System kastowy - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy grupy społecznej. Zapoznaj się również z: K.A.S.T.A..

Bramin z kasty Nambudiri odprawiający ofiarę jadźńa

Aishwariya Rai – aktorka wywodząca się z kasty Bantów

Bramini ze świętymi sznurami

Dhobi Ghat w Bombaju – miejsce pracy praczy

Kobieta z kasty koli (rybaków)

Lakshmi Mittal, pochodzący z kasty Agarwal (przedsiębiorców)

Dalit – przedstawiciel najniższej kasty

Sapera – zaklinacz węży

Kobieta z kasty Ahirów

Upanajana wśród Ajjarów

Kasta – zamknięta, endogamiczna grupa społeczna, do której przynależność jest dziedziczna. Kasty istniały i istnieją nadal w różnych społeczeństwach, jednak ze względu na swoją ilość szczególnie charakterystyczne są dla społeczeństwa indyjskiego, gdzie system kastowy wzmacniany jest i utrwalany przez tradycyjne tabu hinduizmu.

Ćitpawan, Chitpavan, Konkanastha ( dewanagari: चित्पावन कोंकणस्थ ब्राह्मण ćitpāvan koṇkanastha brāhmaṇa )- kasta braminów z zachodnich Indii. Wyróżniają się wysokim wzrostem i jasnymi oczami. W większości zamieszkują tereny nadbrzeżne (Konkan) stanu Maharasztra, stąd nazwa Konkanastha. Mieli duży wpływ na politykę indyjską. Z ich szeregów wywodzili się Peszwa, Gokhale, Vinoba Bhave, Tilak czy Nathuram Godse (zabójca Mahatmy Gandhiego). W czasie podziału Indii w 1947 roku byli przeciwnikami Gandhiego, stworzyli nacjonalistyczną partię Hindu Rashtra Dal, skierowaną przeciwko muzułmanom..
Dalitowie (hindi दलित, trl. dalit (uciśnieni), dawniej hindi haridźan, potocznie także niedotykalni) – zbiorcza nazwa na różne grupy ludności w indyjskim systemie kastowym. W jej skład wchodzą zarówno osoby należące do najniższych kast (dźati) jak i osoby, które w ogóle znajdują się poza kastą. Liczebność Dalitów szacuje się na ok. 260 mln (Indie, Bangladesz, Nepal, Sri Lanka). Indyjskich Dalitów jest około 150-160 milionów (dane z 1991 r.) .

Etymologia

Kasta (hiszp. casta - rasa, ród) - ściśle zamknięta grupa społeczna, której odrębność, wynikająca z przepisów religijnych lub prawnych, jest zwykle usankcjonowana zwyczajowo. Kasty zajmują określone obszary, a ich członkowie są związani ze sobą wspólnymi obrzędami i wykonywaniem tego samego zawodu. Kasty są zhierarchizowane, jedne uważano za lepsze, a inne za gorsze. Przynależność do każdej z nich jest dziedziczna.

Reinkarnacja (również: metempsychoza, transmigracja) - to pogląd, wg którego dusza po śmierci może wcielić się w nowy byt fizyczny. Np. dusza jednego człowieka może przejść w ciało nowo narodzonego dziecka lub nawet zwierzęcia czy rośliny. Samo słowo reinkarnacja jest zestawieniem dwóch członów: inkarnacja (wcielenie) i przedrostka re (oznaczającego powtórzenie czegoś). Dosłownie więc reinkarnacja oznacza powtórne wcielenie.
Manusmryti ( skr. मनुस्मृति manusmṛti ) - starożytny indyjski traktat dotyczący dharmy, omawiający wszystkie aspekty i przejawy życia jednostki i społeczeństwa. Powstał ok. II w. p.n.e. – II w. n.e.. Tradycja autorstwo przypisuje mitycznemu praojcu ludzkości — Manu.

