Subwersja - gender - Polski Serwis Naukowy

Subwersja (ang. subversion) – w studiach genderowo-queerowych: zachowanie lub postawa, która przeczy opresywnym, normatywnym zapatrywaniom na płeć, role płciowe i seksualność.

Pionierka teorii odmienności, Judith Butler, zdefiniowała subwersję jako "cytowanie języka wbrew jego pierwotnej wersji". "Język", w tym znaczeniu, jest synonimem zakodowanych kulturowo przekonań, natomiast "cytowanie" to odwoływanie się do nich. Według badaczki, wszystkie kategorie tożsamościowe związane z genderem są wtórne względem naszych działań, postaw, oczekiwań. Wprowadzając pojęcie performatywności płci, pokazuje, że ich pierwotność i naturalność jest iluzją i że są one nieustannie konstruowane podczas ich powtarzania i podporządkowywania się im.

Homofobia (z greki ὁμόιος homoios = taki sam, równy i "fobia" z gr. φόβος phóbos = strach) – postawa społeczna charakteryzująca się uprzedzeniem, nienawiścią i wrogością wobec przedstawicieli mniejszości seksualnych, dyskryminowaniem ich. Niektórzy łączą też pojęcie heteroseksizmu i heteronormatywności z postawą homofobiczną.

Heteronormatywność - jeden z kluczowych terminów teorii queer, określający konfigurację kultury sprowadzającą seksualność do heteroseksualności. Wszechobecne w normach społecznych, prawnych i w kontaktach społecznych założenie, że wszyscy ludzie są heteroseksualni oraz że podejmują tradycyjne role płciowe. Kultura heteronormatywna wyklucza tożsamości nieheteroseksualne, definiując je w kategoriach marginesu, degeneracji czy dewiacji.

Subwersja, wykorzystując mechanizm konstrukcji genderu, wprowadza do kultury nowe wątki, tworząc alternatywne kategorie tożsamościowe (zob. proliferacja (gender)), jednocześnie dekonstruując i denaturalizując zastane, opresywne kategorie. Ich opresywność polega zarówno na androcentryzmie wynikającym z dwubiegunowości i hierarchiczności rodzajów (uderzającym w kobiety) jak i na homofobii, wiążącej się z deprecjacją homoseksualizmu i heteronormatywnością (co uderza w mniejszości seksualne).

Płeć – każda z kategorii, grup, na jakie dzieli się komórki rozrodcze, a często także wytwarzające je narządy (u zwierząt) czy organy (u roślin) i osobniki tego samego gatunku, zależnie od ich roli w procesie rozmnażania i rekombinacji genów. Uwarunkowana jest genetycznie lub fizjologicznie (z przewagą jednego lub drugiego z tych czynników u przedstawicieli różnych taksonów).

Kultura (z łac. colere = "uprawa, dbać, pielęgnować, kształcenie") – termin ten jest wieloznaczny, pochodzi od łac. cultus agri ("uprawa ziemi"), interpretuje się go w różny sposób przez przedstawicieli różnych nauk. Kulturę można określić jako ogół wytworów ludzi, zarówno materialnych, jak i niematerialnych: duchowych, symbolicznych (takich jak wzory myślenia i zachowania).

Najbardziej znanym przykładem subwersji w języku jest zmiana znaczenia angielskiego słowa queer (z ang. dziwak, odmieniec), które było obelgą stosowaną przez homofobów. W latach 90. XX w. stało się samookreśleniem mniejszości seksualnych oraz wszystkich innych osób, które odmawiają reprodukcji opresywnej normatywności. Jednocześnie, słowa queer zaczęli używać także działacze na rzecz LGBT, naukowcy, filozofowie i teoretycy kultury. Reinterpretacja jego znaczenia spowodowała, że przestało być ono obelgą, konstruując afirmatywną kategorię tożsamościową.

Performatywność płci (inaczej: performatywność rodzajowa) (ang. gender performativity) – termin wprowadzony do socjologii przez filozofkę i teoretyczkę kultury Judith Butler w książce Uwikłani w płeć (ang. Gender Trouble), oznaczający sposób konstrukcji płci społeczno-kulturowej poprzez jej nieustanne powtarzanie i odgrywanie.

Opresja społeczna (łac. oppressio – ucisk) – wykluczanie, marginalizowanie, a nawet unicestwianie danych grup społecznych głównie w celu podkreślenia wyższości opresora, uprzywilejowania go i utrzymania go u władzy.

W sferze zachowań subwersja uwidacznia się np. w przedstawieniach drag queens i drag kings, którzy, występując w przebraniach niezgodnych z ich płcią biologiczną, jednocześnie demaskują i podważają mechanizmy płci kulturowej, ukazując, że to, co powszechnie uznawane jest za naturalne, jest tylko wcześniej wytworzoną i znaturalizowaną norma społeczną. W gender subwersja służy do ukazania, iż antagoniczne wzorce płciowe są wytworem kultury, a więc – jak twierdzi Butler – np. "słowa mężczyzna i męskie mogą równie dobrze oznaczać ciało kobiety jak i mężczyzny – i na odwrót". Zdemaskowanie poprzez subwersję faktu, że normy te są tylko konstrukcją kulturową, miałoby pozwolić uwolnić się od narzucanego przez nie dychotomicznego podziału płci, nieodpowiedniego, gdyż ideały płciowe są tylko ideałami, więc nikt nie jest w stanie ich wiernie powtórzyć.

Seksualność jest wrodzoną, naturalną funkcją organizmu ludzkiego i jednym z zasadniczych czynników motywujących do podejmowania więzi i kontaktów interpersonalnych, mającym wymiar biologiczny, psychiczny, społeczno-kulturowy i hedonistyczny. Seksualny potencjał fizjologiczny człowieka ulega kształtowaniu przez doświadczenia życiowe.

Homoseksualizm (z . Jest jedną z orientacji seksualnych obok heteroseksualizmu, czyli popędu do płci przeciwnej oraz biseksualizmu, czyli popędu ukierunkowanego na obie płci. W seksuologii, szczególnie w starszej literaturze, spotykane jest użycie słowa homoseksualizm także w odniesieniu do seksu homoseksualnego.

Źródła

Robert Kulpa Kicz – Subwersja – Kamp. Szkic antropologiczny

Marzena Lizurej: Wprowadzenie do teorii queer. ŁÓDŹ GENDER. [dostęp 12 grudnia 2010].