Synkretyzm religijny - Polski Serwis Naukowy

Synkretyzm religijny – łączenie ze sobą różnych tradycji religijnych wielu narodów i wyznań, powodujące zderzenia odmiennych poglądów, a także ich przemieszanie.

Słowo synkretyzm według etymologii oznacza "postępować jak Kreteńczyk". W świecie helleńskim używane było jako nazwa zabiegu polegającego na włączaniu obcych bóstw do panteonu własnych.

Zjawisko to pojawiło się w świecie starożytnym, byli z niego znani szczególnie Grecy, którzy masowo asymilowali obce (np. egipskie) bóstwa, włączając je do swojego panteonu. Niektóre bóstwa rodzime próbowano utożsamiać z bóstwami obcej religii, a praktyki kulturowe łączono ze sobą, nadając im nowy sens i znaczenie. Etruskowie postąpili tak samo z bogami greckimi, a po nich przejęli ten zwyczaj Rzymianie, w odniesieniu do wierzeń ludów podbitych, a więc zarówno do mitologii greckich, jak i wierzeń bliskowschodnich, celtyckich, czy germańskich.

Epos o Gilgameszu – epos pochodzenia sumeryjskiego opisujący poszukiwanie przez legendarnego Gilgamesza (władcę Uruk) tajemnicy nieśmiertelności. W poemacie tym znajduje się między innymi opis potopu. Poemat powstał około 2000 roku p.n.e. Najpełniejsza jego wersja zachowała się w Niniwie w bibliotece asyryjskiego króla Aszurbanipala żyjącego w VII wieku p.n.e., odkrytej w 1853 roku w wersji akadyjskiej.

Wampir – fantastyczna istota, najczęściej żywiąca się ludzką krwią, prawie nieśmiertelna, o ludzkiej postaci i charakterystycznych wydłużonych kłach. Zależnie od źródła, wampirom przypisywane są liczne zdolności paranormalne, m.in. regeneracja, czytanie w myślach, przewidywanie przyszłości, lewitacja czy telekineza.

Szczytowe nasilenie zjawisko synkretyzmu religijnego osiągnęło w pierwszych wiekach n.e. w Cesarstwie Rzymskim. Powszechny stawał się kult bóstw pochodzenia orientalnego. Za Kaliguli wzniesiono świątynię Izydy (Izis) na Polu Marsowym. Rozwijał się kult Wielkiej Matki Kybele oraz irańskiego Mitry - boga słońca. Do panteonu rzymskiego trafił też Baal, za sprawą Heliogabala (panował w latach 218-222 n.e.), który w młodości sam był jego kapłanem w Emessie.

Awalokiteśwara (skt. अवलोकितेश्वर trl. Avalokiteśvara, ang. Avalokiteshvara, dosł. Pan patrzący w dół ([na świat], tzn. ze współczuciem). tyb. translit.: spyan ras gzigs, wymowa: Czenrezig lub Cienrezig , pol. Kochające Oczy) – jest jednym z najważniejszych bodhisattwów w buddyzmie mahajany i wadżrajany, uosabiającym współczucie.

Gaius Iulius Caesar Germanicus, (ur. 31 sierpnia 12 n.e., zm. 24 stycznia 41 n.e.) – cesarz rzymski od 18 marca 37 r. Oficjalna tytulatura: Gaius Iulius Caesar Augustus Germanicus.

Założeniem cesarzy rzymskich było "adoptowanie" bóstw ludów podbitych do rzymskiego panteonu lub też utożsamianie ich z bogami już istniejącymi, o podobnych atrybutach i funkcjach.

Synkretyzm religijny cechował również duchowość Chińczyków, którzy raczej zacierali niż podkreślali różnice między wyznaniami. Czołowym przykładem może być bogini Guanyin, czczona zarówno przez taoistów, jak i buddystów (jako Awalokiteśwara). Inne elementy chińskiego synkretyzmu to rytuały konfucjańskie oraz kult przodków.

Fundamentalizm religijny – rygorystyczne przestrzeganie zasad i norm wyznaczonych przez doktrynę religijną połączone często z narzucaniem tych zasad innym członkom społeczności niekoniecznie wyznającym tę samą religię lub przymusowym prozelityzmem.

Naród – wspólnota o podłożu etnicznym, gospodarczym, politycznym, społecznym i kulturowym wytworzona w procesie dziejowym, przejawiająca się w świadomości swych członków. Chociaż naród wyróżnia się na tle innych zbiorowości, to jednak nie jest możliwe precyzyjne zdefiniowanie tego pojęcia. W socjologii nie ma jednej definicji tego pojęcia, istnieją też rozbieżności między stanowiskiem socjologów, antropologów i historyków.

Nie można również powiedzieć, że synkretyzm religijny współcześnie nie istnieje. Jego przykładami są obecnie kulty pochodzenia afrykańskiego i afroamerykańskiego, takie jak: santeria, obeah czy voodoo, gdzie obrzędowość chrześcijańska (najczęściej katolicka) jest łączona z tradycyjnym, plemiennym kultem, a postacie Maryi lub świętych katolickich są utożsamiane z plemiennymi bóstwami.

