Suwalska Brygada Kawalerii - Polski Serwis Naukowy

Suwalska Brygada Kawalerii (Suw. BK) – wielka jednostka kawalerii Wojska Polskiego.

Formowanie i przekształcenia

W maju 1921 "wojenna" VII Brygada Jazdy przemianowana została na IV Brygadę Jazdy. W jej skład weszły trzy pułki jazdy: 3 Pułk Szwoleżerów Mazowieckich, 1 Pułk Ułanów Krechowieckich i 2 Pułk Ułanów Grochowskich oraz IV Dywizjon Artylerii Konnej. W grudniu tego roku dowództwo brygady w przeniesione zostało z garnizonu Grodno do Suwałk.

Augustów (lit. Augustavas ros. Августов) – miasto w województwie podlaskim, w powiecie augustowskim. W latach 1975-1998 administracyjnie należało do województwa suwalskiego. Miasto jest także siedzibą władz wiejskiej gminy Augustów.

Adolf Mikołaj Waraksiewicz (ur. 10 lutego 1881 w Wielkim Krzywcu na Ukrainie, zm. 13 września 1960 w Nowym Mieście Lubawskim ) – pułkownik kawalerii armii rosyjskiej, generał brygady Wojska Polskiego.

Wiosną 1924 IV BJ przemianowana została na IV Brygadę Kawalerii i podporządkowana dowódcy 1 Dywizja Kawalerii. Równocześnie z jej składu wyłączone zostały: 1 Pułk Ułanów Krechowieckich (podporządkowany dowódcy XI BK) i IV Dywizjon Artylerii Konnej (podporządkowany dowódcy artylerii konnej 1 DK). W lutym 1929 IV Brygada Kawalerii przemianowana została na BK "Suwałki" i usamodzielniona. W skład brygady ponownie włączony został 4 Dywizjon Artylerii Konnej. Później dołączył 1 Pułk Ułanów Krechowieckich z BK "Białystok". 1 kwietnia 1937 BK "Suwałki" przemianowana została na Suwalską BK.

Brunon Stefan Błędzki (ur. 2 listopada 1899 w Tereszewie k. Brodnicy woj. pomorskie, zginął 20 kwietnia 1940 w Katyniu) - kapitan broni pancernych Wojska Polskiego.

3 Pułk Szwoleżerów Mazowieckich im. Pułkownika Jana Kozietulskiego (3 pszwol.) – oddział kawalerii Wojska Polskiego II RP stacjonujący w garnizonie Suwałki, w koszarach ros. 2 Pułku Huzarów.

Struktura organizacyjna

3 Pułk Szwoleżerów Mazowieckich im. płk. Jana Kozietulskiego – Suwałki

1 Pułk Ułanów Krechowieckich im. płk. Bolesława Mościckiego – Augustów

2 Pułk Ułanów Grochowskich im. gen. Józefa Dwernickiego – Suwałki

4 Dywizjon Artylerii Konnej – Suwałki;

11 Szwadron Pionierów – Augustów

11 Szwadron Łączności – Suwałki

1 Pułk Ułanów Krechowieckich

2 Pułk Ułanów Grochowskich

3 Pułk Szwoleżerów Mazowieckich

Brygada w wojnie obronnej 1939

Działania zbrojne

Pozycje wojsk polskich 16/17.09.1939

Brygada pod dowództwem gen. bryg. Zygmunta Podhorskiego wchodziła w skład Samodzielne Grupy Operacyjnej "Narew". Otrzymała zadanie osłony kierunku na Grodno z równoczesnym zapewnieniem osłony północnego skrzydła SGO. W dniach 1–2 września ukończyła koncentrację, osiągając ugrupowanie wyjściowe. 2 września Niemcy wykonali wypad na Bakałarzewo, lecz zostali odrzuceni ze stratami. Do 4 września akcja na tym odcinku ograniczyła się tylko do obustronnych wypadów.

Księżopole – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie ostrołęckim, w gminie Czerwin. Wieś ta jest wymieniana w trzecim tomie "Potopu" Henryka Sienkiewicza. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa ostrołęckiego.

