Szamotuły - Polski Serwis Naukowy

Szamotuły (niem. Samter) – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie szamotulskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Szamotuły. Położone nad rzeką Samą, na Pojezierzu Wielkopolskim, ok. 35 km na północny zachód od Poznania.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 18 878 mieszkańców.

Położenie

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 11,08 km².

Wielkie Księstwo Poznańskie 1815-1848 (dawniej Wielkie Xięstwo Poznańskie, niem. Grossherzogtum Posen, fr. Grand Duché de Posnanie) – autonomiczne księstwo wchodzące w skład Prus (pozostające poza Związkiem Niemieckim) powstałe na mocy kongresu wiedeńskiego, mające zaspokoić narodowe aspiracje wielkopolskich Polaków, wobec odłączenia decyzją kongresu terytorium Wielkopolski od reszty terytorium Księstwa Warszawskiego, które otrzymało status Królestwa Polskiego, państwa konstytucyjnego, związanego jedynie unią personalną z Imperium Rosyjskim. Po powstaniu listopadowym w Królestwie Polskim, popartym przez Poznaniaków, autonomia Księstwa została ograniczona w 1831, a po powstaniach wielkopolskich z 1846 i 1848 całkowicie zniesiona. Administracja pruska zmieniła nazwę na Prowincja Poznańska (Provinz Posen), ale w użyciu społecznym nadal pozostawała nazwa Wielkie Księstwo Poznańskie (choć polskie elity polityczne również używały nowej nazwy), nazwa ta pozostała w pełnej tytulaturze królów Prus, a następnie cesarzy niemieckich aż do abdykacji Wilhelma II.
Podpułkownik Maksymilian Ciężki (urodzony w 1898 r. w Szamotułach, zmarły w 1951 r. w Londynie w Wielkiej Brytanii). Powstaniec wielkopolski, oficer wojska polskiego - dowódca Biura Szyfrów polskiego wywiadu, biorący udział w pracach nad złamaniem kodu Enigmy.

Miasto jest położone w dorzeczu dolnej Warty, nad rzeką Samą, w północnej części Pojezierza Poznańskiego.

Szamotuły znajdują się na wysokości 115 m n.p.m.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego. Leży ok. 35 km na północny zachód od Poznania.

Historia

Rynek w Szamotułach

Szamotulska Kolegiata

Baszta Halszki

XI wiek – Początki osady należącej do rodu Szamotulskich herbu Nałęcz. Powstała ona z czterech odrębnych ośrodków: najstarszego, grodziska Osówka, położonego 1 km na południe od rynku, osady targowej Stare Szamotuły leżącej ok. 2,5 km na północ od dzisiejszego centrum tzw. Nowych Szamotuł, które obejmowały obszar dzisiejszego śródmieścia, oraz grodu Świdlin-Ostrówek położonego na prawym brzegu Samy.

1231 – pierwsze wzmianki o osadzie zwanej później Starymi Szamotułami,

do 1257 – Stare Szamotuły osadą targową,

1284 – pierwsze wzmianki o Nowych Szamotułach, osadzie prywatnej Świdów-Szamotulskich,

1284 – prawo do odbywania targów,

1306 – powstanie parafii św. Stanisława,

1306 – zniszczenie Starych Szamotuł w wyniku wojny domowej,

1352 – wzmianka o osadzie obronnej Świdlin-Ostrówek,

1381 – wzmianka o murowanym zamku Świdów-Szamotulskich w Świdlinie-Ostrówku,

1383 – Nowe Szamotuły określone mianem miasta,

1382-1385 – Wojna pomiędzy rodami Grzymalitów i Nałęczów. Szamotuły wraz z okolicą były częstym obiektem ataków i zostały mocno zniszczone. Stare Szamotuły zostały spalone,

1420 – nadanie praw miejskich przez Władysława Jagiełłę,

1423-1431 – Wzniesienie murowanej świątyni w stylu gotyckim na miejscu starego drewnianego kościoła pw. św. Stanisława,

1445 – utworzenie szkoły parafialnej,

początek XV w. – podział miasta między Świdwów-Szamotulskich i Górków,

1551 – powstanie pierwszej drukarni w regionie wielkopolskim

II poł. XVI w. – budowa drugiego zamku przez Górków,

XVI w. – ośrodek reformacji,

XVI i I poł. XVII w. – rozkwit miasta; osadnictwo niemieckie, szkockie, żydowskie,

