System monetarny w cesarstwie rzymskim

Od panowania Oktawiana Augusta do panowania Karakalli

aureus - moneta złota, 7,85 g (od panowania Nerona 7,28 g)

denar - moneta srebrna 3,8 g (od panowania Nerona 3,41 g; za panowania Septymiusza Sewera nie zmieniano wagi, ale o połowę zmniejszono zawartość srebra z 93% do 47% — resztę wagi stanowiła miedź) (25 denarów = 1 aureus)

quinarius - moneta srebrna 2 g (2 quinariusy = 1 denar)

sestertius - moneta brązowa 25–30 g (2 sestertiusy = 1 quinarius)

dupondius - moneta brązowa 12 g ( 2 dupondiusy = 1 sestertius)

as - moneta miedziana 11 g (2 asy = 1 dupondius)

semis - moneta brązowa 3–4 g (2 semisy = 1 as)

kwinkunks - moneta brązowa, /12 asa

quadrans - moneta miedziana 3 g (4 quadransy = 1 as)

Podstawową jednostką był as, złoty aureus liczył 25*16=400 asów. W asach początkowo podawano wszystkie sumy (ceny, płace), później dla wygody większe sumy podawano w sestercach lub rzadziej denarach. Armia rzymska za Oktawiana liczyła w czasie pokoju 150000 żołnierzy. Legionista dostawał 228 denarów na rok, czyli 34,2 mln denarów rocznie kosztowało utrzymanie armii rzymskiej (1368000 aureusów, czyli 10,74 tony złota).

Flawiusz Julian (Flavius Claudius Iulianus, ur. w 331 lub wiosną 332 w Konstantynopolu, zm. 26 czerwca 363 w dolinie Maranga koło dzisiejszej Samarry) - cesarz rzymski w latach 361-363, znany szerzej jako Julian Apostata.

Karakalla (ur. 4 kwietnia 188, zm. 8 kwietnia 217; Caracalla, Marcus Aurelius Antoninus Bassianus, Marcus Aurelius Severus Antoninus) - cesarz rzymski. Syn Septymiusza Sewera i Julii Domny. Współrządził z ojcem, po jego śmierci z bratem Getą. Po jego zamordowaniu w roku 212 został cesarzem samodzielnym.

Przeliczając, za wartość kilograma miedzi, można było dostać 12 denarów.

Początkowo bicie monet brązowych było przywilejem senatu (oznaczenie S.C.), a monet złotych i srebrnych przywilejem władcy. Później wszystkie monety były bite przez władcę. Ponadto niektóre miasta (np. Aleksandria i Cezarea) miały prawo do bicia własnych monet — były to systemy monetarne wywodzące się z Grecji i oparte na drachmie; wartość drachmy w tych systemach ustalano jako równowartość (lub część) denara.

Quincunx (łac. quinque - pięć i uncia - dwunasta część) – rzymska moneta brązowa równa 5/12 asa. Na powierzchni tej monety jej nominał tłoczono w postaci pięciu kropek, co stało się przyczyną nazwania pięciokropkowego układu geometrycznego (jak na kościach do gry, kostkach domino albo na kartach do gry) nazwą quincunx (w spolszczeniu kwinkunks).

Grecja (gr. Ελλάδα Elláda, IPA: [e̞ˈlaða] lub Ελλάς Ellás, IPA: [e̞ˈlas], tr. Yunanistan), Republika Grecka (Ελληνική Δημοκρατία Ellinikí Dimokratía, IPA: [e̞ˌliniˈci ðimo̞kraˈtiˌa]) – kraj w południowo-wschodniej części Europy, położony na krańcu Półwyspu Bałkańskiego. Graniczy z Albanią, Republiką Macedonii i Bułgarią na północy oraz z Turcją na wschodzie. Ma dostęp do czterech mórz: Morza Egejskiego, Morza Kreteńskiego na wschodzie, Morza Jońskiego na zachodzie oraz Morza Śródziemnego od południa.

