Na mapach: 56°51′N 60°36′E / 56.85, 60.6

Jekaterynburg (ros. Екатеринбург, Jekatierinburg) – miasto w azjatyckiej części Rosji położone pod stokami Uralu, w obwodzie swierdłowskim, nad rzeką Iset. W latach 1924-1991 nosiło nazwę Swierdłowsk (ros. Свердловск) na cześć bolszewickiego przywódcy Jakowa Swierdłowa.

Dane ogólne

Centrum Jekaterynburga

Jekaterynburg jest czwartym pod względem ludności miastem Rosji (1 343 839 w 2010). Siedziba obwodu swierdłowskiego w Uralskim Okręgu Federalnym. Ważny ośrodek gospodarczy i kulturalno-naukowy kraju. Miasto jest ośrodkiem przemysłu elektromaszynowego, hutniczego, chemicznego, skórzanego, włókienniczego, spożywczego i materiałów budowlanych. Na terenie miasta działają 54 szpitale. Ważny ośrodek naukowy; mieszczą się tutaj Uralski Uniwersytet Federalny i inne szkoły wyższe, instytuty naukowo-badawcze, Uralski Oddział Rosyjskiej Akademii Nauk. W mieście znajduje się nowoczesny kompleks biznesowy Antey. Najbardziej znaną osobą urodzoną w mieście był Borys Jelcyn. W 1918 r., po przewrocie bolszewickim więziono tu i zamordowano imperatora Mikołaja II wraz z rodziną.

Historia

Początki

Pomnik założycieli miasta

Najwcześniejsze ślady osadnictwa na terenie, które obecnie zajmuje Jekaterynburg pochodzą z okresu mezolitu, to jest z VIII i VII tysiąclecia p.n.e. Tereny te były zasiedlane także w neolicie, chalkolicie oraz epokach brązu, miedzi i żelaza. Z uwagi na swoje położenie u podnóża Uralu nie były ziemie te najatrakcyjniejszym terenem pod osadnictwo. W późniejszym okresie terytorium to należało m.in. do Imperium mongolskiego, Złotej Ordy i Chanatu Syberyjskiego.

Kolonizacja rosyjska zaczęła się w XVII wieku. Z 1672 r. pochodzi wzmianka o wiosce staroobrzędowców w okolicach jeziora Szartasz. Panowanie Piotra Wielkiego przyniosło intensyfikację rosyjskiej infiltracji Syberii. Tereny obecnego Jekaterynburga administracyjnie należały wówczas do guberni tobolskiej. Polityka modernizacji Rosji sprawiła, że wzrosła zapotrzebowanie na surowce. Z rozkazu imperatora na wschód udawały się wyprawy w celu poszukiwania surowców naturalnych. Zakładaniem pierwszych kopani na tym terenie zajmował się jeden z przyjaciół cara, Andrzej Winius.

Jekaterynburg – okres cesarski

Jekaterynburg w XIX wieku

Widok z początku XX wieku

Jekaterynburg w 1910 r.

Dziewiętnastowieczna zabudowa miasta

Miasto zostało założone w 1723 r. i nazwane na cześć św. Katarzyny Aleksandryjskiej oraz cesarzowej Katarzyny I, żony imperatora Piotra I Wielkiego. Miasto założyli Wasilij Tatiszczew i Georg Wilhelm de Gennin. Oficjalną datą założenia Jekaterynburga jest 18 listopada 1723 roku. Początkowo obowiązywały różne warianty nazwy: Katerinenburh, Ekaterinburh, Ekaterin burh. Ostatecznie przyjęła się nazwa Ekaterinburg, to jest polski Jekaterynburg. Niektórzy historycy podają w wątpliwość czy rzeczywiście miasto mogło otrzymać swoją nazwę także od św. Katarzyny Aleksandryjskiej. Brak jest jednoznacznych dokumentów potwierdzających tę tezę. Zwracają oni też uwagę, że jeśli miasto miało nosić swe imię na cześć świętej to powinno zostać nazwane Sankt Ekaterinburgiem, podobnie jak Sankt Petersburg nazwany jest w ten sposób na cześć św. Piotra. Jeszcze w 1689 r. Piotr I wydał ukaz o stworzeniu Wielkiego Traktu Syberyjskiego, mającego połączyć europejską część Rosji z Dalekim Wschodem. Jego budowę rozpoczęto jednak dopiero około 1730 r., a Jekaterynburg znalazł się na jego trasie, co miało mieć wielkie znaczenie dla rozwoju miasta.