1682-1685 – na miejscu zamku w Świdlinie powstaje klasztor oo. franciszkanów reformowanych,

poł. XVII-XVIII w. powolny upadek,

1793-1919 – zabór pruski,

od 1815 – Szamotuły znajdują się w obrębie Wielkiego Księstwa Poznańskiego

1818-1975 – siedziba powiatu (przywróconego w 1999 r.),

1818-1919 i 1939-1945 – urzędowa nazwa niemiecka Samter,

pocz. XIX w. – ostatnia wzmianka o Starych Szamotułach,

1841 – powstanie Towarzystwa Zbieraczów Starożytności Krajowych. Uznawane za pierwsze w Polsce towarzystwo archeologiczne.

od 1848 – linia kolejowa Poznań-Szczecin,

przełom XIX/XX w. – powstanie cukrowni, olejarni, meblarni i młynów,

1918-1919 – ośrodek powstania wielkopolskiego.

13 marca 2007 – odnalezienie ruin XIII-wiecznego miasta tzw. Starych Szamotuł podczas prac archeologicznych 3 km na północ od Szamotuł w okolicach Mutowa. Jest to jedno z nielicznych takich znalezisk w Europie.

Architektura

Zabytki

Lista zabytków chronionych prawem w Szamotułach:

Towarzystwo Zbieraczów Starożytności Krajowych to towarzystwo archeologiczne, które powstało w 1841 roku w Szamotułach. Na jego czele stanął Jędrzej Moraczewski, który opracował statut, gdzie czytamy, że Towarzystwo zawiązano "w celu nagromadzenia do jednego miejsca zabytków starożytności, już to w ziemi ukrytych, już też po kątach poniewieranych, w celu powiększenia spisów druków rzadkich i zebrania obrazów życia dawniejszego; poznania rozsypanych po kraju pomników, zredagowania powieści miejscowych i podań ludu".
Wacław z Szamotuł (Wacław Szamotulski, Szamotulczyk), (urodzony ok. 1524 w Szamotułach – zmarł ok. 1560 prawdopodobnie w Pińczowie) – polski kompozytor i poeta, człowiek renesansu, uważany za najwybitniejszego (obok Mikołaja Zieleńskiego) kompozytora polskiego przed Chopinem, a przynajmniej za najwybitniejszego polskiego kompozytora epoki odrodzenia. W którymś momencie swego życia przeszedł na kalwinizm.

historyczny układ urbanistyczny, XIV-XX,

kolegiata MB Pocieszenia i św. Stanisława Biskupa, ul. Kapłańska, 1423, 1513-42,

zespół klasztorny reformatów (ul. Dworcowa): obejmujący kościół pw. Świętego Krzyża z lat 1675-82, oraz klasztor z 2. połowy XVII wieku,

zespół zamkowy:

wieża mieszkalna „Baszta Halszki” z XIV w., przebudowana w 1518 i 1869 r.,

budynek na podzamczu, tzw. Zamek, koniec XV w., 1518-49, 1869

oficyna z końca XVIII

park z fragmentami fosy i wałów, (XV) XIX

dom przy ul. Braci Czeskich 8, szachulcowy z XIX w.,

dom przy Rynku 10, z połowy XIX w.,

dom przy Rynku 14, wybudowany po 1826,

dom przy pl. Sienkiewicza 23, z 2. połowy XIX,

budynek chłodni z lodownią, na terenie d. rzeźni, ul. Wodna 3, 1907,

Pomniki

pomnik ppłk. Maksymiliana Ciężkiego

pomnik Wacława z Szamotuł

pomnik powstańców wielkopolskich

Stare Szamotuły

Niecałe 3 kilometry na północ od Szamotuł, pod ziemią, znajdują się ruiny miasta z końca XIII w., tzw. Starych Szamotuł założonych przez Tomisława z Szamotuł. Odkrycia tego dokonano po tym gdy archeolog Ryszard Pietrzak poprosił prof. Włodzimierza Rączkowskiego z Instytutu Prahistorii Uniwersytetu im. A.Mickiewicza aby zbadał ten teren za pomocą fotografii lotniczych. Okazało się, że miasto to miało powierzchnię 23 hektarów, wybudowano je wokół rynku na planie czworoboku o długości 75 metrów. Badania mgr Tomasza Herbricha, geofizyka z Instytutu Etnologii i Archeologii PAN wykazały, że układ ulic w późniejszym mieście z XIV w. jest taki sam, jak w odnalezionej osadzie z wieku XIII. Teren ten jest nazwany zespołem archeologicznym Mutowo.

Oborniki – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie obornickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Oborniki. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.
Pniewy (Pniewy Szamotulskie, niem. Pinne) – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie szamotulskim, położone nad Jeziorem Pniewskim. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pniewy. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)