Synagoga Wielka w Katowicach - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 50°15′40.64″N 19°01′09.1″E / 50.2612881, 19.0191954

Synagoga Wielka w Katowicach (niem. Große Synagoge) − największa przedwojenna synagoga w Katowicach, która znajdowała się przy dawnej August-Schneiderstraße, w centrum miasta. Była jednym z najbardziej charakterystycznych budynków miasta. Obecnie w tym miejscu znajduje się plac Synagogi z pamiątkową tablicą.

Historia

Synagoga na pocztówce z początku XX wieku

Pomnik na placu Synagogi

Koncepcje budowy nowej większej synagogi narodziły się w 1890 i wtedy to również wystosowano petycję podpisaną przez 175 osób z prośbą o zezwolenie na budowę nowej, większej synagogi. Głównymi powodami budowy była zbyt mała pojemność starej synagogi oraz zbyt wielkie różnice między Żydami konserwatywnymi, którzy uczęszczali do starej synagogi a Żydami reformowanymi, zwolennikami asymilacji kulturowej. Po kilku miesiącach otrzymano pozytywną odpowiedź od władz miejskich, ze zgodą na budowę synagogi.

Kopuła – sklepienie o kształcie czaszy, półkoliste, półeliptyczne, ostrołukowe lub cebulaste, oparte na murze lub bębnie budowane nad pomieszczeniami o planie kolistym, eliptycznym albo wielobocznym za pośrednictwem pendentywów lub tromp.
Przedsionek – pomieszczenie pomiędzy wejściem a wnętrzem (wiatrołap). Jego zadaniem jest przede wszystkim wyrównanie różnicy temperatur panujących, zwłaszcza zimą, na zewnątrz budynku i we wnętrzu, w celu ochrony ciepła. W budowlach sakralnych funkcję przedsionka pełni kruchta, w bazylikach wczesnochrześcijańskich narteks.

Wkrótce inicjatorzy budowy zakupili z własnych funduszy pusty plac przy ówczesnej August-Schneiderstraße, obecnie ulicy Adama Mickiewicza. Działka o powierzchni 4500 m² była tak wystarczająco duża że postanowiono również na niej wybudować mykwę, rytualną rzeźnię drobiu oraz piekarnię macy. Etapem rozpoczynającym budowę synagogi w 1896 było położenie kamienia węgielnego, przez ówczesnego rabina katowickiego Salomona Wienera. Projekt synagogi wykonał niemiecki architekt Max Grünfeld − syn Ignatza Grünfelda architekta i budowniczego starej synagogi. Prace budowlane zakończono w 1900, kosztowały one ponad 500 tysięcy marek.

Stara Synagoga w Katowicach (niem. Alte Synagoge in Kattowitz) - nieistniejąca synagoga, która znajdowała się w Katowicach na rogu dzisiejszych ul. 3 Maja i ul. Juliusza Słowackiego.
Targ - sprzedaż i kupno towarów odbywające się na wydzielonej przestrzeni, w określonym czasie oraz związane pewną tradycją lub formalnymi zasadami handlowymi. Miejsce gdzie odbywa się targ nazywane jest targowiskiem lub również targiem.

Uroczyste otwarcie synagogi nastąpiło w święto Rosz ha-Szana, 12 października 1900. W 1901 w synagodze odbył się Światowy Kongres Syjonistyczny.

Przed I wojną światową pomiędzy skrzyżowaniem Meisterstraße (obecnie ul. F. Chopina), August-Schneiderstraße (obecnie ul. A. Mickiewicza i Teichstraße (obecnie ul. Stawowa) a Kurfürstenstraße (obecnie ul. ks. Piotra Skargi), przy Synagodze Wielkiej, istniał Tiele-Winckler Platz (pol. plac Tiele-Wincklerów).

Synagoga przetrwała niespełna cztery dekady − dopiero 4 września 1939 została podpalona przez hitlerowców. Kiedy ruiny dogasły, przekopano piwnice w poszukiwaniu kosztowności, ale nie znaleziono nic oprócz niedopalonych zwojów Tory. Po wojnie rozebrano zgliszcza synagogi, a cegły najprawdopodobniej wywieziono do Warszawy. Żydzi, którzy powrócili do Katowic mieli w planach odbudowę synagogi, lecz władze miejskie i sytuacja polityczna nie pozwoliły na odbudowę.

Wieża – w architekturze konstrukcja o wymiarach poprzecznych znacznie mniejszych od wysokości, pracująca jako wspornik utwierdzony w fundamencie, obciążony działaniem wiatru w kierunku poziomym oraz obciążeniem grawitacyjnym[1]. Wieże miały różne funkcje, szczególnie popularne były w architekturze średniowiecznej, przede wszystkim jako wieże obronne i kościelne – zarówno wolno stojące (kampanile, dzwonnice), jak i stanowiące część budynku kościoła. W średniowiecznym zamku występowała tzw. wieża ostatniej obrony (donżon).
Neogotyk – styl w architekturze, a także rzemiośle artystycznym, nawiązujący formalnie do gotyku, powstały około połowy XVIII wieku w Anglii i trwający do początku XX wieku, zaliczany do historyzmu.

Obecnie na miejscu gdzie stała synagoga znajduje się plac Synagogi z targowiskiem. W lipcu 1988 wystawiono pomnik z treścią w językach polskim i hebrajskim: "Dla uczczenia pamięci Żydów, mieszkańców Katowic - zgładzonych przez niemieckiego okupanta w latach 1939−1945".

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)