Substancje chemiczne - Polski Serwis Naukowy

Substancja chemiczna (substancja czysta, chemikalia (tylko l.mn.)) – substancja jednorodna, o stałym, określonym składzie chemicznym, jakościowym (co do rodzaju atomów pod względem liczby atomowej i ewentualnie, co do poszczególnych rodzajów atomów w cząsteczce) i najczęściej także ilościowym (liczby atomów różnych rodzajów w cząsteczce); zbiór atomów lub cząsteczek spełniających kryterium stałości składu.

Mieszanina – układ dwóch lub więcej pierwiastków lub związków chemicznych zmieszanych ze sobą w dowolnym stosunku i wykazujących swoje indywidualne właściwości.

Substancja to materia składająca się z obiektów (cząstek, atomów) posiadających masę spoczynkową. Substancją nie jest zatem np. fala lub pole fizyczne (grawitacyjne, elektryczne). Substancja może być jednorodna w sensie chemicznym (np. związek chemiczny) i fizycznym (ośrodek ciągły) albo może być niejednorodna (mieszanina, granulat). Jej skład może być ustalony lub zmienny.

Aspekt chemiczny

Istnieją substancje chemiczne:

proste – formy występowania w stanie wolnym pierwiastków chemicznych oraz

złożone – związki chemiczne.

Do substancji chemicznych zalicza się też (jako rodzaj związków chemicznych) bertolidy, substancje nie spełniające całkowicie (nie pod względem ilościowym) kryterium stałości składu.

Wydawnictwa Naukowo-Techniczne (WNT) – polskie wydawnictwo założone w roku 1949 z siedzibą w Warszawie. Do roku 1961 funkcjonowało pod nazwą Państwowe Wydawnictwa Techniczne.

Liczba atomowa ( Z ) (liczba porządkowa) określa, ile protonów znajduje się w jądrze danego atomu. Jest także równa liczbie elektronów niezjonizowanego atomu. Pojawia się ona w symbolicznym zapisie jądra izotopu:

Nie zalicza się natomiast do substancji chemicznych mieszanin zarówno jednorodnych, jak i niejednorodnych. Noszą one nazwę preparatów chemicznych, lub substancji złożonych.

Aspekt prawny

Pojęcie substancja jest jednym z podstawowych pojęć używanych w aktach prawnych Unii Europejskiej dotyczących bezpieczeństwa używania, oznakowania, klasyfikacji chemikaliów. Zarówno w Rozporządzeniu UE CLP (dotyczącym klasyfikacji oznakowania i pakowania chemikaliów) jak i w Rozporządzeniu UE REACH (dotyczącym rejestracji chemikaliów) substancja jest identycznie określona jako:

Rozporządzenie CLP (ang. Classification, Labelling and Packaging) – rozporządzenie wprowadzające w Unii Europejskiej nowy system klasyfikacji, oznakowania i pakowania substancji i mieszanin oparty na Globalnie Zharmonizowanym Systemie Klasyfikacji i Oznakowania Chemikaliów opracowanym przez ONZ w 2003 roku. Rozporządzenie CLP uzupełnia Rozporządzenie REACH oraz zastępuje system zawarty w Dyrektywach 67/548/EWG i 1999/45/WE. Rozporządzenie weszło w życie 20 stycznia 2009 i obowiązuje bezpośrednio, bez potrzeby implementacji do prawa polskiego.

Preparat chemiczny - mieszanina lub roztwór co najmniej dwóch substancji chemicznych. Preparat chemiczny nie jest związkiem chemicznym - zawarte w nim pierwiastki ani substancje nie wchodzą w reakcje między sobą i nie tworzą wiązań.

Pierwiastek chemiczny lub jego związki w stanie, w jakim występują w przyrodzie lub zostają uzyskane za pomocą procesu produkcyjnego, z wszelkimi dodatkami wymaganymi do zachowania ich trwałości oraz wszelkimi zanieczyszczeniami powstałymi w wyniku zastosowanego procesu, wyłączając rozpuszczalniki, które można oddzielić bez wpływu na stabilność i skład substancji

Nie zalicza się natomiast do substancji chemicznych mieszanin (preparatów). Rozróżnienie jest to szczególnie ważne, ponieważ Rozporządzenie CLP przewiduje różne okresy przejściowe (inne dla substancji, inne dla mieszanin) we wdrażaniu zmian.

Prawo stałości składu, prawo stosunków stałych – fundamentalne prawo chemiczne odnoszące się do składu związków chemicznych. Mówi ono, że każdy związek chemiczny niezależnie od jego pochodzenia albo metody otrzymywania ma stały skład jakościowy i ilościowy.

Zobacz też

Rozporządzenie CLP

Rozporządzenie UE REACH

Przypisy

Chemikalia. Wielki słownik ortograficzny PWN. [dostęp 2010-06-15].
↑ Słownik chemiczny. Wiedza Powszechna, 1982
Hill, J. W.; Petrucci, R. H.; McCreary, T. W.; Perry, S. S. General Chemistry, 4th ed., p5, Pearson Prentice Hall, Upper Saddle River, New Jersey, 2005
Australian Government. Departament of Health and Ageing: What Is A Chemical? (ang.). [dostęp 18 września 2008].
Leksykon Naukowo-Techniczny. Wydawnictwa Naukowo-Techniczne 1984
↑ Encyklopedia techniki CHEMIA. Warszawa: WNT, 1965.
Tadeusz Marek Krygowski, Romana Anulewicz-Ostrowska: Chemia. Encyklopedia szkolna. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 2001. ISBN 83-02-08102-7.
↑ Rozporządzenie REACH, art. 3