Sudety Wschodnie - Polski Serwis Naukowy

Sudety Wschodnie (332.6) (cz. Jesenická oblast, Východní Sudety, Východosudetská oblast, niem. Ostsudeten) - pasma górskie w południowo-zachodniej Polsce i północnej części Czech, wschodnia część Sudetów będąca częścią prowincji Masywu Czeskiego.

Położenie

Sudety Wschodnie rozciągają się od linii: Przełęcz Kłodzka - Kotlina Kłodzka - Rów Górnej Nysy - Przełęcz Międzyleska - Dolina Morawy na zachodzie po Bramę Morawską na wschodzie oddzielającą Sudety od Masywu Beskidów. Rów Górnej Nysy jest naturalną granicą oddzielającą Sudety Środkowe od Sudetów Wschodnich. Większa część Sudetów Wschodnich leży na terytorium Czech oraz w niewielkiej części (737 km) w Polsce. Maksymalnie wznoszą się do wysokości 1492 m n.p.m. Pradziad w Jesenikach, w Czechach i do 1425 m n.p.m. Śnieżnik w Polsce. Na obszarze Polski Sudety Wschodnie obejmują: Góry Złote, Góry Bialskie, Masyw Śnieżnika wraz z Krowiarkami oraz Góry Opawskie (na terenie Polski tylko niewielka część). Od północy graniczą z Przedgórzem Sudeckim i Niziną Śląską, od wschodu z Kotliną Ostrawską i Bramą Morawską.

Masyw Czeski (czes. Český masiv, Česká vysočina, niem. Böhmische Masse) – prowincja fizycznogeograficzna i jednocześnie jednostka geologiczna w Europie Środkowej.

Struktura bardzka – jednostka geologiczna, położona pomiędzy krą sowiogórską od północnego zachodu, niecką śródsudecką od południowego zachodu, intruzją kłodzko-złotostocką od południowego wschodu oraz metamorfikiem kłodzkim od południa. Od północnego wschodu oddzielona uskokiem brzeżnym sudeckim od bloku przedsudeckiego.

Położenie Sudetów Wschodnich w obrębie Republiki Czeskiej

Podział mezoregionalny

W skład Sudetów Wschodnich wchodzą: Wysoki Jesionik (czes. Hrubý Jeseník) i Niski Jesionik (czes. Nízký Jeseník), Góry Odrzańskie (czes. Oderské vrchy), Góry Opawskie (czes. Zlatohorská vrchovina), Góry Bialskie i Góry Złote (czes. Rychlebské hory), Masyw Śnieżnika (czes. Králický Sněžník). Większość gór Sudetów Wschodnich znajduje się po czeskiej stronie. Dotyczy to pasm: Wysoki Jesienik, Niski Jesionik, Hanušovická vrchovina, Mohelnická brázda, Zábřežská vrchovina. Natomiast Masyw Śnieżnika, Góry Bialskie, Góry Złote i Góry Opawskie są przecięte granicą państwową. Czesi Góry Złote i Bialskie łączą w jedno pasmo.

Pierwsze poglądy na fizycznogeograficzną regionalizację Polski pojawiły się w dziele Jana Długosza, które przez wiele następnych stuleci jako jedyne było źródłem wiedzy geograficznej. Wyraźne ożywienie w tej dziedzinie nastąpiło dopiero na przełomie XIX i XX w., ponieważ większa była już znajomość warunków naturalnych kraju. W okresie tym publikowało wielu geografów, m.in.: Stanisław Staszic, Wincenty Pol, Antoni Rehman, Wacław Nałkowski, Stanisław Lencewicz czy Ludomir Sawicki. Każdy z nich miał własną koncepcję podziału Polski na regiony fizycznogeograficzne.

Góry Opawskie (czes. Zlatohorská vrchovina, dawniej czes. Severní podhoří Hrubého Jeseníku lub Opavská vrchovina, niem. Oppagebirge) (332.63) – to niewysokie pasmo leżące w Sudetach Wschodnich, znajdujące się głównie w granicach Republiki Czeskiej. W Polsce leży niewielki, północno-wschodni ich obszar w województwie opolskim z miastami: Prudnik i Głuchołazy oraz miejscowościami Jarnołtówek, Pokrzywna, Łąka Prudnicka, Moszczanka, Trzebina, Skrzypiec, Dytmarów, Krzyżkowice, Dębowiec, Opawice, Lenarcice, Krasne Pole, Chomiąża, Pietrowice, Ciermięcice, Pielgrzymów, Dobieszów, Gołuszowice, Zopowy, Zubrzyce, Włodzienin, Lewice, Bliszczyce, Branice. Jest to najdalej na wschód położony na obszarze Polski fragment Sudetów. W Republice Czeskiej położone są miejscowości Zlaté Hory, Mikulovice i Rejvíz – wieś położona najwyżej na Śląsku (750 m n.p.m., obecnie to część miasta Zlaté Hory).

Budowa geologiczna

W skład Sudetów Wschodnich wchodzą następujące jednostki tektoniczne: wschodni skrawek struktury bardzkiej, prawie cały masyw kłodzko-złotostocki, metamorfik Lądka i Śnieżnika, strefę Starego Miasta. Na obszarze Czech występują: kopuła Keprnika, kopuła Desny, masyw Żulowej, masyw Jesenika, masyw Sobotina, kulm wschodniosudecki, czyli struktury wschodniosudeckie. W geologii Sudety Wschodnie od zachodu zaczynają się linią nasunięcia ramzowskiego, leżącą po czeskiej stronie granicy. Biegnie ona z południowego zachodu na północny wschód w okolicach Starego Miasta (czes. Staré Město pod Sněžníkem). Pozostałe granice są podobne jak w geografii. Sudety Wschodnie w sensie geologicznym zbudowane są ze skał metamorficznych wieku od młodszego proterozoiku do dolnego karbonu, skał magmowych wieku karbońskiego, skał osadowych wieku od górnego karbonu do czwartorzędu oraz wulkanicznych bazaltów wieku trzeciorzędowego. Kulm wschodniosudecki zaliczany bywa do strefy śląsko-morawskiej, która nie jest zaliczana do Sudetów w sensie geologicznym.

Niski Jesionik (332.66) (cz. Nízký Jeseník, niem. Niederes Gesenke) to - wg podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego i W. Walczaka - mezoregion wchodzący w skład Sudetów Wschodnich; znajduje się całkowicie w Republice Czeskiej - na pograniczu Moraw i Śląska; najwyższy szczyt - Slunečná, 800 m n.p.m.

Kotlina Kłodzka (czes. Kladská kotlina, niem. Glatzer Kessel) (332.54) – kraina geograficzna w Sudetach Środkowych, główne miasto – Kłodzko. Kotlina jest otoczona przez Góry Stołowe, Góry Bardzkie, Góry Bystrzyckie i Masyw Śnieżnika i wraz z nimi tworzy krainę historyczną zwaną ziemią kłodzką.

Źródła

K.Radwański, M.Szymczak; Atlas gór Polski: Sudety. Karpaty. Góry Świętokrzyskie; Wyda. ExpressMap; Warszawa 2008; ISBN 83-6012-064-1
M.Mota; Sudety Środkowe, Wschodnie i Kotlina Kłodzka;(A.Rajwa Geologia i rzeźba; C.Skała Geografia i przyroda); Wyd."Pascal"; Bielsko-Biała 1998r; ISBN 838769603X
W.Brygier; Przewodnik turystyczny; Sudety Wschodnie; Wyd. "Expres Map"; Warszawa 2007r.;ISBN 9788360120866