Systemy miar stosowane na ziemiach polskich

Systemy miar stosowane na ziemiach polskich – w Polsce stosowano wiele systemów miar. Było to związane z wpływami ośrodków władzy i handlu. Wynikało z konieczności ujednolicenia miar stosowanych do wymiaru podatków i w wymianie towarowej. W późniejszym okresie mnogość systemów była wynikiem ujednolicania miar, narzucanego przez zaborców na terenie zaborów. Jednocześnie trwały starania o powszechne ujednolicenie miar, którego efektem było wprowadzenie jednostek metrycznych.

Pszczelarz, bartnik - osoba zajmująca się pracą w pasiece lub barci, przy pszczołach. Jest to zawód sklasyfikowany w Polsce rozporządzeniem Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 8 grudnia 2004 r. w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności dla potrzeb rynku pracy oraz zakresu jej stosowania (Dz. U. Nr 265, poz. 2644).
Ryza (od niem. Ries) - tradycyjna jednostka liczby arkuszy papieru. Początkowo liczyła 480 arkuszy papieru piśmiennego. Obecnie równa jest 500 (lub 1000 w przypadku ryzy austriackiej) arkuszom papieru przeznaczonego do druku.

O potrzebie ujednolicenia miar może świadczyć fakt sporych różnic między wartościami odpowiadającymi tej samej jednostce (o tej samej nazwie) w różnych układach.

Należy podkreślić, że na tym samym obszarze i w tym samym czasie mogły być stosowane różne systemy miar.

Jednostki metryczne, które stanowią ujednolicone miary do dzisiejszych czasów, zostały wprowadzone na ziemiach zaboru pruskiego w 1872 – austriackiego 1876. Na terenie zaboru rosyjskiego można ich było używać fakultatywnie od 1875.

Płock – miasto na Pojezierzu Dobrzyńskim i w Kotlinie Płockiej, nad Wisłą, w województwie mazowieckim, powiat grodzki, siedziba powiatu płockiego; historyczna stolica Mazowsza, stolica rzymskokatolickiej diecezji płockiej (1075); siedziba władz Kościoła Starokatolickiego Mariawitów i mariawickiej diecezji warszawsko-płockiej, port rzeczny, rafineria ropy naftowej (1964), szkoły wyższe, teatry, muzea.
Miary krakowskie – system miar Wolnego Miasta Krakowa wprowadzony w 1836 na miejsce miar galicyjskich. System miar wywodzący się z miar staropolskich . W 1857 został zastąpiony przez miary austriackie.

Do ważniejszych systemów miar stosowanych w przeszłości w Polsce należały:

miary lwowskie – inna nazwa miar galicyjskich

miary nowopolskie

miary pruskie i niemieckie

miary rosyjskie

miary staropolskie

miary warszawskie – inna nazwa miar staropolskich

miary wrocławskie

Miary i wagi w dawnej Polsce

Najstarsze miary polskie noszą nazwy rodzime i opierały się na przeciętnych wymiarach ludzkich: siąg, łokieć, piędź, stopa, skok. W późniejszym czasie pod wpływem kontaktów handlowych z kupcami zagranicznymi weszły w użycie nowe miary i wagi: antał, cal, centnar, funt, huba, klafter, łan, łaszt, łut, mendel, mila, morga, sznur, tuzin, wiertel.

Mila – dawna jednostka długości o różnej wartości, zależnej od rejonu i okresu. Nazwa pochodzi z łac. mille – tysiąc. Początkowo mila oznaczała 1000 kroków podwójnych. Odpowiada ona rozciągłości 1 minuty szerokości geograficznej (południka).
Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

W prawodawstwie staropolskim widać dążenie do ujednolicenia miar i wag w całym państwie przy jednoczesnym zachowywaniu dużej wyrozumiałości dla prowincjonalnych uświęconych tradycją odrębności.

Prawo z 1420 r. stanowi: "miary zboża, sukien i innych rzeczy ziemnych przez kmiecie do targu wożonych, przez wojewodę na każdy rok stanowione być mają."

W 1511 r. uchwalono, że "miara z starodawna postanowiona, ma być od kupców chowana, którą gdyby kto utracił, według statutu przez wojewody i starosty karany być ma".

Miary rosyjskie – system miar wprowadzony w Rosji ukazem carskim 11 października 1835, w Królestwie Kongresowym w 1849. W Rosji obowiązywał do wprowadzenia w 1918 systemu metrycznego (pud był używany jako jednostka masy przy określaniu plonów zbóż jeszcze w latach 30. XX w.)
Cal (ang. inch) – pozaukładowa jednostka miary długości odpowiadająca szerokości kciuka. Jedna z tzw. jednostek imperialnych. W USA ta jednostka miary jest podstawową jednostką miary używaną m.in. w budownictwie, medycynie, policji (np. do pomiaru wzrostu człowieka), mechanice i wielu innych dziedzinach.

