Szerlit - Polski Serwis Naukowy

Szerlit, Schörl, Szerl – minerał z gromady krzemianów, zaliczany do krzemianów pierścieniowych. Czasami, szczególnie w starszej literaturze jest opisywany jako borokrzemian. Należy do grupy turmalinu, tworząc szeregi izomorficzne z elbaitem i drawitem. Nazwa pochodzi od starogermańskiego terminu schörl oznaczającego minerały płonne towarzyszące rudzie.

Grejzen - (niem. greisen); Gruboklastyczna skała metamorficzna powstała w procesach metasomatycznych, zbudowana z kwarcu, łyszczyku i topazu. Niekiedy złoża te zawierają kruszec cyny - kasyteryt. Złoża grejzenu w Polsce występują m.in. na Dolnym Śląsku w okolicach Mirskа.

Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.

Charakterystyka

Właściwości

Jest minerałem kruchym, słabo przeświecającym. Zazwyczaj jest czarny, ale bywa także ciemnozielony, ciemnoniebieski, zielono- i niebieskoczarny. Stanowi najbardziej rozpowszechniony minerał z grupy turmalinów. Przy ogrzewaniu wykazuje efekt piroelektryczności, a przy naciskaniu piezoelektryczności. Ma niewielką wartość jako kamień ozdobny. W dawniejszych czasach był stosowany jako kamień do wyrobu biżuterii pogrzebowej.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

granitoidy (granitoid) – skały plutoniczne, kwaśne (bogate w krzemionkę SiO2). Zbudowane są z widocznych gołym okiem kryształów minerałów skałotwórczych: kwarcu, skaleni potasowych, plagioklazów i łyszczyków. Struktura granitoidów jest fanerytowa (jawnokrystaliczna), zwykle średnioziarnista lub gruboziarnista, niekiedy porfirowata. Tekstura zbita, bezładna, lub lekko kierunkowa. Ze względu na stosunkowo małą zawartość minerałów ciemnych, barwa granitoidów jest jasna. Do granitoidów należą: granity, granodioryty, sjenity, tonality. Zespół cech strukturalnych oraz obecność dużej ilości kwarcu, jasne zabarwienie pozwalają łatwo odróżnić tę grupę skał od innych skał magmowych. Zawartość skaleni decyduje o nazwie i przynależności systematycznej skał w obrębie granitoidów. Granitoidy powstają podczas powolnego krzepnięcia gorącej magmy w głębi ziemi na głębokości od kilku do kilkunastu tysięcy metrów.

Krystalochemia

Jak i w innych turmalinach, tak i w szerlicie podstawowym elementem strukturalnym jest heksagonalny pierścień utworzony z tetraedrów krzemotlenowych [SiO4] tworzących złożony anion kompleksowy [Si6O18]. Do wierzchołków skierowanych zgodnie z osią krystalograficzną Z przyłączają się kationy Fe, Mg, Fe, Al, występujące w otoczeniu sześciu anionów O, OH i F. Analizy chemiczne wykazują bardzo zróżnicowany skład chemiczny : do 44% SiO2, 44% Al2O3, 12% BO3, 36% Na2O, 36% FeO, a także MnO, Cr2O3, Ti, Sn, P, Be, Cu, Ba, Cs i in.

Piezoelektryczność to zjawisko generowania potencjału elektrycznego przez elementy poddawane mechanicznemu ściskaniu lub rozciąganiu, lub na odwrót zmiany wymiarów tych elementów na skutek przykładania do nich potencjału elektrycznego. Wielkość potencjału wytworzonego w ten sposób jest wprost proporcjonalna do wielkości przyłożonej siły. Zjawisko to jest odwracalne.

Pogórze Izerskie (332.26) – północne przedpole Gór Izerskich, zasięgiem obejmujące duży teren zawarty pomiędzy Nysą Łużycką na zachodzie, a rzeką Bóbr na wschodzie. Granica północna jest umowna i wyznaczą ją warstwica 200 m w okolicy Bolesławca. Od południa od Gór Izerskich oddziela je dyslokacja tektoniczna. Osią regionu jest rzeka Kwisa przepływająca przez miasta: Mirsk, Gryfów Śląski, Leśną, Lubań i Nowogrodziec.