Kwatermistrz (ang. Quartermaster) – oficer dowództwa (sztabu), który dowodzi w polu (w czasie wojny) z ramienia dowódcy (szefa sztabu) kwatermistrzostwem (tyłami), kieruje działalnością podległych mu szefów służb w zakresie zaopatrzenia i obsługi wojsk, organizuje dowóz i ewakuację, a na wyższych szczeblach - komunikację na obszarze tyłów oraz jest odpowiedzialny za organizację tyłów (etapów); w czasie pokoju kieruje gospodarką jednostki wojskowej będącej oddziałem gospodarczym (na wyższych szczeblach powierzonymi mu działami gospodarki) i prowadzi szkolenie podległych mu kadr. Aktualnie w Siłach Zbrojnych RP pojęcia kwatermistrz – kwatermistrzostwo, zastąpione zostały pojęciami: szef logistyki – logistyka. Funkcja kwatermistrza znana jest także w straży pożarnej, skautingu i harcerstwie.

W nocy z 3 na 4 września brygada z dużym sukcesem przeprowadziła wypad dwoma szwadronami 3 Pułku Szwoleżerów Mazowieckich na Mieruniszki na terenie Prus Wschodnich. Naczelne Dowództwo poleciło jednak przesunąć ją do lasów między Pułtuskiem a Ostrowią Mazowiecką, jako konsekwencję planowanego uderzenia z rejonu Pułtuska na skrzydło wojsk nieprzyjaciela posuwających się wzdłuż zachodniego brzegu rzeki Orzyc i Narwi w kierunku południowym.

Bakałarzewo – wieś (dawniej miasto) w Polsce położona w północnej części województwa podlaskiego, w powiecie suwalskim. Jest siedzibą gminy Bakałarzewo.

Tyszki-Ciągaczki, zwane niekiedy skrótowo Ciągaczki – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie ostrołęckim, w gminie Czerwin. Wcześniej osada ta nosiła nazwę Ciągaczki.

W nocy z 4 na 5 września brygada rozpoczęła marsz z rejonu Suwałk do Zambrowa przez Dąbrowę, Romanówkę, Knyszyn i Tykocin. 7 września brygada odpoczywała w rejonie Jabłoni Kościelnej pod Zambrowem. W dniach 9–10 września dowództwo brygady przejął czasowo płk Kazimierz Plisowski. W tym czasie wzięła ona udział w skutecznych, ale ciężkich walkach z niemiecką Dywizją Pancerną "Kempf" gen. mjr. Wernera Kempfa.

Dowództwo – zespół ludzi, wraz z dowódcą, zajmujących się kierowaniem formacją wojskową lub zespołem ludzi. Najczęściej stosowane w terminologii wojskowej, rzadziej w terminologii cywilnej.

Orzysz (niem. Arys, prus. Aris) - miasto w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Orzysz. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. suwalskiego. Położone nad rzeką Orzyszą między jeziorami Sajno i Orzysz. Według danych z 31 grudnia 2008 miasto zamieszkiwało 5998 osób (gminę - 9812 osób). Drugie co do liczby mieszkańców miasto w powiecie piskim.

9 września o świcie dowódca brygady otrzymał rozkaz uderzenia na Piski i Księżopole. 1. Pułk Ułanów Krechowieckich i 3 Pułk Szwoleżerów Mazowieckich zaatakowały Niemców pod Ciągaczkami i Wiśniewem. Po południu opanowano Piski i Księżopole, biorąc licznych jeńców. O zmroku brygada wycofała się do lasów w rejonie Koskowa i Rząśnika. 2. Pułk Ułanów Grochowskich został natomiast przydzielony do osłony skrzydła 18 Dywizji Piechoty od strony Wizny i 10 września toczył boje pod Rutkami z wojskami niemieckiego XIX Korpusu Armijnego gen. Heinza Guderiana. 11 września brygada wyrwała się z kotła zambrowskiego i wycofywała się na południe od Zambrowa.

Związek taktyczny (do 1945 używano także określenia wielka jednostka) – jednostka organizacyjna wojska przeznaczona do prowadzenia wspólnych działań bojowych. Związki taktyczne występują zazwyczaj we wszystkich rodzajach sił zbrojnych. Wyróżnia się wśród nich:

Tykocin (łac. Tykocien, heb. Tiktin, Tyktin, Tuktin, Tikoczin, Tykoczyn) – miasto w woj. podlaskim, w powiecie białostockim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Tykocin, w Kotlinie Biebrzańskiej, nad Narwią, na zachód od Białegostoku. Duża liczba zabytków a przede wszystkim zachowany oryginalny układ przestrzenny miasta, z widoczną do dzisiaj granicą części żydowskiej, z oryginalną synagogą (muzeum) powoduje, że miasto jest coraz częściej odwiedzane przez turystów z kraju i zagranicy.