Obeah (lub Obi) to nazwa synkretycznych religijnych praktyk magicznych; część folkloru czarnoskórej ludności wysp Małych i Wielkich Antyli (Jamajka, Bahamy, Barbados, Wyspy Dziewicze, Trynidad, Tobago), a także Belize. Nazwa pochodzi z języka aszanti z zachodniej Afryki i oznacza "czarnoksięstwo".

Wielkanoc (Pascha, Niedziela Wielkanocna) — najstarsze i najważniejsze . Poprzedzający ją tydzień, stanowiący okres wspominania najważniejszych dla wiary chrześcijańskiej wydarzeń, nazywany jest Wielkim Tygodniem. Ostatnie trzy doby tego tygodnia: Wielki Czwartek (wieczór), Wielki Piątek, Wielka Sobota i Niedziela Zmartwychwstania znane są jako Triduum Paschalne (Triduum Paschale). W chrześcijaństwie wprawdzie każda niedziela jest pamiątką zmartwychwstania Chrystusa, ale Niedziela Zmartwychwstania jest z nich najbardziej uroczysta.

Chrześcijaństwo

Również chrześcijaństwo nie uchroniło się przed synkretyzmem religijnym. Wiele ważnych świąt obchodzonych jest w takich samych ramach czasowych jak święta o podobnym charakterze z wierzeń przedchrześcijańskich:

Święto Zmarłych, występujące w chrześcijaństwie jako Wszystkich Świętych i Zaduszki, obchodzone było w wielu religiach przedchrześcijańskich w podobnym lub tym samym czasie (Samhain, Dziady). Ponadto niektóre praktyki związane z "życiem pozagrobowym" mają pochodzenie przedchrześcijańskie, np. ogień miał uniemożliwić wyjście "w świat" upiorom, a oświetlić drogę w Zaświaty duchom - stąd wzięła się tradycja palenia na grobach zniczy;

Wielkanoc obchodzona jest w okolicach nadejścia wiosny, o tej samej porze świętowano w wielu kultach i religiach - powodem świętowania był koniec zimy i odradzanie się przyrody do życia. W kontekście Wielkanocy występuje też liczna symbolika zaczerpnięta z wierzeń przedchrześcijańskich: jajko jako symbol życia (ozdobionymi jajkami - patrz: pisanka - obdarowywano się na wschodzie), nieodłączny symbol Wielkanocy - zając - odgrywał rolę w "pogańskich" wierzeniach m.in. jako symbol płodności;

Boże Narodzenie obchodzi się 25 grudnia, a więc niedługo po przesileniu zimowym. O tej porze świętowano w wielu kultach i religiach (patrz: Saturnalia, Mitraizm, Święto Godowe, spekuluje się nawet o prehistorycznym rodowodzie tego święta). Ponadto wiele zwyczajów bożonarodzeniowych ma pochodzenie "pogańskie": strojenie choinki, jemioła. Bohdan Baranowski w książce "W kręgu upiorów i wilkołaków" spekuluje też na temat wigilijnej tradycji rezerwowania talerza jedzenia dla niespodziewanego gościa - może to być pozostałość po wierze w domowe "duszki", które według dawnych wierzeń miały mieszkać w każdym gospodarstwie: mogły one pomagać gospodarzom lub płatać im figle, toteż starano się je zwykle ugłaskać, zostawiając gdzieś w kącie trochę żywności;

Kult Matki Boskiej jest prawdopodobnie wzorowany na kultach "Bogini Matki" występujących w wielu innych religiach. Dogmat o Bożym macierzyństwie Maryi uchwalono na Soborze Efeskim - Efez był jednym z największych ośrodków kultu Bogini Matki. Ponadto wyobrażenia Maryi często nawiązują do wyobrażeń egipskiej bogini-matki Izydy - do tego stopnia, że oryginalny posąg Izydy Karmiącej można było oglądać aż do XVI wieku w bocznej nawie paryskiego kościoła Saint Germain des Pres.

Różaniec został przejęty przez chrześcijan od wyznawców religii Wschodu. W hinduizmie i buddyzmie występuje mala, przedmiot tożsamy chrześcijańskiemu różańcowi. Prawdopodobnie gdy rzymscy odkrywcy przybyli do Indii i zetknęli się z malą, zapamiętali określenie "jap mala" zamiast "japa mala". Jap w sanskrycie oznacza różę i tym sposobem mala trafiła do Imperium rzymskiego jako rosarium, a w języku angielskim i polskim przyjęto przekład tego słowa jako odpowiednio rosary i różaniec.

Islam

Kult czarnego kamienia występował już w czasach przedislamskich.

Współcześni muzułmanie pielgrzymkują do Kaaby, która już przed Mahometem była głównym ośrodkiem kultu na Półwyspie Arabskim.

