Szlachta zagrodowa - Polski Serwis Naukowy

Szlachta zaściankowa (zwana także szlachtą zagrodową) – potoczne określenie tzw. szlachty okolicznej, drobnej szlachty, właściwie błędne. Właściwa szlachta zaściankowa zamieszkiwała granice wielkich posiadłości ziemskich np. kościelnych, biskupich oraz magnackich, prywatnych. Występowała głównie na terenach Ukrainy, Litwy, kresach. Pauperyzacja tej szlachty oraz przejmowanie i odbieranie ziemi szlachcie przez dużych posiadaczy doprowadziło do wykształcenia się min. na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyźnie tzw. szlachty czynszowej. Na terenach gdzie nie występowali wielcy posiadacze można mówić raczej o okolicznej szlachcie, która została utożsamiona ze szlachtą zaściankową. Określenie szlachta zaściankowa nabrało w polskiej kulturze dwóch przeciwstawnych znaczeń, z jednej strony zaścianek jest utożsamiany z zacofaniem, ciemnotą, ciemnogrodem, wstecznictwem, i jest to pogląd związany z propagandą komunistyczną, z drugiej natomiast strony, w poglądzie związanym z polską tradycją romantyczną oraz mesjanizmem, jest utożsamiony z patriotyzmem, szacunkiem dla Boga i Ojczyzny, poświęceniem dla ojczyzny, szczególnym przywiązaniem do religii katolickiej, konserwatyzmem, tradycjonalizmem, przywiązaniem do cnót rycerskich, republikańską wspólnotą.

Rzeczpospolita Obojga Narodów (, właściwie Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie, od XVII wieku częściej znane jako Rzeczpospolita Polska) – państwo federacyjne złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569-1795 na mocy unii lubelskiej. Rozciągało się na większości terytorium dzisiejszej Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy, a częściowo także Łotwy, Estonii, Rosji, Mołdawii i Słowacji. W 1618 osiągnęło maksymalny zasięg terytorialny wynoszący ok. 990 tys. km². Liczba ludności wynosiła od 6,5 mln w 1569 do 14 mln w 1772. Panującym ustrojem była demokracja szlachecka, a głową państwa król elekcyjny.

Sejm walny – nazwa parlamentu w dawnej Polsce. Było to zgromadzenie decydujące o polityce całej Rzeczypospolitej, istniejące w okresie od XV do XVIII wieku. W tym czasie znacząco zmieniał się jego skład i charakter.

Najliczniejsza w XVIII wieku grupa szlachty w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Składała się ze zbiedniałych członków stanu szlacheckiego posiadających ziemię na prawie pańskim, lecz nie posiadających poddanych chłopów, która uprawiała ziemię "samodzielnie lub pospołu z czeladzią swoją" (ani tym bardziej poddanych mieszczan w miastach prywatnych czy też własnej szlachty służebnej). Szlachta zaściankowa czy zagrodowa, wykształciła się wskutek podziału dawnej większej majętności, np. całej wsi, folwarku. Posiadała prawo głosu na sejmach i sejmikach, wyłączne prawo posiadania ziemi na prawie pańskim, dziedziczne prawo sądzenia swoich poddanych (nawet jeśli w danym pokoleniu ich nie miała), prawo obejmowania wyższych godności kościelnych, prawo do starania się o urzędy i tytuły honorowe nadawane przez króla i Sejm, osobistego udziału w obiorze króla, przywileje sądowe i ekonomiczne oraz tradycje rodzinne i herb szlachecki, a także jak pozostałych przedstawicieli narodu szlacheckiego obejmował ją przywilej neminem captivabimus nisi jure victum, czyli nietykalność osobistą bez wyroku sądowego.

Drobną szlachtą nazywano posiadaczy części wsi z poddanymi chłopami. Wieś taka, dzielona między kilku (czasem nawet kilkudziesięciu) szlachciców nazywała się wsią kolokacyjną. Od początku XVII w. grupa ta stopniowo się powiększała, wchłaniając pauperyzującą się szlachtę średnią.

Zaścianek szlachecki – wieś lub część wsi zamieszkana przez ubogą szlachtę, nieposiadającą chłopów i własnoręcznie uprawiającą swoją ziemię. Szlachecka część wsi oddzielona była od części zamieszkanej przez chłopów niewidzialną ścianą (stąd nazwa). Niektórzy przypisują też genezę tej nazwy bliskości w jakiej położone były dwory takiej szlachty. Zaścianki powstawały zwykle przez rozrastanie się jednej rodziny i rozdrabnianie majątku protoplasty. Szlachta zaściankowa zachowywała odrębność prawną i kulturową, przywileje sądowe, polityczne i ekonomiczne. Izolowała się od otoczenia chłopskiego (bardzo rzadkie były małżeństwa "mieszane"). Wyróżniał ją patriotyzm, religijność, wielkie przywiązanie do tradycji rycerskich i do ziemi. Niektóre z takich wiosek do dziś zachowały w nazwie przymiotnik "Szlachecka (-ckie)", np. Brzeźno Szlacheckie.