Stany i kasty w Indiach

Na Zachodzie do tej pory pokutuje szereg nieporozumień dotyczących indyjskiego systemu kastowego, przede wszystkim ze względu na mylenie dwóch pojęć typowych dla hinduizmu :

pojęcia warny czyli stanu społecznego, podobnego do średniowiecznych europejskich koncepcji społecznych,
pojęcia kasty, typowo indyjskiego, określanego w językach indyjskich terminem dźati (dewanagari: जाति), dosłownie "urodzenie".

Podczas gdy system początkowo trzech, później czterech warn, ćaturwanja był być może rzeczywistością społeczną w zamierzchłej starożytności wśród indoeuropejskich Ariów, a w późniejszym okresie li tylko postulatem niektórych prawodawców hinduskich, nigdy w pełni nie zrealizowanym, to pojęcie kasty zawsze było podstawową kategorią społeczną, nawet obecnie pomimo prawnego zniesienia systemu kastowego po uzyskaniu przez Indie niepodległości w 1947 roku. Druga przyczyna zamętu to powszechne poza Indiami zakładanie ekonomicznego uprzywilejowania pewnych kast, wiążące się z uciskiem innych, co zupełnie nie odpowiada realiom społecznym.

Radźputowie (także radżputowie; ang. radjputs; राज्पुत, dosłownie królewscy synowie), członkowie indyskich rodów rycerskich zamieszkujący środkowe i północne Indie - dawną Radźputanę.
Manu (sanskryt मनु , trl. manu) - praojciec ludzkości i prawodawca w hinduizmie. Manu żyje przez okres jednej manwantary. W czasie jednego dnia Brahmy (jednej kalpy) pojawia się 14 kolejnych Manu. Manu stoi na straży prawidłowego funkcjonowania wszechświata poprzez określanie obowiązujących w nim praw.

W indyjskim systemie kastowym wyróżniono ok. 3 tys. kast i podkast.

Przynależność do kasty

Zgodnie ze znaczeniem samego słowa dźati, przynależność do danej kasty następuje automatycznie przez urodzenie, stąd Hindusi mówiący po angielsku często tłumaczą dźati na angielskie "race" (rasa). Przynależności do kasty nie można uzyskać ani przez małżeństwo (kasta jest grupą endogamiczną), ani przez zasługi czy wzbogacenie się (kasta nie ma nic wspólnego ze statusem ekonomicznym czy stratyfikacją społeczną). Endogamiczność grupy często związana jest w konkretną profesją, niekiedy także z pochodzeniem etnicznym lub afiliacją religijną. Nazwisko bardzo często stanowi nazwa kasty, np. Gandhi (sprzedawca perfum), Dhobi (pracz), Dikshitar (bramin świątyni Chidambaram w Tamilnadu), Tamang (członek plemienia Tamangów w Nepalu).

Ajjangar - (zapis ang. : Iyengar, Ayyangar, Aiyangar, Ayengar, Iengar) - określenie jednej z podkast braminów w południowoindyjskim stanie Tamil Nadu. Są wyznawcami systemu wiśisztadwajta, którego eksponentem był Ramanudźa.
Other Backward Class (OBC) (Klasy Upośledzone, Inne Kasty Prześladowane) – pojęcie prawne w legislacji indyjskiej, dotyczące upośledzonych społecznie i ekonomicznie grup ludności, które nie zostały zakwalifikowane do Scheduled Castes and Scheduled Tribes.