Islam zaadaptował również wiarę w dżinny - pozostałość mitologicznych wyobrażeń z przedmuzułmańskiej Arabii.

Judaizm

Judaizm wywarł wpływ na chrześcijaństwo i islam, toteż synkretyzm judaizmu rzutuje również na te religie. Wiele elementów judaizmu wywodzi się z zaratusztrianizmu:

Kościół katolicki – największa na świecie chrześcijańska wspólnota wyznaniowa, głosząca zasady wiary i życia określane mianem katolicyzmu, rządzona przez biskupa i patriarchę Rzymu (jako papieża uważanego drogą sukcesji apostolskiej za następcę Świętego Piotra) oraz biskupów pozostających z nim we wspólnocie. Kościół katolicki stanowi jedną z trzech głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok Cerkwi prawosławnej i Kościołów protestanckich.

Buddyzm (inna nazwa to: sanskr. Buddha Dharma; pāli. Buddha Dhamma – "Nauka Przebudzonego") – system filozoficzno-etyczny uznawany przez wielu ludzi za religię, rzadziej za psychologię. Założycielem i twórcą jego podstawowych założeń był żyjący od około 560 do 480 roku p.n.e. Siddhārtha Gautama (pāli. Siddhattha Gotama), syn księcia z rodu Śākyów, władcy jednego z państw-miast w północnych Indiach. Jako religia buddyzm zalicza się do religii dharmicznych oraz do religii nieteistycznych.

Wędrówka duszy po śmierci do nieba lub piekła;

Nadejście mesjasza;

Sąd Ostateczny;

Określenie koszerności (regulowanie takich spraw życia codziennego jak ubiór, jedzenie, seks).

W zaratusztrianizmie szczególnym obiektem kultu darzy się ogień, a w judaizmie ogień wielokrotnie pojawia się w kontekście Boga lub boskości, m.in. uosabianie Boga ze światłością, ukazywanie go pod postacią płonącego krzewu etc;

Ponadto w starożytnym Egipcie podjęto próbę wprowadzenia monoteistycznego kultu Atona w miejsce starych bogów. Niektórzy dopatrują się tu źródła żydowskiego monoteizmu. Judaizm przejął też elementy wierzeń Sumerów:

Heliogabal (Elagabal, Varius Avitus Bassianus), po obwołaniu cesarzem Marek Aureliusz Antoninus (Marcus Aurelius Antoninus, ur. 204 w Emesie, zm. 11 marca 222 w Rzymie), w latach 218-222 cesarz rzymski z dynastii Sewerów.

Guanyin – główna postać chińskiego panteonu buddyjskiego, odpowiednik indyjskiego bodhisattwy Awalokiteśwary, przedstawiany w postaci kobiecej. W Chinach Guanyin jest także tradycyjnie czczona w ludowej religii jako bogini miłosierdzia, litości i płodności.

Potop, budowa statku przez garstkę ostrzeżonych ludzi, z których na nowo odradza się życie na Ziemi, oraz wypuszczanie ze statku ptaka, w celu sprawdzenia, czy w pobliżu jest suchy ląd;

Wąż jako symbol podstępu i zła (w mitologii Sumerów wąż ukradł człowiekowi ziele dające nieśmiertelność - patrz: Epos o Gilgameszu).

Zobacz też

ekumenizm

fundamentalizm religijny

Przypisy

Cristian G.Parker "Współczesna Religia Ludowa.Złożony Obiekt badań dla socjologów"
Matka Boska vel Bozia - Racjonalista
"The New Encyclopœdia Britannica": `Oddawanie czci matce Boga nabrało rozmachu, gdy pod rządami Konstantyna Kościół chrześcijański stał się religią panującą i napłynęły do niego tłumy pogan. (... ) Ich pobożność i świadomość religijną kształtował przez tysiące lat kult boskiej 'wielkiej matki' i 'boskiej dziewicy', wywodzący się z popularnych religii Babilonii i Asyrii`
Uroczystość Świętej Bożej Rodzicielki Maryi. liturgia.wiara.pl. [dostęp 2010-09-26].
V. Tam Tinh Tran, Yvette Labrecque, Isis lactans: Corpus des monuments gréco-romains d'Isis allaitant Harpocrate, BRILL, 1973, s.11 ISBN 90-04-03746-2, ISBN 978-90-04-03746-5
Ryszard Piwiński: Mitologia Arabów. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1989, s. 15. ISBN 8322104820.
Encyclopedia Britannica, 15:150ff
Jacques Duchesne-Guillemin Zoroastrianizm w Encyclopaedia Britannica (ang.)
Gherardo Gnoli Dualism w Encyclopaedia Iranica. (ang.)
Shaul Shaked Eschatology in Zoroastrianizm and Zoroastrian Influence w Encyclopaedia Iranica (ang.)

Linki zewnętrzne

Ilustracja stanowiska skrajnego: opis książki Synkretyzm – śmiertelne zagrożenie dla naszej wiary rzymskokatolickiej