Sułtanat Rumu (tur. Rüm), albo Ar-Rum, nazywany także Sułtanatem Ikonion (tak w wersji greckiej, w zlatynizowanej Ikonium) od nazwy swej stolicy, dzisiejszej Konyi w Azji Mniejszej (stąd czasem nazywany również Sułtanatem Konyi) – państwo Turków Seldżuckich istniejące w Anatolii w latach 1077-1307.

Nazwa państwa pochodzi od arabskiego określenia Bizantyjczyków (przejętego przez Turków), którzy nazywali siebie Ρωμαίοι (Rhomaioi), to jest Rzymianami, a wiąże się z tym, że sułtanat Rum powstał na terytorium należącym uprzednio do Cesarstwa i w pewnej mierze pretendował do jego dziedzictwa.

W jego historii można wyróżnić trzy okresy. Początkiem pierwszego jest bitwa pod Manzikertem w roku 1071 zakończona klęską Bizancjum. W jej rezultacie Turcy Seldżuccy zajęli właściwie całą Azję Mniejszą i wkrótce zorganizowali się w Sułtanat Rum. Później musieli oni stawiċ czoło zarówno odrodzonemu Bizancjum, jak i rywalizującemu z sułtanatem państwu Daniszmendydów, z których to zmagań wyszli zwycięsko, czego ostatecznym potwierdzeniem była klęska zadana cesarzowi Manuelowi I w bitwie pod Myriokefalon w roku 1176. Drugi okres, lata 1176-1243, to czas rozkwitu państwa, które poszerzyło swoje terytorium. Dzięki zdobyciu ważnych portów włączyło się w przynoszący bogactwo nurt międzynarodowego handlu. Został on jednak brutalnie zakończony przez Mongołów, którzy w roku 1243 zadali armii sułtanatu druzgocącą klęskę pod Köse Dağ i zamienili go w swój protektorat. Dalsza historia Rumu to powolna agonia, zakończona śmiercią ostatniego sułtana w roku 1307.

Narodziny i walka o przetrwanie

Cesarstwo Bizantyjskie w roku 1025, w przeddzień najazdu normańskiego i seldżuckiego

Od lat pięćdziesiątych XI wieku luźne bandy Turków Seldżuckich wyprawiały się w głąb bizantyjskiej Anatolii w poszukiwaniu łupów, czemu nie była w stanie przeciwdziałać nieruchliwa armia cesarstwa. Ta wojna podjazdowa przybrała postać otwartego starcia, kiedy w roku 1071 cesarz Roman Diogenes w celu zabezpieczenia granicy zdecydował się zająć fortece wokół jeziora Wan, a na swej drodze spotkał zdecydowaną mu w tym przeszkodziċ armię samego sułtana Wielkich Seldżuków, Alp Arslana. W ten sposób doszło do bitwy pod Manzikertem, w której armia Bizancjum poniosła druzgocącą klęskę, a jego cesarz dostał się do niewoli. Bezpośrednie skutki klęski nie były zbyt znaczące - Alp Arslan, dla którego głównym wrogiem byli Fatymidzi, wypuścił cesarza z niewoli po zagwarantowaniu sobie niewielkich cesji terytorium i odszedł na południe. Trzy czynniki zdecydowały o tym, że po bitwie pod Manzikertem Bizantyjczycy w przeciągu 10 lat utracili kontrolę nad niemal całą Anatolią. Pierwszym był charakter tureckich najeźdźców, którym w przeciwieństwie do tradycyjnych przeciwników cesarstwa, Arabów, bardzo odpowiadały surowe, zimowe warunki anatolijskiego płaskowyżu, przypominające ich rodzimą Azję Centralną. O ile zatem Arabowie najeżdżali Anatolię, a potem się z niej wycofywali, o tyle Turcy starali się uczynić z niej stały teren swojego koczowniczego życia.

Europa z sułtanatem seldżuckim po zdobyciu Anatolii po bitwie pod Manzikertem

Zapewne jednak by się to im nie udało, gdyby nie drugi czynnik, którym były wojny domowe trapiące cesarstwo w latach 1071 - 1081, w wyniku których zamiast walczyć z Turkami kolejni pretendenci do tronu dosłownie oddawali im kolejne terytoria w zamian za ich wojskowe usługi, a rząd centralny wycofywał kolejne oddziały do Konstantynopola w celu jego obrony. Po trzecie, kiedy Bizancjum skonsolidowało się wreszcie wokół Aleksego I Komnena w roku 1081, to aż do roku 1094 musiało prowadzić ciężkie walki na zachodzie przeciwko kolejno Normanom, Pieczyngom i Kumanom, tak że do roku 1097 nie podjęło żadnej inicjatywy w celu odzyskania Azji Mniejszej. Na skutek tego w jej wnętrzu wyrosło całe pokolenie, które w swoim życiu nigdy nie zaznało władzy cesarza bizantyńskiego i w znacznej mierze było już sturkizowane.