Od panowania Karakalli do panowania Dioklecjana

Za panowania Karakalli zmniejszono wagę aureusa do 6,54 g i denara do 3,1 g. Wprowadzono także jednostki monetarne: złote binio wartości 2 aureusów i srebrny antoninian (antoninianus) wartości 2 denarów. Ceny i płace podawano w denarach lub antoninianiach.

Miecz – biała broń sieczna, charakteryzująca się prostą głownią, zwykle obosieczną (badacze średniowiecza nie uznają pojęcia miecz jednosieczny odnoszącego się do zakrzywionych mieczy - miecz prosty może być tylko obosieczny - jednosieczne są kord, tasak i szabla) i otwartą rękojeścią. W zależności od typu, miecz trzymany był jedną ręką (większość mieczy) lub dwiema rękami. Do mieczy jednosiecznych zalicza się też japońską broń sieczną typu katana, z zakrzywioną jednosieczną głownią.

Konstantyn I Wielki łac. Gaius Flavius Valerius Constantinus (ur. 27 lutego 272 w Niszu w dzisiejszej Serbii – zm. 22 maja 337) – cesarz rzymski od 306 roku, święty Kościoła prawosławnego.

W III wieku legionista otrzymywał 10-15 antoninianów dziennie. Przykładowe ceny:

zdrowy niewolnik - 800-1200 antoninianów

koń - 250 antoninianów

osioł - 145 antoninianów

prosty miecz rzymski - 60 antoninianów

buty - 12 antoninianów

wino (1 pinta) - 4 antoniniany

półkilowy bochenek chleba - 1 antoninianus

lampa oliwna - 1 antoninianus

złoty pierścień - 122 antoniniany

mała łódź rybacka - 186 antoninianów

W późniejszych czasach wskutek kryzysu politycznego i gospodarczego doszło do poniższych zmian:

Srebro (Ag, łac. argentum) - pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych w układzie okresowym. Jest srebrzystobiałym metalem, o największej przewodności elektrycznej i termicznej. W przyrodzie występuje w stanie wolnym, a także w minerałach, takich jak argentyt czy chlorargyryt. Większość wydobywanego srebra występuje jako domieszka rud miedzi, złota, ołowiu i cynku.

Miedź (Cu, łac. cuprum) – pierwiastek chemiczny, z grupy metali przejściowych układu okresowego. Nazwa miedzi po łacinie (a za nią także w wielu innych językach, w tym angielskim) pochodzi od Cypru, gdzie w starożytności wydobywano ten metal. Początkowo nazywano go metalem cypryjskim (łac. cyprum aes), a następnie cuprum. Posiada 26 izotopów z przedziału mas 55-80. Trwałe są tylko dwa: 63 i 65.

zmniejszono wagę aureusa do niecałych 3 g,

zaprzestano bicia binia, denara oraz wszystkich monet miedzianych i brązowych,

zmniejszono wagę antoniniana do 3 g i zawartość srebra w tych monetach do 6%,

w obiegu pojawiły się zapieczętowane worki z monetami (zwykle antoninianami) zwane follis (podczas transakcji na podstawie wagi worka określano liczbę monet).

Od panowania Dioklecjana do upadku cesarstwa zachodniorzymskiego

Dioklecjan w 294 r. wprowadził nowy system monetarny:

Sesterc, sestercja (łac. sestertius) – drobna moneta w starożytnym cesarstwie rzymskim. W czasach Republiki srebrna, równa 1/4 denara (2,5 asa), natomiast w okresie cesarstwa wprowadzona przez cesarza Oktawiana moneta brązowa (lub miedziana) równa 4 asom.