Geneza

Powstaje wskutek borowej pneumatolizy związanej z magmą granitową. Pojawia się w granitoidach oraz pegmatytach granitowych. Jest obfity wśród skał zmetamorfizowanych wskutek metasomatozy kontaktowej (głównie pneumatolizy) - grejzeny, skarny, kwarcyty turmalinowe. W tej strefie może tworzyć także skały turmalinowe, związane z turmalinizacją skał starszych.

Procesy pneumatolityczne (Pneumatoliza) - Procesy zachodzące pod wpływem gorących par i gazów wahających się najczęściej w temperaturach 400 - 650 °C, mających swoje źródło w intruzjach magmowych. Uzyskują one wyraźną przewagę nad stopem krzemianowym i cechują się dużą łatwością przenikania do skał otaczających (zarówno starszych od intruzji jak i jej zakrzepniętych brzeżnej części). Procesy pneumatolityczne mogą prowadzić do wymiany składników w skałach (metasomatoza), skutkując różnymi przeobrażeniami. w wyniku tych procesów łatwo powstają nowe minerały i skały, oraz związane z nimi złoża pneumatolityczne.

Goryczkowa Czuba (słow. Goričkova kopa lub Horičkova kopa) – szczyt w Tatrach Zachodnich, leżący w głównej grani Tatr, na granicy polsko-słowackiej. Jego nazwa nie pochodzi od często występującej w Tatrach rośliny goryczki, lecz od popularnego wśród górali nazwiska. Wznosi się na wysokość 1913 m n.p.m. i zbudowany jest z granitoidów. W tym miejscu bowiem w wapiennych Tatrach Zachodnich znajduje się tzw. wyspa krystaliczna Goryczkowej – góry zbudowane ze skał krystalicznych (granit, gnejs). Występują w nich liczne żyły hydrotermalne.

Minerały podobne

hornblenda, aktynolit, beryl, andaluzyt, ilwait

Szerlit w pegmatycie granitowym z Gór Sowich na Dolnym Śląsku.

Występowanie

Szerlit jest częstym minerałem stref kontaktowych, pegmatytowych, zgrejzenizowanych itp.

W Polsce - Występuje w strefach kontaktowych granitognejsów izerskich z łupkami krystalicznymi na Pogórzu Izerskim, lokalnie występują tam skały kwarcowo-turmalinowe oraz grejzeny zawierające szerlit (okolice Mirska). Obecny jest w druzach pegmatytowych granitoidów strzegomskich, w osłonie masywu granitoidowego Strzelina oraz w pegmatytach Gór Sowich. W Tatrach Zachodnich np. na Goryczkowej Czubie jest składnikiem żył pegmatytowych.

Na świecie - Niemcy (St. Andreasberg, Harz Mt), Anglia (Bovey Tracey, Devon); Włochy (san Piero in Campo, Elba); Rosja (Murzinka, Ural), USA (Haddam, Middlesex Co., Connecticut, Pierrepont, St. Lavrence Co., New York, Stony Point, Alexander Co., Statesville, Iredell Co., north Carolina, Litte Three mine, Ramona, san Diego Co., California); Meksyk (Santa Cruz); Brazylia (Bom Jesus de Lappa I Meddes Pimental, Minas Gerais); Namibia (Anibib I Farm etemba); Afganistan (Nuristan district, Langhman province).

Zastosowanie

Głównie znaczenie naukowe i kolekcjonerskie.

Bibliografia

Bolewski A., Mineralogia szczegółowa, Wydawnictwo Geologiczne, Warszawa 1982, ISBN 83-220-0151-7

Szełęg E., Atlas minerałów i skał,wyd. "Pascal" ,Bielsko-Biała 2007, ISBN 978-83-7513-138-3

Żaba J., Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów, wyd. Videograf II, Chorzów 2006, ISBN 978-83-7183-385-7