąskim, tiulowym czółku, upięte wysoko nad czołem. Nosiły też czepce płócienne, obszyte koronką klockową. Na czepiec zakładały dużą, płócienną, białą chustkę zwaną "drachem", wiązaną w tyle głowy, której haftowany naroznik opadał na plecy. Krój koszulki nie wyróżniał się specjalnie, natomiast wierzchnia koszulka o nazwie "kabotek" miała odmienny krój i ozdoby haftów niż kabotek cieszyński. Do sukni przyszywano stanik, który jednak był miękki bez ozdób. Dawny strój laski charakteryzowała wełniana chustka barwna lub biała, skrzyżowana w piersiach, której końce wtykano pod zapaskę albo wolno opuszczano w dół, przytrzymując je przepaską. Do uszycia długich sukni Laszek używano lekkich pstrych, półwełnianych lub kartonowych, z czasem nawet jedwabnych tkanin.

Śląsk Cieszyński (cz. Těšínské Slezsko, niem. Teschner Schlesien) - kraina historyczna w Polsce i Republice Czeskiej stanowiąca południowo-wschodnią część Śląska, skupiona wokół miasta Cieszyn i rzeki Olzy. Obejmuje ziemie dawnego Księstwa Cieszyńskiego (przed 1572 r.) i zajmuje obszar ok. 2280 km². Obecnie teren ten zamieszkuje ok. 800 tys. ludzi.

Spodnie – wierzchnia część ubrania osłaniająca ciało od pasa w dół. Noszone są zarówno jako element dwu- lub trzyczęściowego garnituru jak i samodzielnie. Są elementem ubrań zarówno kobiecych jak i męskich.

W końcu XIX wieku, w związku z przyjmowaniem przez ludność mody miejskiej, zaprzestano używania dawnego laskiego stroju ludowego. Jako pierwszy zaczął zanikać strój męski. Strój żeński został w znacznym stopniu wyparty przez atrakcyjniejszy strój cieszyński ("wałaski"). Strój ludowy Lachów śląskich jest obecnie całkowicie zapomniany.

Strój Cieszyński, inaczej wałaski – jeden ze śląskich strojów ludowych, spotykany w obrębie Cieszyna, Bielska i Skoczowa. Zdobienia, kroje i materiały świadczą o tym, że jest repliką ubiorów historycznych, zaś tradycja stroju cieszyńskiego zakorzeniona jest w epoce renesansu. W samym Cieszynie strój męski noszony był jedynie do schyłku XIX wieku, przy czym strój kobiecy rozpowszechnił się na okolice Wisły, Koniakowa, Istebnej, gdzie wcześniej przeważały stroje Beskidu Śląskiego. Kobiecy strój cieszyński podlegał wielu przemianom zarówno w zakresie zdobnictwa, jak i lepszej jakości materiałów wykorzystywanych do jego produkcji. Ze względu na swoje bogactwo i elegancję szybko stał się obiektem zainteresowania rzeszy artystów i folkloroznawców.

Język czeski (cs. čeština lub český jazyk) – język z grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich. Najbliżej spokrewniony jest ze słowackim, śląskim, polskim, kaszubskim oraz dwoma językami łużyckimi.

Zobacz też

polskie stroje ludowe

Linki zewnętrzne

Těšínské Slezsko v Letohrádku Kinských – występ zespołu folklorystycznego Olšina przedstawiający strój i tańce Lachów śląskich z miasta Orłowa (cz.)

Przypisy

↑ Gustaw Fierla: Strój Lachów Śląskich. Cz. III: Śląsk, Zeszyt 4. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 1969, s. 11-13, seria: Atlas Polskich Strojów Ludowych.
↑ Bazielich Barbara: Śląskie stroje ludowe, wyd. Śląsk, Katowice 1988, s. 91-93, ISBN 83-216-0512-5;
Zróżnicowanie etnograficzne obecnego województwa śląskiego. Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach. [dostęp 2010-10-24].