Szkoła Annales - Polski Serwis Naukowy

Szkoła Annales (czyt. [aˈnal] wg IPA) – styl historiografii rozwinięty w XX wieku przez historyków francuskich (lub środowisko tych historyków, którzy uprawiali i uprawiają historię w takim stylu).

Nazwa pochodzi od francuskojęzycznego czasopisma naukowego Annales d'histoire économique et sociale (Roczniki historii ekonomicznej i społecznej) wydawanego od 1929 roku (od roku 1946 nosi tytuł: Annales. Economies, sociétés, civilizations), które wraz z wieloma książkami i monografiami stanowi główny materiał źródłowy. Szkoła odegrała istotną rolę w określeniu kształtu historiografii we Francji i wielu innych krajach, szczególnie jeśli chodzi o wykorzystywanie na polu historii metodologii nauk społecznych, nacisk na tematy społeczne raczej niż na sprawy polityki czy dyplomacji i znaczną akceptację historiografii marksistowskiej.

Pierre Chaunu (ur. 17 sierpnia 1923 w Belleville-sur-Meuse, zm. 22 października 2009 w Caen) – francuski historyk; jego prace dotyczą historii Francji, Hiszpanii, dziejów Kościoła, historiozofii i historii cywilizacji.

Marc Bloch (Marc Léopold Benjamin Bloch; ur. 6 lipca 1886, zm. 16 czerwca 1944) – francuski historyk średniowiecza, członek francuskiego ruchu oporu, rozstrzelany przez hitlerowców, współzałożyciel szkoły Annales.

Szkoła zajmuje się przede wszystkim czasami sprzed rewolucji francuskiej z 1790 roku, które poprzedziły nowożytność i nie interesuje się specjalnie tematami z późniejszych okresów. Zdominowała francuską historię społeczną i wpłynęła na kształt historiografii w Europie i Ameryce Łacińskiej.

Historia społeczna – dziedzina badań historycznych zajmująca się dziejami społeczeństw oraz funkcjonujących w ich ramach klas i grup społecznych. Szczególnie bliskie związki łączą ją z socjologią, antropologią, demografią historyczną, historią kultury materialnej oraz historią gospodarczą, z którą często jest określana wspólnie jako historia społeczno-gospodarcza.

Ameryka Łacińska, Iberoameryka – termin obejmujący 20 krajów i 9 autonomii Ameryki Południowej i Ameryki Środkowej, w których mówi się językami romańskimi, tj. po hiszpańsku, portugalsku lub francusku.

Za jego założycieli uważa się Marca Blocha i Luciena Febvre'a, wykładających na uniwersytecie w Strasburgu, którzy sformułowali program zreformowania badań historycznych i zerwania z charakterystyczną dla wcześniejszej historiografii dominacją historii politycznej. W to miejsce proponowali tzw. "historię totalną", czyli szeroko zakrojone badania nad dawnymi społeczeństwami łączące w sobie historię gospodarczą, historię społeczną, antropologię historyczną, historię mentalności, geografię historyczną. W tym celu chętnie posiłkowali się osiągnięciami innych nauk, przede wszystkim ekonomii, socjologii, geografii, historii sztuki.

Geografia – nauka przyrodnicza i społeczna zajmująca się badaniem powierzchni Ziemi (przestrzeni geograficznej), jej zróżnicowaniem przestrzennym pod względem przyrodniczym i społeczno-gospodarczym, a także powiązaniami pomiędzy środowiskiem przyrodniczym a działalnością społeczeństw ludzkich. Nazwa geografia (gr. Γεωγραφία) pochodzi od słów γῆ geos – "ziemia" i γράφω grapho – "piszę". Za twórcę terminu uważa się Eratostenesa z Cyreny. Ze względu na różnorodność przedmiotu geografii i urozmaiconej metodologii częste są dyskusje wokół jej definicji oraz zakresu badawczego; proponuje się używanie w miejsce dotychczasowej nazwy "geografia" terminu "nauki geograficzne".

Antropologia historyczna - Dziedzina historiografii wykorzystująca metody i perspektywę badawczą antropologii kulturowej. W odróżnieniu od tradycyjnej historiografii, antropologia historyczna rozszerza zakres badań nad społeczeństwem i jednostką zajmuje się problemami mentalności i świadomości zbiorowej, relacji międzyludzkich, życia codziennego, religijności, relacji człowieka z środowiskiem przyrodniczym a także doświadczania śmierci, miłości, choroby.