12 września razem z Podlaską Brygadą Kawalerii utworzyła Grupę Operacyjną gen. bryg. Zygmunta Podhorskiego.

W nocy z 13 na 14 września brygada stoczyła pod Olszewem walkę spotkaniową, w której poniosła duże straty i częściowo została rozproszona.18 września poszczególne jej oddziały zaczęły zbierać się w Puszczy Białowieskiej w rejonie miejscowości Doktorce. 20 września z zebranych w Puszczy Białowieskiej oddziałów brygady utworzono Brygadę Kawalerii "Plis", która weszła w skład Dywizji Kawalerii "Zaza".

Zambrów (wymowa ?/i) – miasto i gmina w północno-wschodniej Polsce, w województwie podlaskim, w powiecie zambrowskim nad rzeką Jabłonką. Zambrów leży na historycznym Mazowszu. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa łomżyńskiego. Od południowego wschodu bezpośrednio graniczy z Wolą Zambrowską, a od północnego zachodu z miejscowością Nagórki Jabłoń. Najbliższe sąsiednie miasta to: Wysokie Mazowieckie, Łomża i Ostrów Mazowiecka. Zambrów leży na trasie Warszawa-Białystok.

2 Pułk Ułanów Grochowskich im. Generała Józefa Dwernickiego (2 p.uł.) – oddział kawalerii I Korpusu Polskiego w Rosji, Wojska Polskiego II RP i Armii Krajowej.

Ośrodek Zapasowy brygady współtworzył Rezerwową Brygadę Kawalerii w Wołkowysku. Do Wołkowyska dotarł także spieszony 31 dywizjon pancerny działający wcześniej w składzie brygady.

Ordre de Bataille i obsada personalna we wrześniu 1939

Dowództwo

dowódca – gen. bryg. Zygmunt Podhorski (do 9 IX)

dowódca – płk Kazimierz Plisowski (od 9 IX)

oficer ordynansowy – ppor. rez. Henryk Rostworowski

szef duszpasterstwa – ks. kapelan Franciszek Lorenc

Sztab

szef sztabu – mjr dypl. Edward Boniecki

oficer operacyjny – rtm. dypl. Adam Galica

oficer informacyjny – por. kaw. Ignacy Cieplak

kwatermistrz – rtm. dypl. Tadeusz Radziukinas

szef intendentury – kpt. Konstanty Meyer

oficer transportowy – rtm. w st. spocz. Franciszek Józef Hermanowicz

oficer uzbrojenia – por. rez. Otton Bigo vel Grygo

dowódca saperów – kpt. Paweł Głowacki

dowódca łączności – mjr Teodor Berlach-Tukalski

naczelny lekarz – mjr dr med. Józef Leszkowicz

naczelny lekarz weterynarii – kpt. lek. wet. Tadeusz Sagal

komendant Kwatery Głównej – mjr w st. spocz. Janusz Korczyński

Szwadron Sztabowy – dowódca por. rez. Bohdan Różycki

3 Pułk Szwoleżerów Mazowieckich im. płk. Jana Kozietulskiego – dowódca płk Edward Milewski

1 Pułk Ułanów Krechowieckich im. płk. Bolesława Mościckiego – dowódca ppłk Jan Hipolit Litewski

2 Pułk Ułanów Grochowskich im. gen. Józefa Dwernickiego – dowódca płk Kazimierz Plisowski

3 Pułk Strzelców Konnych im. Hetmana Stefana Czarnieckiego (z Nowogródzkiej Brygady Kawalerii) – dowódca ppłk dypl. Jan Małysiak

4 Dywizjon Artylerii Konnej – dowódca ppłk Ludwik Kiok

31 Dywizjon Pancerny – dowódca kpt. Brunon Błędzki

Bateria Artylerii Przeciwlotniczej Motorowa Typ "B" Nr 84 – dowódca ppor. Józef Musiał i por. Kazimierz Nosalik

