Straż Graniczna II RP - Polski Serwis Naukowy

Straż Graniczna - polska formacja graniczna powołana dla ochrony południowych, zachodnich i północnych granic II Rzeczypospolitej z Niemcami, Czechosłowacją i z Rumunią (granica wschodnia z ZSRR, Litwą i Łotwą podlegała ochronie Korpusu Ochrony Pogranicza).

Formacje graniczne II RP

Pierwsze formacje graniczne powstały już w 1918. W okresie międzywojennym ochroną polskich granic na kierunku zachodnim zajmowały się następujące formacje:

Pluton - to pododdział w składzie 2-5 drużyn, działonów, sekcji lub załóg wozów bojowych. Występuje we wszystkich rodzajach wojsk. Wchodzi najczęściej w skład kompanii, baterii albo szwadronu. Niekiedy występuje samodzielnie na szczeblu batalionu (dywizjonu) lub pułku.

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Związek Radziecki, skrót ZSRR (ros. Советский Союз, Союз Советских Социалистических Республик, СССР, trb. Sowietskij Sojuz, Sojuz Sowietskich Socyalisticzeskich Riespublik, SSSR trl. Sovetskij Soûz, Soûz Sovetskih Socialističeskih Respublik, SSSR) – historyczne państwo socjalistyczne w Europie północnej i wschodniej oraz Azji północnej i środkowej.

Straż Gospodarczo-Wojskowa (31 października - grudzień 1918 r.),

Korpus Straży Skarbowej (listopad - grudzień 1918 r.),

Straż Graniczna (18 grudnia 1918 - marzec 1919 r.),

Wojskowa Straż Graniczna (marzec 1919 - 3 marca 1920 r.),

Strzelcy graniczni (3 marca 1920 - 31 marca 1921 r.),

Bataliony wartownicze (listopad 1920 - 28 stycznia 1921 r.),

Bataliony celne Ministerstwa Skarbu (28 stycznia 1921 - 1 września 1922 r.),

Straż Celna (1 kwietnia 1921 - 2 kwietnia 1928 r.),

Straż Graniczna (22 marca 1928 - październik 1939 r.).

Organizacja

Formacja została zorganizowana na zasadach wojskowych z pełnym umundurowaniem i uzbrojeniem. Straż Graniczna podlegała ministrom skarbu, spraw wewnętrznych oraz spraw wojskowych.

Wojska Ochrony Pogranicza (WOP) - formacja wojskowa, część Wojska Polskiego, odrębny rodzaj wojsk powołany do ochrony granic Polski. Liczebność formacji osiągała nawet do 20 tysięcy żołnierzy. Pierwszym dowódcą WOP był płk Gwidon Czerwiński, ostatnim gen. dyw. Feliks Stramik.

Jan Tomasz Jur-Gorzechowski (ur. 21 grudnia 1874 w Siedlcach, zm. 21 czerwca 1948 w Brookwood, w hrabstwie Surrey, w Anglii) – generał brygady Wojska Polskiego.

Najwyższym szczeblem struktury organizacyjnej była Komenda Główna Straży Granicznej, zaś niższymi kolejno:

inspektorat okręgowy,

inspektorat graniczny,

komisariat,

placówka I i II linii,

posterunek.

Oprócz Inspektoratów działała Centralna Szkoła Straży Granicznej w Rawie Ruskiej (do 1933 w Górze Kalwarii), oraz Zakład Tresury Psów Granicznych, również w tym mieście, tresujący psy o specjalnościach: śledczej i meldunkowej.

Zachodniomałopolski Inspektorat Okręgowy Straży Granicznej - utworzony wskutek podziału Małopolskiego Inspektoratu Okręgowego Straży Granicznej w grudniu 1934 inspektorat Straży Granicznej. Siedziba inspektoratu znajdowała się w Krakowie, funkcjonował do września 1939.

Walerian Czuma (ur. 24 grudnia 1890 w Niepołomicach, zm. 7 kwietnia 1962 w Penley Anglia), generał brygady Wojska Polskiego, komendant Straży Granicznej, działacz społeczny, dowódca obrony Warszawy we wrześniu 1939.