Lucjusz Septymiusz Sewer, Lucius Septimius Severus (ur. 11 kwietnia 146 w Leptis Magna, zm. 4 lutego 211 w Eboracum (obecnie York) - ekwita, prawnik, cesarz rzymski w latach 193-211.

aureus — moneta złota, 5,45 g

argenteus — moneta srebrna, 3,42 g (16 argenteusow = 1 aureus)

„wielki” follis — moneta miedziana z dodatkiem 5% srebra, 10,23 g (5 „wielkich” follisów = 1 argenteus)

follis z corona radiata („nowy antoninian”) — moneta brązowa, 3,89 g (2 follisy z corona radiata = 1 „wielki” follis; od 301 r. 4 follisy z corona radiata = 1 „wielki” follis)

follis z wieńcem laurowym — moneta brązowa, 1,94 g (2,5 follisa z wieńcem laurowym = 1 follis z corona radiata)

Od czasów Dioklecjana ceny i płace podawano w denarach (2 denary = 1 follis z wieńcem laurowym), ale nie były wybijane monety o wartości 1 denara. Czasami w roli tych monet stosowano dawne denary i semisy pochodzące z III w. i starsze, ale najczęściej tak ustalano ceny i płace, aby zawierały one parzystą liczbę denarów.

Złoto (Au, łac. aurum) – pierwiastek chemiczny, metal przejściowy, o liczbie atomowej 79. Złoto występuje w skorupie ziemskiej w ilości 1,1·10-3 ppm. Występuje ono w przyrodzie w stanie rodzimym. Jest symbolem bogactwa.

Podstawową jednostką rzymskich miar długości była stopa: pes. Mniejsze jednostki, na które dzielono stopę, noszą te same nazwy co jednostki wagi, na które dzielono librę: dodrans (3/4), bes (2/3), triens (1/3), quadrans (1/4), sextans (1/6), uncia (1/12), semiuncja (1/24), sicilius (1/24). Odległości mierzone były osobnymi miarami. Były to: gradus (krok), passus (podwójny krok), perlica (tyczka), actus (długość bruzdy wyoranej przez woły bez zatrzymania dla wypoczynku), miliarium lub milia passuum – w skrócie milia (tysiąc kroków). W nieznanym nam momencie, zrównano passus z 5 stopami, tworząc następujący system:

Ponadto za Dioklecjana zniesiono prawa miast do bicia własnych monet.

Po ustąpieniu Dioklecjana i za Konstantyna Wielkiego:

aureusy zostały zastąpione przez solidy — monetę złotą o wadze 4,54 g,

wprowadzono monety złote o wartościach 3/8, 1/3, 1/2, 1 1/2, 2, 3, 4 1/2 i 9 solidów,

wprowadzono miliarens — monetę srebrną, 4,54 g,

wprowadzono silikwę — monetę srebrną, 3,41 g,

wycofano follisy brązowe i zmniejszono wagę follisa „wielkiego” do 1,5 g (1% srebra).

Po śmierci Konstantyna Wielkiego:

Neron (Lucius Domitius Ahenobarbus, po adopcji przez Klaudiusza Nero Claudius Caesar Drusus Germanicus, ur. 15 grudnia 37 w Ancjum, zm. 9 czerwca 68 w Rzymie) – cesarz rzymski w latach 54-68, syn Gnejusza Domicjusza Ahenobarbusa i Agrypiny Młodszej, późniejszej żony cesarza Klaudiusza.

Brązy – stopy miedzi z cyną lub innymi metalami i ewentualnie innymi pierwiastkami, w których zawartość miedzi zawiera się w granicach 80-90% wagowych. Wyjątkiem są stopy miedzi i cynku, które noszą nazwę mosiądzów. Składy brązów specyfikuje Polska Norma PN-xx/H-87050.

upowszechniono semiss — monetę złotą o wadze 2,27 g wartości 1/2 solida,

upowszechniono tremiss — monetę złotą o wadze 1,51 g wartości 1/3 solida,

wprowadzono maiorinusa — monetę miedzianą z 2,5%–3,5% srebra o wadze 5,45 g, monetę tę wybijano do czasów Teodozjusza Wielkiego,

wprowadzono centenionalisa — monetę miedzianą z 2% srebra o wadze 2,72 g, monetę tę wybijano do czasów Teodozjusza Wielkiego,

