Strefa osiedlenia - Polski Serwis Naukowy

Strefa osiedlenia zaznaczona czerwoną linią

Strefa osiedlenia 1791-1917 (ros. Черта оседлости) – to nazwa zachodniej części imperium rosyjskiego, gdzie pozwolono zamieszkiwać Żydom.

W skład tej strefy wchodziły zachodnie gubernie rosyjskie, utworzone po rozbiorach Polski, także gubernie południowo-zachodnie nadczarnomorskie.

Historia

Strefę osiedlenia ustanowiła Katarzyna II ukazem z 23 grudnia 1791, pragnąc powstrzymać migrację polskich Żydów na ziemie rdzennie rosyjskie. Wszyscy Żydzi zostali tym samym wypędzeni z Rosji. Jakkolwiek nawet w tej strefie zabroniono im osiedlania się na wsi, to jednak już w 1810 car Aleksander I zezwolił na przebywanie bogatym żydowskim kupcom i wojskowym poza tą linią. W 1836 wytyczono granicę tej strefy. W 1882 car Aleksander III wprowadził Ustawy majowe, które zabraniały osiedlania się Żydom na wsi i w miasteczkach poniżej 1000 mieszkańców. Na fali antysemityzmu w 1891 przeprowadzono wypędzenie ludności żydowskiej Sankt Petersburga i Moskwy do strefy osiedlenia. W latach 1881-1883 i 1903-1906 miała miejsce seria pogromów, organizowanych przez władze rosyjskie i wspierające je organizacje nacjonalistyczne (Czarna Sotnia). W ich wyniku nastąpiło załamanie struktur gmin żydowskich i wzrost antysemityzmu.

Pogrom jest to tradycyjnie, w znaczeniu słownikowym tyle co „zadanie komuś klęski”, „rozgromienie” (np. wrogich wojsk), „unicestwienie”, „wybicie”. Współcześnie, za rosyjskim погром, słowo to jest używane najczęściej w odniesieniu do zbiorowych, brutalnych ataków na przedstawicieli mniejszości żydowskiej, a potocznie, zwłaszcza w języku publicystyki, bywa uogólniane jako wszelki grupowy akt przemocy skierowany przeciw jakiejś grupie narodowościowej lub religijnej, często połączony z niszczeniem własności jej członków (domów, miejsc pracy, miejsc kultu).

Gubernia kaliska (ros. Калишская губерния), gubernia Królestwa Polskiego istniejąca w latach 1837–1844 i 1867–1918 ze stolicą w Kaliszu; w 1919 przekształcona w województwo łódzkie ze stolicą w Łodzi.

Po rewolucji lutowej Rząd Tymczasowy zniósł strefę osiedlenia dekretem o zniesieniu restrykcji wyznaniowych i etnicznych (ros. Об отмене вероисповедных и национальных ограничений) 2 kwietnia 1917.

Znaczenie

Tak niebywała koncentracja ludności żydowskiej na wyznaczonym terenie, przy jednoczesnym wstrzymaniu jej migracji na wieś, spowodowała wzrost antagonizmów narodowościowych i wyznaniowych w przeludnionych miasteczkach dawnej I Rzeczypospolitej. W naturalny sposób zrodziło to nędzę i poczucie trwałego zagrożenia, ponieważ kolejne fale migracji Żydów z guberni wschodnich tzw. Litwaków do Kongresówki (gdy Rosjanie zmniejszali strefę osiedlenia), powodowały wybuchy nieznanego przedtem antysemityzmu. Prawdopodobnie taki był cel władz rosyjskich, które chciały trwale osłabić wolę oporu Polaków i Żydów, poprzez sztuczne wywołanie antagonizmu polsko-żydowskiego.

Królestwo Polskie (potocznie Królestwo Kongresowe, Kongresówka; ros. Царство Польское, Carstwo Polskoje) – istniejące w latach 1815-1916 państwo na terytorium polskim, pozostające w unii personalnej z Imperium Rosyjskim, z własną konstytucją, sejmem, wojskiem, monetą i polskim językiem urzędowym oraz cesarzem rosyjskim jako koronowanym królem Polski i ustanowionym przez niego namiestnikiem.

Gubernia kowieńska (ros. Ковенская губеpния; lit. Kauno gubernija) z centrum w Kownie była jednostką administracyjną Imperium Rosyjskiego.

Terytoria strefy osiedlenia

1791

Białoruś:

gubernia mohylewska

gubernia połocka (później witebska)

Nowa Rosja:

namiestnictwo Jekaterynosławskie

Tauryda obwód (Krym)

1794

Po II rozbiorze Polski, ukaz z 23 czerwca 1794 dodawał nowe tereny:

gubernia mińska

gubernia mohylewska

gubernia połocka

Mała Rosja:

gubernia Nowogrodzko-Siewierska (później połtawska)

1795

Po III rozbiorze Polski:

wileńska

grodzieńska

1805-1835

gubernie litewskie

Kraj Południowozachodni

Białoruś bez terenów wiejskich

Mała Rosja bez terenów wiejskich

gubernia czernihowska

Nowa Rosja bez Nikołajewa i Sewastopola

gubernia kijowska bez Kijowa

gubernie bałtyckie zamknięto przed napływem Żydów

Kongresówka

Zabroniono osiedlać się Żydom w terenach wiejskich, w odległości bliższej niż 50 km od zachodniej granicy Królestwa Polskiego.

Białoruś, Republika Białorusi (również często niepoprawnie Republika Białoruś) (biał. Беларусь ?/i, Рэспубліка Беларусь ?/i, Biełaruś, Respublika Biełaruś ros. Беларусь, Республика Беларусь) – państwo w Europie Wschodniej. Graniczy z Polską (na zachodzie), Litwą, Łotwą (na północy), Rosją (na wschodzie) i Ukrainą (na południu). Nie posiada dostępu do morza.

Aleksander I Pawłowicz (Александр I Павлович) (ur. 12/23 grudnia 1777 w Petersburgu, zm. 19 listopada/1 grudnia 1825 w Taganrogu) – cesarz Rosji od 1801, król Polski od 1815 (Królestwo Kongresowe), syn Pawła I z dynastii Romanowów, starszy brat księcia Konstantego oraz Mikołaja, swojego następcy na tronie Rosji.

1836

gubernia czernihowska

gubernia połtawska

gubernia taurydzka (Krym)

gubernia chersońska

gubernia besarabska

Wieliż

Kraj Północno-zachodni (Litwa i Białoruś)

gubernia wileńska

gubernia kowieńska

gubernia grodzieńska

gubernia mińska

gubernia mohylewska

gubernia witebska

Kraj Południowo-zachodni (Ukraina)

gubernia kijowska

gubernia augustowska, w 1867 podzielona na:

suwalską

łomżyńską

Miasta wyłączone ze strefy osiedlenia:

Gubernia kielecka (ros. Келецкая губерния) – jednostka administracyjna w zaborze rosyjskim. Powstała w 1841 roku z przekształcenia guberni krakowskiej ze stolicą w Kielcach. Istniała w latach 1841-1844 i 1867-1917.

Czarna Sotnia, oficjalnie Związek Narodu (Ludu) Rosyjskiego (ros. Союз русского народа) - masowa organizacja nacjonalistyczna, monarchistyczna i antysemicka działająca w Cesarstwie Rosyjskim.

Kijów (ukazem z 2 grudnia 1827)

Mikołajów

Sewastopol

Jałta