Sumak odurzający - Polski Serwis Naukowy

Sumak odurzający (Rhus typhina L.), zwany też sumakiem octowcem – gatunek rośliny z rodziny nanerczowatych (Anacardiaceae). Pochodzi z Ameryki Północnej, rozprzestrzenił się też gdzieniegdzie poza rodzimym obszarem występowania. W wielu krajach, również w Polsce jest uprawiany jako roślina ozdobna. W Polsce ma status antropofita zadomowionego.

Korzeń (łac. radix) – część sporofitu, która dostarcza roślinom wodę i substancje odżywcze (sole mineralne), utrzymuje rośliny na podłożu i służy do gromadzenia substancji zapasowych. Występuje niemal u wszystkich roślin naczyniowych, nieobecny jest jedynie u posiadających chwytniki psylotowych i niektórych roślin, u których korzeń zanikł wtórnie (np. u pływaczy i wolffii bezkorzeniowej). Rośliny zakorzenione są zwykle w glebie, u epifitów wykształcają się korzenie powietrzne, u hydrofitów korzenie zanurzone.

Dwupienność – rozdzielnopłciowość, czyli występowanie gametangiów żeńskich i męskich na oddzielnych osobnikach u roślin i glonów (u zwierząt jest to stan typowy, bez swoistej nazwy) rozdzielnopłciowych. U roślin kwiatowych polega na odrębnym występowaniu kwiatów słupkowych i pręcikowych. Dwupienność może być jedną ze strategii roślin związanych z uniknięciem samozapylenia.

Kwiatostan żeński

Kwiatostan męski

Odm. 'Laciniata'

Morfologia

Pokrój Krzew lub niskopienne drzewo. Korona parasolowata, na niedużej wysokości. Pędy grube, gęsto pokryte brunatnymi włoskami, z dużym rdzeniem. Roślina wytwarza sok mleczny, który wydziela się po przecięciu gałęzi. Po pewnym czasie sok robi się czarny i twardnieje. Drzewo osiąga kilka metrów wysokości. Liście Nieparzystopierzaste, złożone z 11-13 lancetowatych i drobnoząbkowanych listków. Mają długość do 50 cm. Jesienią liście przybierają kolor szkarłatny, pomarańczowy i żółty. Nerwacja: pierzasta. Kwiaty Roślina dwupienna. Kwiaty drobne, małe, zebrane na końcach pędów w stożkowe, gęste wiechy długości do 20 cm, przypominające swoim wyglądem kolby. Kwiatostany męskie i żeńskie są podobne do siebie, męskie są nieco bardziej ozdobne. Kwitnie od czerwca do lipca, roślina miododajna. Korzenie System korzeniowy rozległy, ale płytki, silne wichury czasami wywracają drzewko. Owoce Drobne pestkowce, owłosione, zebrane w zbite, amarantowe owocostany o bardzo kwaśnym smaku, od którego pochodzi gatunkowa nazwa rośliny. Drewno żółte, żółto-zielonkawe.

Zastosowanie

Roślina ozdobna. Sadzony w parkach, ogrodach przydomowych, w alejach. Jego walorami dekoracyjnymi są ładny pokrój i piękne liście. Jesienią przebarwiają się na intensywne kolory i po przebarwieniu długo utrzymują się na drzewie stanowiąc o dużych walorach dekoracyjnych tej rośliny jesienią. Szczególnie ozdobne są okazy żeńskie, które wytwarzają intensywnie czerwone duże owocostany, które przez całą zimę zdobią drzewo. Wadą jest to, że wiosną bardzo późno rozwija swoje liście. Kłopotliwa jest też jego zdolność do krzewienia się, powodująca konieczność stałego usuwania odrostów korzeniowych.

Wymagania i sposób uprawy: jest łatwy w uprawie, nie ma specjalnych wymagań co do gleby, jest odporny na szkodniki i choroby, wymaga stanowiska słonecznego. Nie wymaga przycinania korony, należy natomiast usuwać odrosty korzeniowe. Jest odporny na mróz. Rozmnaża się go z nasion, które wysiewa się jesienią albo wiosną po stratyfikacji. Odmiany rozmnaża się z odrostów korzeniowych lub sadzonek korzeniowych (najnowsza odmiana rozmnażana jest ze stożka wzrostu metodą in vitro).

Zmienność

W uprawie obecne są nieliczne kultywary:

Wiecha – typ kwiatostanu groniastego złożonego, w którym na głównej osi pędu wykształcają się boczne odgałęzienia drugiego i trzeciego rzędu, a na nich wyrastają kwiaty. Istnieje jeszcze tzw. wiecha złożona, w której rozgałęzienia nie są zakończone pojedynczymi kwiatami, lecz kwiatostanami – np. kłoskami (m.in. u licznych gatunków z rodziny wiechlinowatych, np. owies, męskie kwiatostany kukurydzy) lub koszyczkami (u niektórych przedstawicieli astrowatych, np. lepiężnik, nawłoć).

Nanerczowate (Anacardiaceae R.Br.) – rodzina roślin z rzędu mydleńcowców (Sapindales). Należy tu ok. 70 rodzajów z 600 gatunkami występującymi głównie w tropikach. Żaden z przedstawicieli nie rośnie dziko na terenie Polski, niektóre gatunki są uprawiane jako rośliny ozdobne.

Rh. typhina 'Laciniata' (syn. 'Dissecta' ) – roślina rośnie wolniej od typu, tworząc szerszą i bardziej parasolowatą koronę. Pień zwykle pochylony. Listki mocno pierzasto powycinane. Jesienią liście przebarwiają się na kolor jaskrawopomarańczowy. Odmiana o bardzo małych wymaganiach glebowych. Wskazana do małych ogrodów i uprawy w pojemnikach.

Rh. typhina 'Tiger Eyes' – odm. będąca naturalnym mutantem powyższej odmiany. Roślina znaleziona w szkółkach Bailey w USA i przez nie wprowadzona do hodowli. Charakteryzuje się najwolniejszym wzrostem. Młode liście jasnozielone, dorastając przybierają barwę żółtą, która utrzymuje się przez cały sezon aż do jesieni.

Przypisy

Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-25].
Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-03-10].
Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular Plants of Poland - A Checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 1995. ISBN 83-85444-38-6.
Joanna Filipczak (red.): Katalog roślin, drzewa, krzewy, byliny. Warszawa: Agencja Promocji Zieleni Sp. z o.o., 2006. ISBN 83-921807-3-9.

Bibliografia

W. Kulesza: Klucz do oznaczania drzew i krzewów. Warszawa: PWRiL, 1955.
Maciej Mynett, Magdalena Tomżyńska: Krzewy i drzewa ozdobne. Warszawa: MULTICO Oficyna Wyd., 1999. ISBN 83-7073-188-0.
Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.

Owoc (łac. fructus) - w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka i ewentualnie dna kwiatowego zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.