wprowadzono na kilka lat za panowania Juliana Apostaty „dużego” follisa — monetę miedzianą z 5% srebra o wadze 8,5 g (nie jest znana jej wartość w stosunku do innych monet — można przypuszczać, że jej wartość miała być zbliżona do wartości „wielkiego” follisa za Dioklecjana, czyli skoro wtedy za złotego aureusa dawano 80 „wielkich” follisów, to za Juliana miano za solida dawać około 80 „dużych” follisów),

wprowadzono w 383 r. minimusa — monetę brązową o wadze około 1 g,

zaczęto powszechnie używać „follisów” — zapieczętowanych worków z minimusami odpowiadających określonej liczbie monet złotych lub srebrnych (wraz z inflacją rosła waga follisów i spadała liczba monet złotych oznaczających równowartość),

ceny i płace od wprowadzenia minimusa podawano w tych monetach (lub w solidach przy większych sumach).

Przeliczniki wartości monet w tym okresie:

Walentynian III (Valentianus III, Flavius Placidius Valentianus III, ur. 2 lipca 419, zm. 16 marca 455) – wnuk Teodozjusza Wielkiego, syn Konstancjusza III, cesarz zachodniorzymski od 425 do 455 roku. Cesarzem został w wieku 6 lat, władzę faktycznie sprawowała jego matka - Galla Placydia, a później generał Flawiusz Aecjusz. 21 lub 22 września 454 r. (zachowane źródła różnią się, co do daty) Walentynian III własnoręcznie zabił Aecjusza. Kilka miesięcy później 16 marca 454 r. cesarz zginął od ciosów miecza Optelasa - byłego żołnierza Aecjusza, gdy uczestniczył na Polu Marsowym w Rzymie w przeglądzie wojska.

Moneta – przeważnie metalowy znak pieniężny, o określonej formie, opatrzony znakiem emitenta. Emitent gwarantował umowną wartość monety. Pierwotnie wartość ta zbliżona była do rynkowej wartości kruszców zawartych w monecie.

1 solid = 2 semissy = 3 tremissy = 18 miliarensów = 36 silikw,

1 maiorinus = 2 centenionalisy = 4 minimusy.

Nie istniał stały przelicznik pomiędzy powyższymi systemami (monet srebrnych i złotych oraz brązowych) — wynikało to z polityki władz Cesarstwa, które utrzymywały stałą wartość monet srebrnych i złotych (poprzez ścisłe sterowanie ich emisją), a do dużej inflacji dopuszczały w przypadku monet brązowych. Np. w 445 r. cesarz Walentynian III zarządził, żeby wymieniacze monet skupowali od mieszkańców Cesarstwa solidy płacąc 7000 minimusów za solida, a skarbiec Cesarstwa miał je od nich odkupywać po 7200 minimusów za solida. Takie ilości minimusów (7000 minimusów ważyło 7 kg) powodowały, że przy transakcjach posługiwano się „follisami” — np. jeśli „follis” ważył 1 librę (327,45 g), to zawierał 320 minimusów (minimus ważył odrobinę więcej niż 1 g), a zatem wymieniacz monet musiał dać za solida 21 takich worków i dorzucić 280 minimusów luzem, a od urzędników skarbowych otrzymałby 22 takie worki i 160 monet luzem, ale prawdopodobnie posługiwano się także „follisami” o masach stanowiących wielokrotności i podwielokrotności libry.

Teodozjusz I Wielki, Flavius Theodosius, Theodosius I (ur. 11 stycznia 347, zm. 17 stycznia 395) – ostatni cesarz całego imperium rzymskiego. Z pierwszą żoną, Aelią Flacyllą, miał synów Arkadiusza i Honoriusza oraz córkę Pulcherię. Po śmierci żony w 386 r. Teodozjusz ożenił się z Gallą – siostrą Walentyniana II, z którą miał córkę Gallę Placydię.

Drachma (grec. Δραχμή) - moneta bita w starożytnej Grecji, Kartaginie i Azji Zachodniej, przeważnie srebrna. Bito również wielokrotności drachmy.

Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Monety rzymskie