Dzięki zasadzie równości szlachty osiadłej niezależnie od wielkości posiadanego na prawie pańskim dominium (szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie) szlachta ta stała się z czasem obiektem walki o głosy. Bogata magnateria starała się przeciągnąć biedną szlachtę na swoją stronę kupując sobie jej poparcie (tzw. kreski) przed każdym sejmem. System klienteli przetrwał do XIX wieku.

Sejmik ziemski w dawnej Polsce (od końca XIV wieku), był to zjazd całej szlachty z terenu danej ziemi bądź województwa. Wywodził się ze zjazdu urzędników ziemi, na który zaczęła przybywać szlachta.

Szlachta (z niem. Geschlecht - ród) – wyższa warstwa społeczna, wywodząca się ze stanu rycerskiego w społeczeństwie feudalnym. Szlachta posiadała zespół przywilejów społecznych, z których najbardziej podstawowym był przywilej posiadania ziemi. Przynależność do szlachty łączyła się z obowiązkiem służby wojskowej.

Po rozbiorach Polski zaborcy dążyli do ograniczenia liczebności szlachty polskiej, domagano się dostarczenia dokumentów potwierdzających szlachectwo. Polityka ta dotknęła szczególnie szlachtę zaściankową, która zwykle nie mogła dostarczyć wymaganych dokumentów, lub nie było jej stać na kosztowne postępowanie administracyjne. Szlachcice zagrodowi stawali się więc mieszczanami lub nawet chłopami. W ten sposób liczebność szlachty zaściankowej z aktualnymi dokumentami w końcu XIX w. ograniczona została nawet o 90 procent.

Herb szlachecki - charakterystyczny znak rodowy ustalony według określonych reguł heraldycznych. W założeniu jest znakiem niepowtarzalnym, jednak może się nim posługiwać - w heraldyce polskiej - wiele rodów tzw. herbownych, tworzących w konsekwencji charakterystyczny dla polskiej heraldyki ród herbowy, grupujący rodziny czasem ze sobą wcale niespokrewnione. Wynika to m.in. z historii kształtowania się w Polsce stanu szlacheckiego, zachowującego tradycję przynależności do dawnych wielkich rodów lub klanów, także z praktyki przyjmowania jednego herbu przez rodziny niespokrewnione, ale służące w jednej chorągwi, a także w pewnym stopniu z prawnej możliwości tzw. adopcji herbowej osoby nobilitowanej przez jej szlacheckiego patrona należącego do genealogicznej linii danego rodu herbowego. Tylko polskim zwyczajem jest fakt, że różne rodziny szlacheckie mogą pieczętować się takim samym herbem. Rodziny te nawet nie są lub nie muszą być ze sobą skoligacone. Gdzie indziej herb jest własnością tylko jednej rodziny i tylko dla niej jest jej godłem, pieczęcią i znakiem. Dlatego zmiana koloru tła lub inności tego samego wizerunku powoduje powstanie innego herbu, jednak w Polsce jest to tylko inna odmiana herbu już istniejącego. Wywodzi się to z polskiego średniowiecznego systemu prowadzenia wojen i bitew, zwanego systemem chorągwi. Tym samym rycerze jednej chorągwi zwykle używali jej godła i nosili takie same herby. Stąd wiele rodzin szlacheckich w Polsce ma podobne lub identyczne herby. Często towarzyszyła temu formalna odmiana herbu. Praktyka ta została z czasem zakazana. W innych krajach europejskich dany herb przysługuje tylko jednej rodzinie. Choć znane są też sytuacje, gdy grupa rodzin noszących różne nazwiska odmiejscowe od różnych włości, ale wspólnego pochodzenia, nosi herby identyczne lub podobne, jak w Polsce. W średniowieczu wymagane było nawet wyróżnianie herbów poszczególnych członków rodziny, przez dodawanie specjalnych oznaczeń, bordiur itp. Ten zwyczaj przetrwał w heraldyce brytyjskiej. Charakterystycznym przykładem jest tu herb Księcia Walii, różniący się od herbu królewskiego nałożonym na tarczę kołnierzem turniejowym. W Polsce takie odróżnianie herbów osobistych było stosowane u zarania naszej heraldyki, przyczyniając się m.in. do powstawania odmian herbowych.

Poboże - mała kraina historyczna na północnym Mazowszu, na zachód od lewego brzegu rzeki Orzyc (na północ od Mławy), z ośrodkiem w Janowcu Kościelnym, stanowiąca północną część ziemi zawkrzeńskiej.