Do najwybitniejszych liderów szkoły należy wymienić założycieli szkoły Marca Blocha i Luciena Febvre'a, przedstawicieli drugiej generacji Georges'a Duby'ego, Pierre'a Gouberta, Roberta Mandrou, Pierre'a Chaunu, Jacques'a Le Goffa i Ernesta Labrousse'a.

Z instytucjonalnego punktu widzenia szkoła zgrupowana jest wokół pisma naukowego Annales, wydawnictwa SEVPEN, fundacji nauk humanistycznych Fondation Maison des sciences de l'homme (FMSH) a szczególnie wokół szóstej sekcji paryskiej szkoły École Pratique des Hautes Études.

Trzeciej generacji przewodził Emmanuel Le Roy Ladurie. Do przedstawicieli trzeciej generacji należy też Jacques Revel (który od 1978 roku jako pełnoetatowy profesor nauczał w paryskiej Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales i był prezesem szkoły w latach 1995-2004) oraz Philippe Ariès (który dołączył do grupy uczonych w roku 1978). Trzecia generacja przy uprawianiu historii kładła głównie nacisk na ludzką mentalność.

Historia nowożytna, dzieje nowożytne – epoka w historii Europy obejmująca okres od końca średniowiecza (najczęściej uznaje się rok 1453 lub 1492) do przełomu XVIII i XIX wieku, czyli czasów rewolucji przemysłowej. Za daty końcowe przyjmuje się najczęściej: 1789 (rewolucja francuska), 1815 (kongres wiedeński) lub 1848 (Wiosna Ludów). W Polsce przyjęło się liczyć do trzeciego rozbioru Rzeczypospolitej w 1795 r. Część badaczy przyjmuje, że właściwą cezurą była dopiero I wojna światowa. Szkoła anglosaska ciągnie czasy nowożytne do dziś.

Historia gospodarcza - dziedzina historii zajmująca się dziejami produkcji (rolnictwo, rzemiosło, przemysł) i handlu. W zależności od tego, czy jest uprawiana przez historyków, czy też ekonomistów, przeważa w niej albo skłonność do dokładnej analizy poszczególnych zjawisk gospodarczych, dziejów wybranych majątków i przedsiębiorstw, albo do kładzenia nacisku na stosowanie w badaniach teorii i modeli ekonomicznych. W pracach historyków gospodarczych stosowane są metody statystyczne, nawiązuje się też często do nauk takich jak: antropologia, historia kultury materialnej, historia społeczna, demografia historyczna.

Czwartej generacji historyków związanych ze szkołą Annales przewodził Roger Charter, który wyraźnie zdystansował się od podejścia uwypuklającego mentalność, które przestało być stosowane we Francji i zastąpione zostało przez zwrot ku kulturze, językowi oraz nacisk na analizę społecznej historii praktyk kultury.

Nauki społeczne - nauki badające strukturę i funkcje dziejów społeczeństwa, jego kulturę, prawa i prawidłowości jego rozwoju. Obok nauk przyrodniczych i nauk humanistycznych zaliczają się do nauk empirycznych. Nauki społeczne odróżniają się od nauk humanistycznych naukowymi metodami poznania oraz tym, że stosują ścisłe kryteria.

Historia – nauka, która zajmuje się badaniem przeszłości. Humanistyczna i społeczna dziedzina nauki zajmująca się dochodzeniem do wiedzy o zdarzeniach minionych na podstawie a) świadectw bezpośrednich, b) źródeł pisanych lub c) wyników badań nauk pomocniczych historii. Wynikiem badań historycznych jest opis dziejów (historiografia). Przedmiotem badań jest z reguły historia człowieka i cywilizacji ludzkiej.

Za główne medium publikacji służyło szkole, wspomniane wyżej, pismo naukowe Annales d'Histoire Economique et Sociale. Pismo to zerwało radykalnie z tradycyjną historiografią wskazując na wagę uwzględniania wszystkich warstw społeczeństwa i kładło nacisk na zbiorową naturę mentalności ludzkiej. Przedmiot tradycyjnego podejścia został odrzucony jako mniej istotny niż struktury umysłowe (mentalność), które wpływały na decyzje.

