Plastikowa strzykawka o pojemności 10 cm³.

Strzykawka metalowo-szklana.

Strzykawka gotowa do iniekcji.

Strzykawka − instrument medyczny z pojemnikiem z podziałką i tłokiem, służący do wykonywania zastrzyków lub do pobierania płynów ustrojowych (np. krwi). Już w czasach Hipokratesa używano przyrządu składającego się z pęcherza zwierzęcego, stanowiącego rezerwuar dla wstrzykiwanego płynu i rurki (kaniuli), którą wypływał strumień płynu. Podobne pierwowzory dzisiejszych strzykawek znaleziono w wykopaliskach Pompei. Ich zastosowanie było ograniczone, gdyż nie poznano jednego z najważniejszych fizjologicznych układów ustroju - układu krążenia krwi. Dopiero w 1616 roku William Harvey podał pierwszy prawidłowy opis całości krwiobiegu, schemat dużego i małego układu krążenia, opublikowany w 1623, oraz stwierdził, że jest to układ zamknięty, wypełniony w całości krwią, której ruchy są wywołane skurczami serca. Odkrycie to umożliwiło podjęcie doświadczeń nad podawaniem leków bezpośrednio do układu krążenia. Doświadczenia takie prowadził w Oxfordzie w latach 1656-1657 Christopher Wren, który wraz z fizykiem Robertem Boyle'em wlewał dożylnie zwierzętom wino, piwo, mleko lub krew, stosując w tym celu strzykawkę z pęcherza zwierzęcego, zakończoną rurką z pióra gęsiego. Richard Lower z Oxfordu przetaczał krew z jednego osobnika do drugiego, łącząc srebrną rurką ich naczynia krwionośne - tętnicę dawcy z żyłą biorcy. Strzykawka nie była mu do tego potrzebna. Niezależnie od prób dokonywanych w Anglii lekarze niemieccy D. Major, J. S. Elsholz i M. Ettmüller usiłowali wprowadzić leki bezpośrednio dożylnie. Major w 1664 wykonał pierwszy zastrzyk dożylny u psa, a wiosną 1668 u człowieka. Używał specjalnej kaniuli metalowej połączonej z pęcherzem wypełnionym płynem. Kaniulę wprowadzono do żyły po jej wypreparowaniu i nacięciu. Podskórne i domięśniowe wprowadzanie leków znacznie później zainteresowało lekarzy. Pierwsze próby zapoczątkował dopiero w 1845 Francis Rynd z Edynburga, który wstrzykiwał leki podskórnie. Strzykawka jego pomysłu nie przyjęła się. W historii medycyny zasługę zastosowania pierwszej tłokowej strzykawki, która stała się prototypem dzisiaj tak rozpowszechnionym na całym świecie strzykawki typu Record, przypisuje się francuskiemu lekarzowi Charles'owi Gabrielowi Pravazowi. Lekarz ten w 1853 badał możliwość leczenia tętniaków, czyli miejscowych rozszerzeń tętnic, metodą wstrzykiwania do nich chlorku żelazowego, aby spowodować powstanie tam skrzepu krwi. Wyniki okazały się niekorzystne, po badaniach pozostała jedynie metalowa strzykawka kształtu cylindrycznego z metalowym tłokiem i końcówką, na którą nasadzono rodzaj trójgraniastej kaniuli. Mniej więcej w tym samym czasie strzykawką Pravaza zainteresował się szkocki lekarz Alexander Wood, który skonstruował cienką, ściętą na końcu igłę i jako pierwszy zastosował wstrzyknięcia podskórne. Podobno pierwsze jego wstrzyknięcie dotyczyło pacjenta z newralgią, któremu podano morfinę.

W latach pięćdziesiątych XX wieku strzykawki wykonywano z metalu i ze szkła. Były to instrumenty wielokrotnego użytku, wymagające każdorazowo sterylizacji, dlatego stwarzały ryzyko przenoszenia zakażeń (np. wirusami HIV czy HBV). Obecnie dozwolone jest tylko używanie jednorazowych strzykawek plastikowych.

Niektóre leki (np. szczepionki) są fabrycznie pakowane w jednorazowe strzykawki. Inne trzeba napełniać roztworem leku przed użyciem. Najmniejsze strzykawki jednorazowe o pojemności 1 ml są wykorzystywane do zastrzyków podskórnych (np. z insuliny) i śródskórnych (np. przy mezoterapii albo testach uczuleniowych). Strzykawki średnich rozmiarów, o pojemności 2-10 ml służą do domięśniowego i dożylnego podawania leków czy pobierania krwi. Największe strzykawki o pojemności kilkudziesięciu mililitrów są wykorzystywane m.in. do biopsji aspiracyjnej cienkoigłowej czy płukania cewników.

Obecnie na rynku dostępne są również strzykawki automatyczne - m.in. podające precyzyjnie określone dawki insuliny (tzw. peny oraz pompy insulinowe), a także stosowane do ciągłego podawania leków w warunkach szpitalnych albo środków kontrastujących w czasie badania tomografem komputerowym.

Zobacz też

  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Strzykawki

Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.