Pierwszy oficjalny herb Jekaterynburgowi nadała Katarzyna II w roku 1783, a prawa miejskie uzyskał on w 1781 roku. Miasto w początkach swojego istnienia było twierdzą, która miała za zadanie strzec nie tylko rubieży Imperium Rosyjskiego, ale także bogactw naturalnych regionu, szczególnie żelaza, którego masowe wydobycie tu rozpoczęto. Początkowy rozwój osadnictwa na tym terenie związany był z wydobyciem minerałów. W roku 1724 miasto liczyło 4000 mieszkańców, a w roku 1781 liczba ta już się podwoiła i Jekaterynburg zamieszkiwało 8000 ludzi. Miasto podobnie jak Petersburg rozwijało się według z góry ustalonego planu, a nie chaotycznej rozbudowy. W 1725 założono w mieście mennicę, która wkrótce dostarczała już Imperium przeszło 80% miedzianych monet. W 1734 r. powołano nowoczesną policję miejską, trzecią po Petersburgu i Moskwie. Miasto zasłynęło także wkrótce jako centrum gliptyki. Kunsztownie ozdobione kamienie szlachetne i półszlachetne stały się nieodzownym elementem dekoracyjnym na dworze cesarskim i ozdobiły m.in. Pałac Zimowy, kompleks pałacowy w Carskim Siole czy pałac w Peterhofie.

W czasie Powstania Pugaczowa w 1774 r. Jekaterynburg był oblegany, ale nie został zdobyty. Po stłumieniu powstania Katarzyna II przeprowadziła reformę administracyjną. Jekaterynburg znalazł się w jej wyniku w granicach guberni permskiej, której stolicą zostało miasto Perm. Ta sytuacja utrzymać się miała do roku 1918. W Jekaterynburgu zlokalizowano siedzibę ujezdu. Reforma administracyjna imperatora Pawła I z 1796 r. nie zmieniła wiele, ale Jekaterynburg miał się odtąd cieszyć bardzo dużą niezależnością od zarówno cywilnych jak i wojskowych władz guberni permskiej. Na początku XIX wieku w rejonie miasta odkryto złoża złota. Rozwijał się też przemysł wydobywania i obróbki szafirów, szmaragdów, akwamarynów i diamentów. Kupcy z Jekaterynburga mieli wkrótce kontrolować większość rosyjskiego rynku metali i kamieni szlachetnych.

W 1861 r. imperator Aleksander II na fali odwilży posewastopolskiej przeprowadził w Imperium reformę znoszącą poddaństwo. Wywołało to kryzys w zakładach jekaterynburskich, które zostały pozbawione taniej siły roboczej. Kolejnym uderzeniem w rozwój Jekaterynburga było zniesienie jego specjalnej autonomii w ramach guberni, od tej pory władze w mieście stały się zależne od władz w Permie. Miasto liczyło wówczas około 25 000 mieszkańców. Znaczenie przemysłu wydobywczego i metalurgicznego zaczęło maleć. Na znaczeniu zaczęły natomiast zyskiwać inne branże: spożywcza czy transportowa. Zaczęło się natomiast rozwijać jako finansowe centrum Syberii. W 1848 r. otwarto pierwszy bank w mieście. W 1871 r. oddział Banku Wołżańskiego, a w 1872 r. Syberyjski Bank Handlowy, który miał się później stać jednym z największych w Rosji. Powstawały nowe instytucje takie jak Towarzystwo Rolnicze, Towarzystwo Techniczne czy Uralskie Towarzystwo Medyczne. Na ten okres przypada także rozwój kolei żelaznej w Rosji. W 1876 r. pierwsza linia kolejowa połączyła Jekaterynburg ze stolicą guberni, Permem. W 1886 r. otwarto linię Jekaterynburg-Tiumeń, w 1897 r. Jekaterynburg-Czelabińsk, a miasto z uwagi na swoje położenie znalazło się na szlaku Kolei Transsyberyjskiej. Akcjonariuszem linii Jekaterynburg-Tiumeń oraz Syberyjskiego Banku Handlowego był Polak, Alfons Koziełł-Poklewski. W 1884 r. ufundował on w mieście kościół katolicki. Jekaterynburg zaczął rozwijać się także jako ważny ośrodek spożywczy, szczególnie jeśli chodzi o produkcję mąki. W 1887 r. zorganizowano w Jekaterynburgu Syberyjsko-Uralską Wystawę Naukowo-Przemysłową. W roku 1904 populacja miasta przekroczyła 55 000 mieszkańców. W mieście działało wtedy 49 zakładów produkcyjnych.

