Tron Stanisława Augusta Poniatowskiego na Zamku Królewskim w Warszawie

Sukcesja tronu w Polsce – kwestia sukcesji polskiego tronu, która powstała w 1918 r. wraz z ostateczną likwidacją w Polsce ustroju monarchistycznego i wprowadzeniem ustroju republikańskiego. Sukcesja tronu nie jest w Polsce przedmiotem debaty publicznej ani politycznej, ale jest przedmiotem zainteresowania monarchistów.

Rys historyczny

Dziedzictwo Piastów

Jakkolwiek państwo pierwszych Piastów było monarchią dziedziczną, to już wtedy dochodziło do przypadków zakwestionowania prawa sukcesji tronu. Po 1138, w czasach rozbicia dzielnicowego w Polsce mocą testamentu Bolesława III Krzywoustego wprowadzono zasadę pryncypatu i senioratu. Odtąd najstarszy przedstawiciel dynastii miał być polskim księciem zwierzchnim, obejmując tron krakowski. Jednak już 1177 zasadę senioratu podważyli możnowładcy małopolscy powołując na tron krakowski Kazimierza II Sprawiedliwego. W drugiej połowie XIII wieku zakwestionowano nawet zasadę pryncypatu, a w 1295 Przemysł II koronował się na króla Polski, nie posiadając Krakowa. W 1288 z pretensjami do tronu krakowskiego wystąpił król Czech Wacław II powołując się na prawa sukcesyjne swojej ciotki Gryfiny, żony Leszka Czarnego. Ostatecznie udało mu się pokonać i podporządkować polskich książąt dzielnicowych i koronować na króla Polski w 1300. Jednak roszczenia Przemyślidów wygasły wraz z tą dynastią w 1306. W 1306 wdowę po Wacławie II, córkę Przemysła II Ryksę Elżbietę poślubił książę austriacki Rudolf III Habsburg, który formalnie wystąpił z pretensjami do polskiego tronu, używając w swojej korespondencji dyplomatycznej tytułu króla Polski. Po jego śmierci, w 1307 szlachta czeska wybrała Henryka Karynckiego, który będąc mężem córki Wacława II Anny Przemyślidki rościł sobie prawa do tronu polskiego. W 1310 został złożony z tronu czeskiego przez cesarza Henryka VII, który oddał go wraz z roszczeniami do korony polskiej swemu synowi Janowi Luksemburskiemu. Ten wzmocnił pretensje do polskiej korony poślubiając w tym samym roku Elżbietę Przemyślidkę, drugą córkę Wacława II. Po 1320 nowy król Polski Władysław I Łokietek musiał zbrojnie odpierać najazdy wojsk swojego czeskiego konkurenta. Dopiero jednak na mocy zawartego w 1335 układu w Trenczynie i w wyniku postanowień zjazdu w Wyszehradzie Jan Luksemburski zrzekł się pretensji do polskiej korony na rzecz Kazimierza III Wielkiego. Wtedy też zapewniono Andegawenom następstwo tronu polskiego w razie bezpotomnej śmierci Kazimierza III Wielkiego. Ludwik Węgierski pragnąc zabezpieczyć swoją ciągłość dynastyczną w Koronie Królestwa Polskiego, został zmuszony do wydania przywileju koszyckiego w 1374 dla polskiej szlachty, która zgodziła się na sukcesję jednej z jego córek. Widmo objęcia polskiego tronu przez Marię Andegaweńską wraz z jej mężem Zygmuntem Luksemburskim spowodowało w Wielkopolsce wybuch wojny Grzymalitów z Nałęczami (1382–1385). W tym samym roku z pretensjami do korony polskiej wystąpił Siemowit IV.

Kwestia sukcesji po rozbiorach

Konstytucja 3 maja z 1791 przywracała dziedziczność tronu w Polsce. Po śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego tron miał przejść w ręce Fryderyka Augusta I z dynastii Wettynów, a później jego potomków w linii męskiej. W razie braku męskiego potomstwa Maria Augusta Wettyn jako polska infantka miała poślubić przedstawiciela jakiejś europejskiej dynastii, dając tym samym początek nowej linii dziedzicznych władców Polski.

Z powodu III rozbioru postanowienia konstytucji w sprawie dziedziczności tronu nie weszły w życie. 25 listopada 1795 Stanisław August Poniatowski złożył akt abdykacji na ręce cesarzowej Rosji Katarzyny II, a w momencie jego śmierci w 1798 Rzeczpospolita już nie istniała.

Napoleon Bonaparte, wskrzeszając państwo polskie w 1807 pod postacią Księstwa Warszawskiego odwołał się do konstytucji trzeciomajowej, oddając Fryderykowi Augustowi tron księstwa.

Konstytucja Księstwa Warszawskiego z 1807 wprowadzała dziedziczny tron książąt warszawskich w męskiej linii Wettynów. Napoleon świadomie nie przywrócił tytułu króla Polski, ponieważ nadal uznawał za ważny akt abdykacji z 1795, którym Stanisław August zrzekał się tego tytułu na rzecz Rosji. Dopiero po rozpoczęciu wojny z Rosją w 1812 Konfederacja Generalna Królestwa Polskiego przywróciła Królestwo Polskie. Jednak wobec przegranej wojny z Rosją, nie zdołano wprowadzić na tron Polski króla.

W myśl postanowień kongresu wiedeńskiego Fryderyk August musiał zrzec się tytułu księcia warszawskiego, a w nowo utworzonym Królestwie Polskim tytuł królewski przyjął cesarz rosyjski Aleksander I.

Po powstaniu listopadowym roku 1830 Sejm Królestwa Polskiego zdetronizował dynastię Holstein-Gottorp-Romanow i ogłosił bezkrólewie oraz przejęcie prerogatywy przekazania tronu innej dynastii, dającej lepsze gwarancje przestrzegania Konstytucji. Gdy wojska rosyjskie zajęły terytorium Królestwa po wojnie polsko-rosyjskiej roku 1831 carowie rosyjscy zaprzestali koronowania się jako Królowie Polski.

W 1916 Niemcy i Austro-Węgry stworzyły regencyjne Królestwo Polskie, władzę nad nim oddając w ręce Rady Regencyjnej do czasu wprowadzenia na tron nowego władcy. Suwerenna Polska w roku 1918 przyjęła ustrój republikański.

czytaj dalej: [2], [3]