Hierarchia wśród kast

System kast w zasadzie nie jest hierarchiczny, podział na kasty "lepsze" czy "gorsze" polega wyłącznie na bardzo żywotnym w hinduizmie pojęciu czystości i nieczystości. Może polegać na subiektywnym odczuciu własnej kasty jako bardziej "czystej" (ang. pure) niż inne – zdarza się to często również wśród braminów, z których niektóre grupy unikają małżeństw i wspólnego spożywania posiłków z członkami innych podgrup bramińskich, chociaż nie są one zabronione przez tradycyjne zakazy Manusmryti. Często poczucie "nieczystości" związane jest z wykonywanym zawodem, wiążącym się z przekroczeniem różnych tabu. Za nieczysty uchodzi kontakt ze zwłokami ludzkimi i zwierzęcymi, krwią, ekskrementami, nawet potem innych osób. Tak więc posługacze palący zwłoki na śmaśanach, czyściciele latryn czy rzeźnicy i garbarze uważani są za najbardziej nieczystych i wykluczeni poza społeczeństwo, stąd ich angielska nazwa outcasts. Nieco mniejszy stopień "nieczystości" cechuje np. szewców (kontakt ze skórą zwierzęcą i nogami ludzkimi) czy praczy (kontakt z brudną odzieżą). Poza tymi skrajnymi przypadkami większość kast uchodzi za "w miarę czyste" i tabu w praktyce dotyczy tylko najbardziej intymnych kontaktów (małżeństwo czy ogólnie kontakty seksualne) oraz spraw związanych z pożywieniem. Ogólna zasada dotyczy zakazu przyjmowania wody i potraw gotowanych od osób z kast "mniej czystych" niż własna. W konsekwencji bardzo często się zdarza, że kucharzami w restauracjach są bramini, uważani za najbardziej czystych. Środowiska bardziej ortodoksyjne zwracają również uwagę na to, z kim jedzą (ang. interdining).

Smartyzm, (lub Smarta Sampradaja, czyli Tradycja Smarty), to jeden z odłamów hinduizmu (obok wisznuizmu, śiwaizmu i śaktyzmu), cechujący się kultowym henoteizmem i katenoteizmem (zdania na ten temat są jednak podzielone i część osób uważa to za kierunek monistyczny).
Tabu – w najogólniejszym sensie terminu głęboki i fundamentalny zakaz kulturowy, którego złamanie powoduje spontaniczną i niejednokrotnie gwałtowną reakcję ze strony ogółu przedstawicieli tej kultury, gdyż jest przez nich odbierane jako zamach na całą strukturę tej kultury i jej integralność, a więc jako zagrożenie dla dalszego istnienia danego społeczeństwa. Tabu może obejmować czynności, miejsca, przedmioty lub osoby. W najczystszym i najpierwotniejszym znaczeniu terminu czynności te, miejsca, osoby i przedmioty są zarazem zakazane i święte.

Status prawny we współczesnych Indiach

System został zniesiony w 1947 roku. Pomimo przepisu konstytucji z 1950 roku znoszącego przywileje kastowe, system ten jest wciąż bardzo popularny, szczególnie wśród mieszkańców wsi.

Stosuje się też terminy :

Scheduled Castes (SC)

Scheduled Tribes (ST)

Other Backward Classes (OBCs) - inne kasty prześladowane

Dla wskazanych grup wprowadzono gwarancje miejsc w administracji i szkolnictwie.

Partie niższych kast

Partie polityczne reprezentujące indyjskie niższe kasty :

Dżatowie (hindi: जाट jāṭ) - kasta rolników zamieszkująca tereny północno-zachodnich Indii oraz Pakistanu. W XVII wielokrotnie buntowali się ze zmiennym szczęściem przeciw władzy Aurangzeba. Zostali ostatecznie pokonani w roku 1772 roku .
Scheduled Castes (dosłownie "Zarejestrowane kasty") i Scheduled Tribes (dosłownie "Zarejestrowane plemiona") – pojęcia prawne w legislacji indyjskiej, odnoszące się do grup społecznych o najniższym statusie ekonomicznym, często wykluczonych z tradycyjnego społeczeństwa indyjskiego, wyraźnie wymienionych w Konstytucji Indyjskiej i pochodnych aktach prawnych.

Bahujan Samaj Party (BSP)

Samajwadi Party

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)