Jekaterynburg – okres rewolucyjno-wojenny

W czasie Rewolucji 1905 roku jak w całej Rosji w Jekaterynburgu dochodziło do strajków i zamieszek. Sytuacja w mieście radykalizowała się, w zajściach brał udział m.in. Jakow Swierdłow., późniejszy patron miasta. Władze tłumiły manifestacje i nielegalne zgromadzenia. W 1911 r. i 1914 r. w mieście działał także Aleksander Kiereński. W okresie przed I wojną światową miasto w dalszym ciągu się rozwijało. Stało się także ważnym ośrodkiem dla staroobrzędowców. Jekaterynburg rywalizował na różnych płaszczyznach z Permem. Najbardziej znaną sprawą była kwestia utworzenia pierwszego na Uralu uniwersytetu. W 1911 r. Ministerstwo Edukacji Imperium zadecydowało o utworzeniu w Jekaterynburgu uniwersytetu. 3 czerwca 1914 r. decyzję tą zatwierdził imperator Mikołaj II. Wkrótce jednak wybuchła wojna i projekt powołania wyższej uczelni nie mógł zostać zrealizowany. W międzyczasie Perm dzięki hojnym datkom swoich najbogatszych mieszkańców otworzył w 1916 r. uniwersytet. W ten sposób wygrał wyścig o palmę pierwszeństwa.

Dom Ipatiewa w którym zamordowano cara Mikołaja II z rodziną.

15 marca 1917 roku doszło do rewolucji lutowej, w jej wyniku powstał Rząd Tymczasowy, który został zaakceptowany przez władzę Jekaterynburga. W nocy z 24 na 25 października (6/7 listopada) doszło w Piotrogrodzie do przewrotu i władzę przejęli bolszewicy. Już 26 października władzę w Jekaterynburgu przejęła lokalna rada bolszewicka. Nowy rząd przeniósł siedzibę guberni z Permu do Jekaterynburga, tworząc w ten sposób gubernię jekaterynburską. Do więzienia w mieście trafił w tym czasie Gieorgij Lwow, pierwszypremier postcarskiej Rosji po rewolucji lutowej, z którego jednak zdołał zbiec. Tyle szczęścia nie miał ostatni imperator Rosji. 30 kwietnia 1918 r. do Jekaterynburga została przewieziona rodzina carska. Uwięziono ich w domu Nikołaja Ipatiewa – tzw. domu specjalnego przeznaczenia, otoczonym wysokim drewnianym płotem. W nocy z 16 na 17 lipca z rozkazu Włodzimierza Lenina przeprowadzono egzekucję Mikołaja II, jego żony, Aleksandry Fiodorownej, następcy tronu cesarzewicza Aleksego oraz księżniczek Olgi, Tatiany, Marii i Anastazji. Dzień później w pobliskim Ałapewsku bolszewicy zamordowali innych członków dynastii Romanowów.

Dziesięć dni później Korpus Czechosłowacki pod dowództwem pułkownika Siergieja Wojciechowskiego , przy wsparciu innych formacji, np. Korpusu Baszkirskiego zdobyły Jekaterynburg. Przez najbliższy rok miasto znajdowało się pod kontrolą Białych. W mieście zaczęła działać Francuska Misja Wojskowa. Biali otwarli tu także swoją agencję prasową. W mieście zaczęto formować oddziały wojskowe, m.in. 7 Uralską Dywizję Strzelców Górskich i 12 Uralską Dywizję Strzelecką. Wkrótce wznowiono prace rozwiązanej przez bolszewików rady miejskiej. 13 sierpnia 1918 r. w mieście zaczął funkcjonować Tymczasowy Obwodowy Rząd Uralu, który następnie podporządkował się Ogólnorosyjskiemu Rządowi Tymczasowemu, a następnie się rozwiązał. 18 listopada 1918 r. do władzy doszedł admirał Aleksandr Kołczak. Ciągle trwała wojna domowa. Z oddziałami bolszewickimi zacięte boje toczyła Armia Syberyjska. Jednak 14 lipca 1919 r. Armia Czerwona zdobyła miasto i odrzuciła Białych na wschód.

