René François Armand (Sully) Prudhomme (ur. 16 marca 1839 w Paryżu, zm. 6 września 1907 w Châtenay-Malabry) – francuski poeta, początkowo przedstawiciel parnasizmu; twórca poematów filozoficznych. Pierwszy w historii laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1901). W uzasadnieniu Komitetu Noblowskiego podano, że otrzymał ją za "wybitne osiągnięcia literackie, a zwłaszcza za idealizm, doskonałość artystyczną oraz niezwykłe połączenie duchowości i intelektu".

Dzieciństwo i młodość

René Armand François Prudhomme, znany jako Sully Prudhomme (dawna pisownia pseudonimu Sully-Prudhomme), urodził się w niezamożnej rodzinie mieszczańskiej. Jego ojciec, urzędnik w firmie handlowej, ze względów finansowych długo zwlekał z poślubieniem Clotilde Caillat, dziewczyny z Lyonu, skromnej i głęboko wierzącej. Pobrali się po dziesięcioletnim narzeczeństwie w roku 1835. Ojciec rodziny umarł, gdy René miał zaledwie dwa lata. Clotilde, praktycznie bez środków do życia, zamieszkała wraz z synem w domu brata i siostry. We troje dołożyli starań, by trudna sytuacja rodzinna nie zaciążyła na wychowaniu i edukacji chłopca.

Tablica pamiątkowa na domu, w którym urodził się Sully Prudhomme

René podjął naukę w prestiżowym liceum Bonapartego (dzisiaj Condorcet). W tym okresie interesował się głównie matematyką oraz filologią klasyczną. Po podwójnym egzaminie maturalnym z nauk przyrodniczych i z literatury podjął pracę biuralisty w burgundzkim Le Creusot, w zakładach metalurgicznych Schneiderów. Zamierzał zostać inżynierem, ale ze studiów na Politechnice musiał zrezygnować ze względu na przewlekłą chorobę oczu. W tym czasie przeżył olśnienie obrzędowością katolicyzmu i chciał nawet wstąpić do zakonu dominikanów. Wkrótce jednak zafascynował się filozofią, a zwłaszcza koncepcjami Immanuela Kanta. Nowej pasji będzie wierny przez całe życie.

Żeby zarobić na utrzymanie, zatrudnił się w kancelarii notarialnej, a następnie rozpoczął studia na paryskim wydziale prawa. Tam właśnie nawiązał kontakt z grupą młodych humanistów zrzeszonych w Klubie Dyskusyjnym La Bruyère'a (Conférence La Bruyère). Szczegółowy regulamin klubu w punkcie pierwszym głosił, że w czasie spotkań należy "zgłębiać i rozważać najrozmaitsze zagadnienia związane z literaturą, historią, sztuką i filozofią". Podczas takich spotkań Prudhomme po raz pierwszy miał okazję przedstawić publicznie swoje poetyckie juwenilia oraz tłumaczenia elegii Tibullusa. W środowisku studenckim gwałtowne dyskusje budziło wtedy polskie powstanie styczniowe, które młody poeta uczcił dwoma patetycznymi wierszami. Pierwszy, Le Gué (Przejście brodu), opiewał straceńczą odwagę starego dowódcy kosynierów, drugi, Choeur polonais (Polski chór), wzywał do narodowowyzwoleńczej walki nawet za cenę śmierci. O nieszczęśliwej miłości z czasów młodzieńczych, najprawdopodobniej do kuzynki, Prudhomme wspominał zawsze w sposób niezwykle dyskretny. Wiadomo tylko, że po uczuciowym rozczarowaniu postanowił do końca życia zostać kawalerem i nigdy nie zmienił zdania.

Parnasizm

Prudhomme zadebiutował w roku 1865 tomikiem Stances et Poèmes. Wtedy też po raz pierwszy podpisał się jako Sully, by złożyć hołd przedwcześnie zmarłemu ojcu, którego w ten sposób nazywano. Wiersze spotkały się z entuzjastycznym przyjęciem. Życzliwą recenzję napisał Sainte-Beuve, najbardziej wpływowy krytyk tego okresu, podkreślając wyraźne zerwanie z manierą romantyczną. Szczególnym powodzeniem cieszył się utwór Stłuczony wazon (Le vase brisé), który recytowano na wszystkich wieczorkach poetyckich. Stał się tak modny, że z czasem sam autor zaczął mówić o nim z wyraźnym zniecierpliwieniem. Ten efektowny wiersz, porównujący skrzywdzone serce do wazonu zniszczonego uderzeniem wachlarza, jest zresztą jedynym utworem Sully'ego Prudhomme'a, który nie popadł w zapomnienie i bywa przedrukowywany we współczesnych antologiach.