Szwadron Kolarzy Nr 11 – dowódca rtm. Andrzej Pruszyński

Szwadron Pionierów Nr 11 – dowódca rtm. Władysław Kozłowski

Szwadron Łączności Nr 11 – dowódca por. Jan Piekut

samodzielny pluton karabinów maszynowych nr 11 – dowódca ppor. rez. Marian Szyler

pluton konny żandarmerii Nr 11

dowódca plutonu – por. Jerzy Majewski

zastępca dowódcy plutonu - plut. pchor. Stanisław Halicki

Poczta Polowa nr 68

Sąd Polowy Nr 44

szef sądu – kpt. rez. Zygmunt Olszewski

I członek sądu polowego – ppor. rez. Ojrzyński,

II członek sądu polowego – ppor. rez. Aleksander Malinowski

drużyna parkowa uzbrojenia nr 341

park intendentury nr 341 – dowódca kpt. Stefan Jeżewski

pluton sanitarny konny Nr 91 – dowódca kpt. lek. Marian Alojzy Kosiba

Zgrupowanie taborów

Kolumna Taborowa Kawalerii nr 341

Kolumna Taborowa Kawalerii nr 342

Kolumna Taborowa Kawalerii nr 343

Kolumna Taborowa Kawalerii nr 344

Kolumna Taborowa Kawalerii nr 345

Kolumna Taborowa Kawalerii nr 346

Warsztat Taborowy nr 341

Pododdziały przydzielone:

Suwałki (lit. Suvalkai, biał. Сувалкі, niem. Sudauen, Suwalken) – miasto na prawach powiatu w północno-wschodniej Polsce w województwie podlaskim, położone nad rzeką Czarna Hańcza. Siedziba władz powiatu suwalskiego. Według danych z 31 grudnia 2009 miasto liczyło 69 499 mieszkańców.

Prusy Wschodnie (niem. Ostpreußen) – część Królestwa Pruskiego, a potem zjednoczonych w XIX w. Niemiec (do 1945 r.). Prowincja Prusy Wschodnie powstała w 1772 r. z części ziem Polski (Warmii) oraz Prus Książęcych (z wyłączeniem Kwidzyna). Stolicą prowincji był Królewiec. W maju 1939 roku prowincja miała powierzchnię 36 991,71 km² i liczyła 2 488 122 mieszkańców.

II pluton 13 Eskadry Obserwacyjnej – dowódca kpt. obs. Seweryn Łaźniewski

Ośrodek Zapasowy w Białymstoku – dowódca płk Edmund Wacław Tarnasiewicz-Heldut

Batalion KOP "Sejny" (przydzielony)

Dowódcy brygady

płk kaw. Michał Ostrowski

płk p.d. SG Włodzimierz Wołkowicki (od 1 VI 1924)

gen. bryg. Adolf Waraksiewicz (1929-1931)

płk kaw. Rudolf Dreszer (1931-1937)

gen. bryg. Zygmunt Podhorski (1937-1939)

Tradycje

Tradycje pułków Suwalskiej BK przejęła 4 Suwalska Brygada Kawalerii Pancernej im. Generała Brygady Zygmunta Podhorskiego z Orzysza, istniejąca w latach 1994-2000

Heinz Wilhelm Guderian (ur. 17 czerwca 1888 w Chełmnie, zm. 14 maja 1954 w Schwangau w RFN) – niemiecki generał i teoretyk wojskowości, autor książki Achtung – Panzer!, w której przedstawił koncepcję prowadzenia wojny metodą błyskawicznych ataków dużych związków pancernych wspieranych natarciem z powietrza.

1 Pułk Ułanów Krechowieckich im. Pułkownika Bolesława Mościckiego – polski pułk kawalerii z okresu międzywojennego, odtworzony w ramach Armii Krajowej oraz jako pułk pancerny w ramach Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.

Bibliografia

Tadeusz Jurga, Krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. 7, Regularne jednostki Wojska Polskiego w 1939 : organizacja, działania bojowe, , uzbrojenie, metryki związków operacyjnych, dywizji i brygad. Warszawa : Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1975.

Giętkowski Mirosław, Artyleria konna Wojska Polskiego 1918-1939, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2001, ISBN 83-7174-823-X.

Przypisy

O kawalerii polskiej XX wieku s. 96