Swierdłowsk – okres radziecki

Jakow Swierdłow - bolszewicki patron miasta

Miasto zostało odznaczone Orderem Lenina

Władze bolszewickie potwierdziły nowy status miasta jako stolicy guberni. 19 października 1920 r. z polecenia Włodzimierza Lenina utworzono w mieście Uralski Państwowy Uniwersytet. W 1923 r. przeprowadzono w Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republice Radzieckiej reformę administracyjną. Jekaterynburg stał się stolicą nowego obwodu uralskiego, który notabene był większy niż obecny Uralski Okręg Federalny, a więc jednostka stojąca jeszcze ponad dzisiejszymi rosyjskimi obwodami. W latach dwudziestych liczba mieszkańców miasta przekroczyła 100 000. Jednak jeśli chodzi o liczbę ludności to straciło ono pierwsze miejsce pod względem liczby ludności na Uralu, na rzecz Orenburga i ten stan utrzymuje się do dzisiaj. W roku 1924 nazwę miasta zmieniono na Swierdłowsk na cześć Jakowa Swierdłowa, zmarłego w 1919 r. przewodniczącego Centralnego Komitetu Wykonawczego Rosyjskiej SFRR. Swierdłowska nie ominęła masowa akcja walki z religią różnych wyznań. W 1925 r. w mieście wybudowano nowoczesny system kanalizacyjno-ściekowy. W Swierdłowsku zaczęły powstawać nowe budynki użyteczności publicznej, wznoszone w stylu socrealistycznym. Były to m.in. nowy budynek rady miejskie (1930-1932), Teatr Dramatyczny (1930, Teatr Muzyczny 1933, Filharmonia 1936, Muzeum Geologiczne 1930, Galeria Sztuki. Powstały także nowe parki i ogrody, m.in. Centralny Park im. Władimira Majakowskiego (1933, arboretum (1934), ogród im. Fryderyka Engelsa (1926) oraz ogród im. Pawlika Morozowa (1931). Nowa Polityka Ekonomiczna przyniosła nawrót do prywatnej przedsiębiorczości, zwłaszcza jeśli chodzi o instytucje finansowe, tkactwo, obróbkę metali oraz przetwórstwo żywności. 7 listopada 1929 r. rozpoczęto eksploatacje pierwszej miejskiej linii tramwajowej. W 1932 r. decyzją władz w Moskwie w Swierdłowsku ustanowiono Uralski Oddział Akademii Nauk ZSRR. W latach trzydziestych Józef Stalin rozpoczął gwałtowną industrializację kraju. Polityka ta uczyniła ze Swierdłowska centrum przemysłu ciężkiego i metalurgicznego. Symbolem tej epoki jest jedna z największych fabryk radzieckich Uralmasz. Zakładano także zakłady chemiczne, elektrownie, zakłady produkujące turbiny i silniki. Liczba mieszkańców wzrosła w tym czasie z 136 500 (1926) do 423 000 (1939). Dynamika wzrostu ludności była najwyższa w całym Związku Radzieckim. Pod koniec lat trzydziestych w Swierdłowsku działały 140 zakłady przemysłowe, 25 instytutów badawczych i 12 wyższych uczelni.

