Synagoga w Bydgoszczy-Fordonie - synagoga znajdująca się w Bydgoszczy, w dzielnicy Fordon, przy ulicy Bydgoskiej 22.

Dawne synagogi

Pierwsza wzmianki o Żydach w Fordonie pochodzą z końca XVI w. Na podstawie zachowanych wzmianek z innych obszarów Kujaw można sądzić, iż pojawili się tutaj wcześniej. We wsi szlacheckiej Miedzyń, położonej w pobliżu Fordonu w 1596 istniała synagoga. Przypuszcza się, iż w Fordonie dość szybko wzniesiono synagogę, lecz zapewne wraz z całym miastem spłonęła w 1617.

Pierwsza wiadomość o bóżnicy w Fordonie pochodzi z 1649. Znajdowała się ona w pierzei ówczesnego rynku, lecz miała być przeniesiona na inne miejsce. Prawdopodobnie była drewniana i uległa spaleniu wiosną 1656 wraz z całym miastem. Pusty plac po synagodze władze miejskie zamieniły na inny, a ten został sprzedany w 1660.

Nową drewnianą bóżnicę wzniesiono w środku miasta. Być może istniała już w 1660 lub też była w budowie. Wzmiankowano ją w 1666, 1699, 1702, 1712, 1726, 1734.

W 1761 biskup kujawski Antoni Sebastian Dembowski zezwolił na wybudowanie nowej synagogi w miejscu starej. Miała mieć wymiary 15,24x8,8x4,10 m. W tym roku Żydzi rozpoczęli prace przy fundamentach, jednak bez zgody władz powiększyli wymiary budowli do 17,43X12 m i jednocześnie zagarnęli kilkanaście łokci z gruntu miejskiego. Nie wiadomo kiedy została wzniesiona, w 1781 jawi się już jako wykończona. Z powodu braku źródeł trudno dokładnie odtworzyć wygląd synagogi, jednak na podstawie nikłych przekazów i analogicznych budowli z terenu Kujaw można nakreślić przypuszczany obraz obiektu. Bóżnicę wzniesiono w układzie wzdłużnym, na kamiennej podmurówce. Partię wschodnią zajmowała sala główna na planie kwadratu, do której od zachodu przylegał (nie wyodrębniony w bryle) przedsionek z babińcem na piętrze (dostępnym zewnętrzną klatka schodową). Na podstawie źródeł pisanych można przypuszczą, iż bóżnica była wzniesiona z drewna w konstrukcji zrębowej, z drewnianym dachem. Ściany były gacone, a we wnętrzu obłożone warstwą gliny na trzcinowym ruszcie. Synagoga ta uległa spaleniu podczas pożaru miasta, który miał miejsce po 1820 a przed 1825. Po tym pożarze zbudowano obecnie zachowaną synagogę

Obecna synagoga

Niedawno przeprowadzone badania dendrologiczne więźby dachowej wykazują, iż dach obecnej synagogi został wykonany w 1827/1828. Zachowane ślady wskazują na jednorazowe powiązanie dachu z murami, a co za tym idzie moment rozpoczęcia wznoszenia murowanej bóżnicy miał miejsce krótko przed tymi laty. Wymiary fundamentów synagogi wynoszą 27x15,5 m. Bóżnice wzniesiono kosztem 10 tys. talarów. Projekt i budowniczy są nieznani, wznosiła gmina żydowska licząca wówczas 1400 osób. Bóżnicę zaplanowano dla 500 mężczyzn, 250 kobiet i 20 miejsc dla gości.

Wyobrażenie o pierwotnym wyglądzie daje ikonografii okresu międzywojennego. Budynek utrzymano w manierze klasycystycznej. Budowla o prostopadłościennym korpusie, krytym dwuspadowym dachem, tworzącym zwartą bryłę. Świątynia o układzie wzdłużnym, na osi wschód - zachód. Nad fundamentem biegł wysoki cokół z bogato profilowanym gzymsem. Narożniki korpusu zdobiły szerokie półfilary i wydatny gzyms koronujący. Fasada znajdowała się po stronie zachodniej synagogi. Dolnej kondygnacji fasady nadano formę wgłębionego pseudo portyku kolumnowego, z trzema otworami drzwiowymi pod belkowaniem. Otwory drzwiowe zdobiły po dwie półkolumny w typie toskańskim. Wyżej, portalom odpowiadały półkoliste, uskokowe wnęki, stanowiące oprawę półkolistych okien. Całość tworzyła czytelną parafrazę schematu łuku triumfalnego. Pozostałe elewacje zawierały wysokie prostokątne okna zawarte między parami pilastrów. 12 wyeksponowanych wielkością, jednakowych i rytmicznie rozmieszczonych otworów okiennych (po 5 na dłuższych ścianach i 2 na bocznej), przywołujących 12 plemion Jakuba, którym dedykowano 12 bram Jerozolimy.

Do wnętrza od fasady prowadziły trzy wejścia. Wejście środkowe, na osi – przeznaczone tylko dla mężczyzn – wiodło do przedsionka, a stamtąd do sieni (tzw. pulisz) otwartej na salę główną. Od strony północnej i południowej znajdowały się pomieszczenia: szatnia oraz izby starszych gminy, a zarazem skarbca synagogi.

Sala modlitw zajmowała 2/3 całego wnętrza synagogi. Sala była na rzucie zbliżonym do kwadratu, dzielona (równolegle do osi podłużnej) dwoma rzędami słupów podciągu belek wiązarowych, nadając wnętrzu charakter pseudo trójnawowy. Środek sali zajmowała mównica – bima (nie zachowana). Do sali przylegała na całej szerokości dwukondygnacyjna partia, mieszcząca na piętrze babiniec.

Drzwiami bocznymi z elewacji frontowej (przeznaczonymi dla kobiet) wchodziło się do klatek schodowych prowadzących do przedsionka na piętrze, skomunikowanego z babińcem półkoliście zamkniętym wejściem. Przestrzeń babińca oddzielała od sali głównej drewniana konstrukcja słupkowa (związana z podciągami belek wiązarowych), z wysokim drewnianym parapetem. Babiniec (nad pulisz) powiększały empory biegnące wzdłuż północnej i południowej ściany modlitw. Drewnianą konstrukcję tych empor osadzono na murowanych filarach oraz przyściennych podciągach, obmurowanych w czasie dwudziestowiecznej przebudowy. Na filarach stały drewniane słupy podciągów stropu sali modlitw.

Wszystkie pomieszczenia kryły otynkowane stropy. W sali modlitw strop z deskowym pułapem dolnym, w pozostałych wnętrzach z deskowanym pułapem górnym. 8 z 12 dużych okien wiązało się z salą modlitw. Pozostałe (po 2 z każdej strony) – z partią zachodnią (szatnią i izbę starszych oraz babińcem nad pulisz). Ponadto 3 niewielkie, półkoliste okna w fasadzie oświetlały przedsionek babińca, a jedno półkoliste było zintegrowane ze zwieńczeniem Aron ha-Kodesz.

czytaj dalej: [2], [3]