Poetę od początku utożsamiano z ruchem parnasistów, na którego czele stał Leconte de Lisle. Założenia teoretyczne tego ugrupowania (między innymi koncepcja sztuki dla sztuki, kult czystego piękna, wstrzemięźliwość emocji, obiektywizm opisu i maestria formalna) tylko częściowo pasują do tekstów Sully'ego Prudhomme'a. Rzeczywiście, bliskie są mu wzorce klasyczne, dba również - z różnym powodzeniem - o elegancję rymów i wersyfikacji. Niemniej, dobitnie zaznaczona, czasami wręcz sentymentalna uczuciowość jego stylu kłóci się z przykazaniem niewzruszoności i racjonalnego dystansu. Mimo to w pierwszej części antologii Le Parnasse contemporain (Parnas współczesny), wydanej w roku 1866 w osiemnastu zeszytach, wiersze Sully'ego Prudhomme'a znalazły się obok utworów Leconte'a de Lisle, Théophile'a Gautiera, Charles'a Baudelaire'a, Auguste'a de Villiers de L'Isle-Adam, Paula Verlaine'a i Stéphane'a Mallarmégo. Sam poeta wyraźnie podkreślał, że jest mu bliski Leconte de Lisle, ale nie teorie jego ruchu i wolał, by nie nazywano go parnasistą. Nie ukrywał natomiast atencji, jaką darzył elegancką i przepojoną zmysłowością twórczość Alfreda de Musseta.

W roku 1866 wraz z przyjacielem, poetą Georges'em Lafenestre'em, wyruszył do Włoch. Zwiedził między innymi Rzym, Turyn i Parmę, poznając arcydzieła sztuki starożytnej i renesansowej. Owocem tej wyprawy był poetycki dziennik z podróży Croquis italiens.

Ewolucja poetycka

W kolejnych wierszach, zwłaszcza z tomu Les Solitudes (1869), nadal dochodzi do głosu nieskrępowany liryzm i melancholijne usposobienie poety, opisującego różne oblicza samotności, ulotne nastroje i nieodwzajemnione uczucia. Ale też w jego dziełach coraz częściej pojawiają się dywagacje filozoficzne i refleksje ontologiczne.

Dowodem nieustającego podziwu dla kultury antyku jest publikacja wysoko ocenionego, wierszowanego przekładu pierwszej księgi O naturze rzeczy Lukrecjusza, który Sully Prudhomme poprzedził wyczerpującym wstępem (1869). Na ewolucję zainteresowań poety wpłynęły też najprawdopodobniej narastające problemy zdrowotne i wstrząs psychiczny, który przeżył na początku 1870 roku, kiedy w ciągu miesiąca zmarła mu matka oraz ciotka i wuj, u których się wychowywał.

Kolejnym bolesnym doznaniem, a zarazem źródłem inspiracji, był wybuch wojny francusko-pruskiej (1870), w której uczestniczył po ochotniczym wstąpieniu do 13. batalionu gwardii ruchomej. Fatalne warunki podczas oblężenia Paryża nadwerężyły i tak już wątłe siły poety, co skończyło się rozległym wylewem i niemal całkowitym paraliżem nóg. Rzeczywistości wojennej poświęcił patriotyczne Impressions de la guerre (1872) i niektóre wiersze z tomu Le Prisme (1886). Les Destins (1872) z kolei to zapowiedź późniejszych poetyckich rozważań filozoficznych. Sully Prudhomme ukazał w tym liczącym 600 wersów poemacie manichejski pojedynek geniusza dobra z geniuszem zła podsumowany stwierdzeniem: "Nic nie jest dobre ani złe. Wszystko jest racjonalne". Wyraźnie podkreśla, że dobro i zło nie mogą istnieć osobno, gdyż wzajemnie się warunkują, a zniknięcie jednego pociągnie za sobą unicestwienie drugiego. Poemat w założeniu miał się cechować nieodpartą logiką i absolutnym obiektywizmem, ale krytycy uznali, że zastosowana antropomorfizacja okazała się dość naiwna, a całość przekształciła się w suchy dyskurs.

Rękopis wiersza Science et Poésie

Osobiste wyznania, nuta prywatności i liryczny zapis stanów ducha pojawiają się po raz ostatni w niewielkim zbiorze Les Vaines Tendresses (1875). Wyjątkowo w twórczości tego poety zwątpienie przechodzi w rozpacz graniczącą z nihilizmem, a całość utrzymana jest w tonie przytłaczającego, schopenhauerowskiego pesymizmu.