Człowiekiem, który postanowił wykorzystaċ ten stan rzeczy był Sulajman, syn Kutulmisza - wuja Alp Arslana, który niegdyś zbuntował się przeciw niemu, kwestionując jego prawo do władzy, co przypłacił życiem. Sulajman był wysłannikiem Malikszaha, następcy Alp Arslana, który wysłał go do Anatolii w celu zapanowania nad jej niekontrolowanym podbojem w imieniu Wielkich Seldżuków. Zaczął on organizować anatolijskich Turków wokół siebie, i po zajęciu Nicei w roku 1077 samozwańczo ogłosił się sułtanem, kwestionując tym samym zwierzchność Malikszaha. Nicea, przez Turków nazwana Iznikiem, stała się pierwszą stolicą nowego państwa. Po zdobyciu Antiochii w roku 1084 Sulajman poczuł się na tyle pewnie, że w roku 1086 wyruszył przeciwko Aleppo, co doprowadziło go do starcia z bratem Malikszaha, namiestnikiem Syrii Tutuszem, co przypłacił życiem w bitwie pod murami miasta. Jego syn, Kilidż Arslan, stał się zakładnikiem na dworze Wielkich Seldżuków, i powrócił do Anatolii by dokonać restauracji sułtanatu dopiero po śmierci Malikszaha w roku 1092.

Tymczasem w trakcie sześcioletniego bezkrólewia dominującą siłą w Anatolii stało się inne tureckie państwo, Daniszmendydzi, które zajmowało jej północną i południową część, podczas gdy Rum zajmował część południową i zachodnią. Na razie jednak ci naturalni rywale sprzymierzyli się przeciwko pierwszej wyprawie krzyżowej, co nie zapobiegło ich klęsce w bitwie pod Doryleum w roku 1097, i utracie przez sułtanat swojej stolicy oraz szeregu terytoriów wzdłuż wybrzeży Morza Egejskiego i Czarnego na rzecz Bizancjum. Wtedy to z konieczności Kilidż Arslan przeniósł stolicę sułtanatu do Konii (greckie Ikonion), gdzie miała pozostać już do końca jego dziejów. Późniejsza ekspansja Kilidż Arslana na wschód, kosztem Daniszmendydów, doprowadziła go ostatecznie tak samo jak dziada i ojca do konfliktu z Wielkimi Seldżukami. Zginął walcząc z nimi w roku 1107 w bitwie nad rzeką Chabur, dopływem Eufratu w północnej Mezopotamii.

Bizancjum (fiolet) i Sułtanat Rumu (zieleń) około roku 1170

Daniszmendydzi stali się teraz największą potęgą w Anatolii, a sułtanat został zredukowany do niewielkiego okręgu wokół Konyi, znajdującego się pod ich protektoratem. Na szczęście dla Rumu musieli oni także walczyċ z Bizancjum, które przeszło do ofensywy po okresie wojen z Krzyżowcami. Ponadto po śmierci w roku 1134 właściwego założyciela ich państwa, Kumusztakina, Daniszmendydzi stopniowo zaczęli pogrążaċ się w coraz głębszej anarchii. Ostatnie kilkanaście lat panowania Masuda, który doszedł do władzy dzięki pomocy Daniszmendydów w roku 1116, to ciągła ekspansja ich kosztem. Tę politykę kontynuował po dojściu do władzy w roku 1155 także jego syn, Kilidż Arslan II, który w celu uzyskania spokoju ze strony Bizancjum w roku 1162 uznał się jego lennikiem i zobowiązał do oddania części terytorium - do czego jednak nigdy nie doszło.

Poniewczasie cesarz Manuel I, którego polityka do tej pory była zorientowana raczej na Zachód, zorientował się, że korzyści z tego układu ma jedynie sułtanat, i w roku 1176 zdecydował się uderzyć z wielką armią na Konię. Na przełęczy w pobliżu Myriokefalon wpadł jednak w zasadzkę, i poniósł ciężkie straty, tracąc m.in. cały sprzęt oblężniczy. Sam Manuel w liście porównywał znaczenie tej bitwy do klęski pod Manzikertem, chociaż należy uznać, że było w tym nieco retorycznej przesady. W każdym razie po Myriokefalon dla wszystkich stało się jasne, że Bizancjum nigdy nie odzyska centralnej Anatolii. Sułtanat był bezpieczny.

Zamek w Alanii zawdzięczajacy swoja obecną formę sułtanowi Kajkubadowi I