W 1565 r. postanowiono, że "miary i wagi wszelakie jednakie być mają, które wojewodowie po tym sejmie, każdy w swojem województwie, uczyniwszy konwokację dygnitarzów i urzędów starościch, i Rady miasta główniejszego, w onemże województwie powinni opowiedzieć i sprawiedliwie wymierzawszy, oneż na zamki główne starostom, i do każdego miasta i miasteczka pod swą cechą oddać, gdzie na ratuszu mają być chowane, darmo każdemu wymierzone i wszędy pod winami w statuciech opisanemi używane."

Tuzin – inna nazwa liczby dwanaście, zwykle używana w kontekście ilości (np. tuzin jajek). Samo słowo (fr. douzaine, ang. dozen, niem. Dutzend) pochodzi od łacińskiego duodecim.
Stopa – dawna jednostka miary nawiązująca do przeciętnej długości stopy ludzkiej. W różnych krajach miała inną długość. Zmieniała się także na przestrzeni wieków. Obecnie przez stopę najczęściej rozumie się stopę angielską (foot) = 30,48 cm. Skrót: ft

W 1507 r. waga i łokieć krakowski z poznańskim zostały zrównane, a lwowski i lubelski "w swojej mierze pozostawione".

W 1532 r. zrównano miarę płocką z poznańską, a w 1565 r. wprowadzono łokieć krakowski jako obowiązujący w całej Koronie. W 1569 r. województwo podlaskie otrzymało takie same miary jak Warszawa. W 1613 r. określono miary wileńskie i kowieńskie i nakazano, aby miary wymierzone i cechowane były "żelazem okowane, albo z miedzi urobione, jedne na ratuszu a drugie w grodzie zostały i potrzebującym dawane były".

Łut to dawna jednostka miary masy. Była używana w Europie od średniowiecza do końca XIX wieku. Stosowana przez kupców i mincerzy do określania wagi monet i wagi probierczej srebra.
Miary gdańskie - system miar handlowych używany do początku XIX w. w Gdańsku. Stosowany nadal po wprowadzeniu w 1816 miar pruskich i niemieckich. Były stosowane w handlu zbożem i towarami importowanymi.

Staropolskie jednostki rachuby

tuzin – 12 sztuk

mendel – 15, m. polski – 16

sztyga – 20

izba – 40

kopa – 60

wielka setka (dziesięć tuzinów) – 120

gros (tuzin tuzinów) – 144

wielki tysiąc (dziesięć grosów) – 1440

wielki gros (tuzin grosów) – 1728

Staropolskie handlowe miary długości

Sążeń (siąg) = 3 łokcie = 6 stóp = 9 sztychów = 12 ćwierci = 24 dłonie = 72 palce = 576 ziaren = 1787 mm

Łokieć = 2 stopy = 3 sztychy = 4 ćwierci = 8 dłoni = 24 palce = 192 ziarna = 595,54 mm

Stopa = 1,5 sztycha = 2 ćwierci = 4 dłonie = 12 palców = 96 ziaren = 297,77 mm

Sztych = 1 1/3 ćwierci = 2 2/3 dłoni = 8 palców = 64 ziarna = 198,51 mm

Ćwierć = 2 dłonie = 6 palców = 48 ziaren = 148,87 mm

Dłoń = 3 palce = 24 ziarna = 74,44 mm

Palec (cal) = 8 ziaren = 24,82 mm

Ziarno = 3,10 mm

Staropolskie rolne miary długości

Zagon (staje) = 3 sznury = 15 lasek = 30 prętów = 60 kroków = 225 łokci = 133,996 m

Sznur = 10 prętów = 100 pręcików = 1000 ławek = 44,665 m

Laska (miara) (wierzbica (miara)) = 2 pręty = 4 kroki = 15 łokci = 8,933 m

Pręt = 10 pręcików = 100 ławek = 4,466 m

Krok geometryczny = 5 pręcików = 2,233 m

Łokieć = 595,54 mm

Pręcik (stopa geometryczna) = 10 ławek = 446,65 mm

Ławka (cal geometryczny) = 44,665 mm

Beczka to cylindryczne, wyoblone pośrodku naczynie, tradycyjnie wykonywane z klepek drewnianych, najczęściej dębowych, spiętych metalowymi obręczami z taśmy zwanej bednarką. Rzemieślnik wytwarzający beczki nazywany jest bednarzem. Przemysłowa wytwórnia beczek to beczkarnia. Kształt beczki zapewnia jej wytrzymałość i pozwala stosunkowo łatwo przetaczać i manipulować nią przy przeładunku.
Kwarta (ang. quart) - jednostka objętości. Używana głównie w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Posiada jednak różne znaczenie w obu tych krajach. Kwarta angielska (1 imperial quart) = 69,354 cali sześciennych = 1,136 litra Kwarta amerykańska dla płynów (1 US liquid quart) = 57,75 cali sześciennych = 0,946 litra Kwarta amerykańska dla ciał sypkich (1 US dry quart) = 67,201 cali sześciennych = 1,101 litra 4 kwarty to jeden galon. 1 kwarta to dwie pinty (półkwarty). Staropolska kwarta była równa 1,125 litra.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)