Komisariat Straży Granicznej zajmował się ochroną granicy o długości 20-25 km. Podlegały mu placówki I linii (3-6) i II linii (1-3). W 1938 było 129 komisariatów SG.
Placówka I linii ochraniała odcinek granicy o długości 4-5 km. Placówki te znajdowały się w miejscowościach przy samej granicy. Zajmowały się patrolowaniem granicy, obserwacją, zasadzkami, obławami, oraz współpracą z tajnymi współpracownikami spośród ludności cywilnej. Placówek takich w 1938 było 419.
Placówka II linii znajdowała się dalej w głąb kraju, poza linią placówek I linii. Prowadziła działalność rozpoznawczą i wywiadowczą. W 1938 było 212 takich placówek.

Mobilizacja – przejście sił zbrojnych państwa z etatu pokojowego na organizację stanu wojennego, przekształcenie gospodarki pokojowej w gospodarkę wojenną oraz dostosowanie administracji państwowej dla potrzeb wojny.

Pomorski Inspektorat Okręgowy Straży Granicznej – Inspektorat Okręgowy Nr 2 Straży Granicznej, utworzony został w marcu 1928 roku. Pierwszą siedzibą był Czersk (do 1931 roku), która została później przeniesiona do Bydgoszczy.

Inspektoraty okręgowe

Mazowiecki Inspektorat Okręgowy SG - Ciechanów,

Pomorski Inspektorat Okręgowy Straży Granicznej - Bydgoszcz (1928-1939),

Śląski Inspektorat Okręgowy SG - Katowice,

Wielkopolski Inspektorat Okręgowy SG - Poznań,

Małopolski Inspektorat Okręgowy Straży Granicznej (1928-1934),

Wschodniomałopolski Inspektorat Okręgowy Straży Granicznej - Lwów (1935-1939),

Zachodniomałopolski Inspektorat Okręgowy Straży Granicznej - Kraków (1935-1939).

Ekspozytura Inspektoratu Ceł Gdańsk

Zmiany w 1938

W roku 1938 doszło do zmian pod względem odpowiedzialności za ochronę granicy ("Straż Graniczna" przejęła częściową ochronę granicy z Litwą, zaś "KOP" ochronę nowej granicy z Węgrami - część dotychczasowej granicy z Czechosłowacją). Od wiosny 1938 każdy z komisariatów granicznych otrzymał wsparcie w składzie wzmocnionego plutonu regularnego Wojska Polskiego.

Czechosłowacja (czes. Československo, słow. Česko-Slovensko lub Československo) – państwo w Europie Środkowej istniejące w latach 1918-1992. 1 stycznia 1993 w miejscu Czechosłowacji powstały dwa nowe państwa – Czechy i Słowacja. Kraj graniczył z Niemcami (1945-90: NRD i RFN), Polską, ZSRR (1991: Ukrainą), Rumunią (do 1939), Węgrami i Austrią. Stolicą Czechosłowacji była Praga.

Litwa (, jedno z państw bałtyckich, członek Unii Europejskiej i NATO. Graniczy od zachodu z Rosją (obwodem kaliningradzkim), od południowego zachodu z Polską, od wschodu z Białorusią i od północy z Łotwą.

Ostatnim komendantem "Straży Granicznej" był od 25 kwietnia 1938 roku generał Walerian Czuma. Po ogłoszeniu mobilizacji generalnej formację wcielono do sił zbrojnych.

Dowódcy

płk/gen. brygady Stefan Pasławski - od 11 lipca 1927 do 12 grudnia 1928

płk/gen brygady Jan Jur-Gorzechowski - od 12 grudnia 1928 do 1 marca 1939

gen. brygady Walerian Czuma - od 1 marca 1939 do wybuchu wojny

gen. bryg. Stefan Pasławski (1927-1928)

Gen. bryg. Jan Jur-Gorzechowski (1928-1938)

Łotwa (łot. Latvija, Republika Łotewska – Latvijas Republika) – państwo w Europie Północnej, powstałe po I wojnie światowej, jeden z krajów nadbałtyckich. Członek Unii Europejskiej i NATO.

Wschodniomałopolski Inspektorat Okręgowy Straży Granicznej - utworzony wskutek podziału Małopolskiego Inspektoratu Okręgowego Straży Granicznej w grudniu 1934 inspektorat Straży Granicznej. Siedziba inspektoratu znajdowała się we Lwowie, funkcjonował do września 1939.

Gen. bryg. Walerian Czuma (1938-1939)

Bibliografia

Zbigniew B Kumoś: Granice Rzeczpospolitej Polskiej : (na przestrzeni dziejów). Warszawa: Wydawnictwo Comandor, 2005. ISBN 83-7473-002-1.

Zobacz też

Wojska Ochrony Pogranicza

Straż Graniczna Rzeczypospolitej Polskiej