W czasie II wojny światowej wiele instytutów technologicznych (np. Instytut Naukowo-Badawczy Napędu Odrzutowego), uczelni wyższych (niektóre wydziały Uniwersytetu Moskiewskiego, Kijowskiego Konserwatorium), a nawet całych fabryk zostało przeniesionych do Swierdłowska. W lipcu 1941 r. do miasta ewakuowano także z Leningradu część kolekcji Państwowego Muzeum Ermitażu. Pozostała tu ona do października 1945 roku. Wkład Swierdłowska w Wielką Wojnę Ojczyźnianą był następujący: więcej niż 100 000 mieszkańców walczyło na wszystkich frontach wojny, 62 otrzymało tytuły Bohatera Związku Radzieckiego (m.in. Nikołaj Kuzniecow), 41 772 mieszkańców nie powróciło z wojny (z czego 21 397 zginęło w walce, 4778 w wyniku odniesionych ran, 15 491 zaginęło, a 106 w niemieckich obozach koncentracyjnych). W mieście wśród obywateli odbywały się regularne zbiórki gotówki, kosztowności na specjalny fundusz wojenny. Zebrane fundusze przekroczyły kwotę 55 milionów rubli. W szpitalach wojskowych przez cały czas trwania wojny mieszkańcy oddali około 70 ton krwi na rzecz żołnierzy. Warto zwrócić uwagę, że w okolicy miasta znajdowały się także obozy jenieckie nr 231 i nr 523 w obwodzie Swierdłowskim dla obywateli Polski, którzy zostali aresztowani w latach 1944–45 i byli przetrzymywani bez wyroku w obozach NKWD–MWD ZSRR jako internowani.

Po wojnie liczba mieszkańców w dalszym ciągu systematycznie rosła by w 1959 r. osiągnąć 779 000. W dalszym ciągu trwały procesy rozbudowy dotychczasowych i budowy nowych fabryk i zakładów w mieście. Same produkty wytwarzane w Swierdłowsku były eksportowane do 56 krajów. Z uwagi na swoje znaczenie dla przemysłu zbrojeniowego Swierdłowsk był miastem zamkniętym dla cudzoziemców. Przebudowano centrum miasta, rozbudowując i powiększając główny plac miasta oraz dochodzące do niego ulice, im. Lenina i im. Swierdłowa. Zainwestowano także w infrastrukturę sportową budując Pałac Kultury (1957), Stadion Centralny (1957).

Zabudowa miasta z czasów sowieckich

W latach sześćdziesiątych miasto przeżywało gwałtowaną rozbudowę. Zgodnie z decyzją Nikity Chruszczowa w Swierdłowsku zbudowano wiele dzielnic składających się z typowych, radzieckich bloków mieszkalnych. Są to między innymi dzisiejsze dzielnice kirowska czy czkałowska. Utworzono nowe szkoły wyższe: Instytut Inżynierów Kolejnictwa (1956), Instytut Ekonomii Narodowej (1967), Instytut Architektury (1972). W 1967 r. otwarto w Swierdłowsku pierwsze w Związku Radzieckim sztuczne lodowisko. 23 stycznia 1967 r. liczba mieszkańców przekroczyła jeden milion. W 1973 r. Swierdłowskowi nadano Order Lenina. Na przełomie marca i kwietnia 1979 roku w zakładzie opracowującym, produkującym i magazynującym broń biologiczną doszło do tragicznego wypadku w fabryce opracowującej, produkującej i magazynującej broń biologiczną. Władze radzieckie próbowały zatuszować katastrofę, liczbę ofiar śmiertelnych skażeniem wąglikiem szacuje się na około 100 osób. Mimo ograniczeń wjazdowych dla cudzoziemców Swierdłowsk uzyskał pewne znaczenie jako miejsce spotkań dyplomatycznych. W 1963 r. Nikita Chruszczow spotkał się tutaj z Fidelem Castro. W kolejnych latach w mieście pojawili się także m.in. delegacja indyjska z Jawaharlalem Nehru i Indirą Gandhi, fińska z Urho Kekkonenem, północnokoreańska z Kim Ir Senem, irańska z Mohammadem Pahlawim, czechosłowacka z Ludvíkiem Svobodą, etiopska z Haile Selassie I, czy wreszcie chińska z Mao Zedongiem i amerykańska z Richardem Nixonem.

W latach osiemdziesiątych miasto wraz z całym krajem przeżywało zastój ekonomiczny. W czasie puczu moskiewskiego w sierpniu 1991 roku Borys Jelcyn wybrał Swierdłowsk na ewentualną zastępczą stolicę Rosji, w razie gdyby władzę w Moskwie przejęli jego przeciwnicy. Do miasta został wysłany Oleg Łobow, ówczesny tymczasowy premier Rosji, który w sytuacji powodzenia puczu miał reprezentować legalny rząd. 4 września 1991 r. decyzją rady miasto ze Swierdłowska na powrót stało się Jekaterynburgiem. 25 grudnia 1991 r. do dymisji podał się prezydent ZSRR – Michaił Gorbaczow, następnego dnia (26 grudnia) r. Rada Najwyższa ZSRR uznała ten fakt i sama także się rozwiązała. Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich formalnie przestał istnieć 31 grudnia 1991 roku.