Rewolucja francuska 1789-1799 (nazywana też Wielką Rewolucją Francuską lub po prostu Wielką Rewolucją) – okres w historii Francji (1789-1799), w którym doszło do głębokich zmian polityczno-społecznych i obalenia monarchii Burbonów.

Historia sztuki – nauka humanistyczna, której przedmiotem są dzieła sztuki oraz piśmiennictwo o sztuce. Klasyczna historia sztuki ogranicza się do zagadnień malarstwa, rzeźby i architektury Europy od paleolitu do współczesności oraz obu Ameryk po 1494 r.

Redaktorem roczników pisma w latach 1956-1968 był Fernand Braudel a w kolejnych latach funkcję tą objął mediewista Jacques Le Goff. Jednakże nieformalnym następcą lidera szkoły był Emmanuel Le Roy Ladurie, który nie był w stanie utrzymać jednolitego ukierunkowania pisma. Uczeni obierali różnorodne kierunki badań opracowując różne, nie powiązane ze sobą tematy z zakresu historii społecznej, ekonomicznej i kulturalnej różnych okresów czasu i różnorodnych części świata. W latach 60. szkoła rozwinęła w całej Francji, Europie i na świecie szeroką sieć związaną z publikacjami i badaniami. Źródłem wpływów był Paryż (który nie poddawał się jednak wpływom z zewnątrz). Duży nacisk położono na dane ilościowe, które uważano za kluczowe dla badań historii społecznej. Jednym z pism naukowych jakie powstały było Histoire & mesure (ukazuje się od 1986 roku) poświęcone ilościowym badaniom z zakresu historii. Paryż ignorował jednak olbrzymi rozwój prac wykorzystujących dane ilościowe jakie prowadzono w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Prace te zmieniły kształt badań ekonomicznych, politycznych i demograficznych w tych krajach podczas gdy Francja pozostała w tyle.

Średniowiecze – epoka w historii europejskiej, obejmująca okres między starożytnością a renesansem. Granice czasowe średniowiecza nie są ściśle ustalone. Za początek epoki przyjmuje się okres, w którym cesarstwo zachodniorzymskie chyliło się ku upadkowi. Zwolennicy ścisłej datacji – w zależności od szkoły – za dokładne daty początku średniowiecza podają lata 378, 395 bądź 476. Za koniec epoki uważa się upowszechnienie idei humanistycznych i rozpoczęcie epoki renesansu. Najczęściej w tym przypadku wymieniane są daty ok. 1450 roku oraz lata 1453, 1492, a nawet 1517.

Historia polityczna – dziedzina historii zajmująca się opisem i analizą wydarzeń politycznych, ideologii, dziejów partii i ruchów, biografii działaczy politycznych. Z reguły najwięcej uwagi poświęca się w niej państwom i powiązanym z nimi organizacjom politycznym.

Szkoła zaproponowała wprowadzenie do szkół podręcznika Annales – pomysł ten jednak nie spotkał się z aprobatą rządu francuskiego.

W latach 80. nastroje postmodernistyczne podkopały zaufanie do rozbudowanych metanarracji. Szkoła Annales utrzymała swoją infrastrukturę ale podupadła tracąc swoją "mentalność".

Najważniejsi przedstawiciele szkoły

pierwsze pokolenie

Marc Bloch

Lucien Febvre

drugie pokolenie

Fernand Braudel

Ernest Labrousse

Pierre Goubert

trzecie pokolenie

Pierre Chaunu

Georges Duby

Jacques Le Goff

Emmanuel Le Roy Ladurie

Philippe Ariès

Marc Ferro

Pierre Nora

Zobacz też

mikrohistoria

Mikrohistoria - praktyka historiograficzna polegająca na historycznym opisie niewielkich przestrzeni terytorialnych i czasowych oraz silnie akcentująca zainteresowanie problemami życia codziennego, świadomości, przekonań, obyczajów członków społeczności lokalnych, które często pomijane są w pracach badających głównie wielkie procesy i wybitne jednostki w dziejach.

Linki zewnętrzne

Strony internetowe pisma Annales. Economies, sociétés, civilizations (j. franc.)