Uwłaszczenie chłopów w roku 1864 w zaborze rosyjskim, a co za tym idzie przeprowadzanie parcelacji przez właścicieli dużych i wielkich posiadłości ziemskich, związanych z brakiem rąk do pracy, otworzyło nowe możliwości dla okolicznej szlachty. Wytworzył się nawet typ szlachcica, którego głównym zajęciem oraz źródłem dochodów był udział w przeprowadzaniu, pośredniczeniu i rozsprzedaży ziemi z parcelacji, która była kupowana w dużych, kilku włókowych działach. Skorzystali na tym głównie tzw. dziedzice części wsi, którzy posiadali skumulowany kapitał, a także swoje posiadłości szlacheckie, które mogli łatwo sprzedać, w związku z głodem ziemi na wsiach szlacheckich, gdzie tradycyjnie już ziemi przypisywano największą wartość. W związku z brakiem kapitału i niechęcią szlachty, chłopi nie brali udziału w kupowaniu ziemi z majątków i przekształcili się de facto w parobków u nowych szlacheckich posiadaczy. Posiadłości tej szlachty mogły mieć od kilkunastu morgów do aż kilkunastu włók, kiedy to stanowiły już folwarki, górną granicę tej własności Ruppertowa ustaliła na 600 morgów (Ruppertowa T., O szlachcie drobnej inaczej cząstkowej, Wisła 1880).Między szlachtą, nawet bardzo ubogą, a chłopstwem, istniała przepaść, związana z innym pochodzeniem oraz tradycją i dumą szlachecką, w związku z czym chłopów niechętnie dopuszczano do swojego towarzystwa, warstwa ta zachowała także bardzo długo pewne style zachowań oraz manifestowane publicznie konwenanse, odróżniając się tym samym zdecydowanie, pod względem mowy, zachowań, sposobu ubioru od warstwy chłopskiej, a nawiązując do swojego szlachectwa, aspirując tym samym do warstw wyższych, nawet jeżeli nie pozwalała na to sytuacja majątkowa. Silne tradycje drobnoszlacheckie zachowały się min. na Pobożu

Magnateria polska – najwyższa warstwa szlachty w Rzeczypospolitej Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, odpowiadająca średniowiecznemu możnowładztwu i spełniająca rolę arystokracji.

Wśród przedstawicieli tej szlachty współczynnik analfabetyzmu był niższy niż wśród ludności chłopskiej, co wiązało się z wyższym poziomem zamożności, a także kształceniem dzieci w kilkuklasowych szkołach powszechnych. Przedstawiciele tych rodzin pełnili funkcje wójtów i sołtysów w swoich wsiach i okolicach i górowali kulturowo i materialnie nad ludnością chłopską. Najubożsi przedstawiciele tej szlachty posiadali bardzo małe działy ziemi, lub nie posiadali jej wcale, na skutek dużych rodzin, i podziałów zgodnie, z którymi każdy potomek musiał otrzymać swoją część, w związku z czym byli zmuszeni do pracy u bogatszych sąsiadów i stali się wyrobnikami, jednak nie tracąc przy tym szlachectwa, i w aktach nawet jeżeli byli wyrobnikami zapisywano, że są szlachetnie urodzeni. Istniał także pogląd, zgodnie z którym, całkowicie spauperyzowany szlachcic bez ziemi, górował intelektualnie nad swym zamożniejszym sąsiadem, ponieważ sytuacja materialna zmuszała go do poszukiwania chleba, w związku z tym nierzadko był to człowiek, który podróżując za chlebem poznawał świat i pracował wykonując różne funkcje, w związku z czym jego horyzont mógł być szerszy niż zasiedziałego, okolicznego szlachcica.

Część przedstawicieli tej szlachty kontynuowało edukację na uniwersytetach, jednak ten współczynnik był bardzo niski w związku z elitarnym charakterem wykształcenia uniwersyteckiego w XIX i na początku XX wieku. Wybierano głównie karierę duchowną, która była związana z tradycyjnie silnym przywiązaniem okolicznej szlachty do kościoła katolickiego oraz studia prawnicze, które utożsamiano z godnym dla szlachcica zajęciem. Pewna grupa zrobiła także karierę w zawodach inżynierskich, na carskiej kolei oraz w armii carskiej, osiągając nieraz bardzo wysokie stopnie. W związku z coraz silniejszą pauperyzacją część tej szlachty przekształciła się jeszcze w XIX wieku w tzw. szlachtę brukową, np. w XIX w. Warszawie 25% ludności posiadało szlacheckie pochodzenie, co było także związane z konserwatywnym charakterem stolicy. Następnie grupa ta zasiliła szeregi proletariatu miejskiego oraz warstwy inteligenckiej.

Bibliografia

BeauvoisD., Trójkąt ukraiński. Szlachta, carat i lud na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyźnie 1793-1914, Lublin 2005.

Chamerska H., O położeniu i zbiegostwie czeladzi folwarcznej w Królestwie Polskim 1830-1864, PWN, Warszawa 1957.

Chamerska H., Drobna szlachta w Królestwie Polskim w latach 1832 – 1864, PWN, Warszawa 1974.

Kieniewicz S., Pochodzenie polskiej inteligencji, Tygodnik Powszechny 1946 r.

Ruppertowa T., O szlachcie drobnej inaczej cząstkowej, Wisła 1880.

Zobacz też

Związek Szlachty Zagrodowej