Jekaterynburg – współczesność

Cerkiew na Krwi

Jeszcze w grudniu 1991 r. sowiecka rada miejska przekształciła się w nowy organ administracyjny. Został on rozwiązany w październiku 1993 r. przez prezydenta Borysa Jelcyna wraz ze wszystkimi samorządami w kraju. W 1994 r. odbyły się wybory do nowej rady miejskiej, która w 1995 r. została przemianowana na Dumę Miejską Jekaterynburga. Transformacja gospodarczo-ustrojowa spowodowała zahamowanie rozwoju regionu, upadek wielkich zakładów, wzrost bezrobocia i zubożenie ludności. Był to także okres niepokojów społecznych, wzrostu przestępczości, co zaowocowało przezwaniem Jekaterynburga „kryminalną stolicą Rosji”. Doszło nawet do tego, że wrzucono granat do jednego z budynków administracji miejskiej. Mimo to 26 kwietnia 1991 r. udało się oddać do użytku pierwszą linię jekaterynburskiego metra.

Pod koniec lat dziewięćdziesiątych sytuacja ekonomiczna miasta zaczęła się poprawiać. Miasto rozpoczęło inwestycje w transport i infrastrukturę. Zaczęły powstawać nowe hotele i centra handlowe. Wzniesiono nowoczesny kompleks biznesowy Antey. Rozpoczęły się remonty i renowacje budynków użyteczności publicznej oraz obiektów sportowych. Dobra kondycja uralskich przedsiębiorstw sprawia, że w mieście prowadzone są inwestycje na wielką skalę. Przyznanie Rosji prawa do organizacji Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej 2018, podczas których Jekaterynburg ma spore szanse zostać jednym z miast-gospodarczy powinno utrzymać korzystną koniunkturę.

Miasto w dalszym ciągu utrzymuje pewne znaczenie dyplomatyczne. W 2003 r. odbyło się tutaj oficjalne spotkanie prezydenta Władimira Putina z kanclerzem Gerhardem Schröderem. W 2009 odbyły się tutaj natomiast szczyty Szanghajskiej Organizacji Współpracy i BRICS. W lipcu 2010 r. w Jekterynburgu doszło do niemiecko-rosyjskich konsultacji z udziałem spotkanie prezydenta Dmitrija Miedwiediewa i kanclerz Angeli Merkel. Porównując obecny Jekaterynburg z sowieckim Swierdłowskiem zauważalny jest znaczący spadek znaczenia na gospodarczej mapie Rosji. W latach dziewięćdziesiątych zamknięto wiele fabryk i przedsiębiorstw. Obecnie biorąc pod uwagę produkcję przemysłową Jekaterynburg zajmuje ostatnie miejsce wśród miast Rosji o liczbie ludności sięgającej lub przekraczającej jeden milion, za Moskwą, Petersburgiem, Permem, Czelabińskiem, Ufą, Niżnym Nowogrodem i Omskiem.

Zabytki i atrakcje Jekaterynburga

Geografia i klimat

Jekaterynburg znajduje się na granicy Europy i Azji, 1167 kilometrów na wschód od Moskwy, za górami Ural, nad rzeką Iset. Jest otoczy częściowo zalesionymi równinami, wykorzystywanymi przeważnie w celach rolniczych i kilkoma małymi jeziorami. Miasto położone jest strefie klimatu umiarkowanego chłodnego kontynentalnego. Zima trwa około pięciu miesięcy, przeważnie rozpoczyna się w listopadzie i trwa do kwietnia. Śnieg przeważnie pokrywa miasto od listopada do marca. Zimy są mroźne, temperatury schodzą do około 20 lub 25 poniżej zera w skali Celsjusza. Lato jest krótkie, ale bardzo ciepłe. Na Jekaterynburg oddziałują zmienne wiatry, z uwagi na jego położenie blisko uralskiego łańcucha górskiego. Oznacza to, że w regionie praktycznie nie występują wiosna i jesień. Wszystko to sprawia, że pogoda potrafi być zmienna i nieprzewidywalna.