Szlak Ho Chi Minha

Lata 50. – laotańscy kulisi na szlaku

Szlak Ho Chi Minha – obiegowa nazwa używana w czasie wojny wietnamskiej na określenie skomplikowanego systemu tajnych tras komunikacyjnych łączących Wietnam Północny z Wietnamem Południowym omijających silnie obsadzoną strefę zdemilitaryzowaną, poprzez obszary sąsiadujących państw, Laosu i Kambodży. System ów zapewniał dostarczanie zaopatrzenia, ludzi i uzbrojenia siłom Wietkongu i Ludowej Armii Wietnamu (dalej w tekście LAW) w czasie trwania konfliktu w latach 1960–1975.

Nie był to pojedynczy szlak, co sugerowałaby nazwa, a raczej gęsta plątanina dróg gruntowych dla samochodów, ścieżek pieszych i rowerowych, a także szlaków wodnych na niektórych rzekach. Nazwa powstała w Stanach Zjednoczonych. W Wietnamie Północnym nazywano ją Đường Trường Sơn („Szlakiem Dostawczym Dãy Trường Sơn”), od pasma górskiego w środkowym Wietnamie, przez które szlak ów przebiegał.

Początki (1959–1965)

To, co Amerykanie nazwali Szlakiem Hồ Chí Minha, istniało od stuleci jako sieć prymitywnych ścieżek umożliwiających komunikację i handel w regionie, który należy do najdzikszych w całej Azji Południowo-Wschodniej: prawie niezamieszkany, z górami wysokości od 500 do 2700 metrów n.p.m., pokrytych nieprzebytą gęstwą tropikalnej dżungli. Już podczas pierwszej wojny indochińskiej walczący z Francuzami Việt Minh wykorzystywał te ścieżki dla przemieszczania się z północy na południe.

Pierwsze 5 tysięcy żołnierzy i działaczy Lao động znalazło się na Południu już w 1959 roku. Gdy rozgorzał konflikt pomiędzy Wietkongiem i południowowietnamskim reżimem Ngô Đình Diệma, Hanoi wysłało na południe nowo utworzoną 559 Grupę Transportową, dowodzoną przez pułkownika (później generała) Võ Bẩma, z zadaniem rozbudowania całego systemu. Początkowo Wietnamczycy z północy koncentrowali wysiłki na przenikaniu przez granicę tuż poniżej strefy zdemilitaryzowanej rozdzielającej oba państwa wietnamskie, wykorzystując zajętą jeszcze w maju 1958 roku przez Pathet Lao bazę w Tchepone, na laotańskiej drodze krajowej nr 9. Umożliwiło to 559 Grupie przeniesienie swych linii komunikacyjnych na zachód od pasma Gór Annamskich. W ciągu roku Grupa Transportowa rozrosła się do 6000 personelu w dwóch regimentach – 70. i 71.. Liczba ta nie obejmowała sił wojskowych przysłanych dla ochrony szlaku ani pracowników cywilnych.

Żołnierze przeznaczonego do uderzenia na Masyw Centralny 133 Regimentu LAW, którymi dowodził gen.bryg. Chu Huy Mân, rozpoczęli w 1963 roku ponad 18-miesięczne szkolenie. Każdy rekrut otrzymał na wstępie dwie drelichowe koszule w kolorze khaki, dwie pary takich samych spodni, zestaw nici i igieł do szycia oraz parę "sandałów Ho Chi Minha" wyciętych ze zużytych opon samochodowych. Taki "mundur" miał służyć żołnierzowi 5 lat. Po 16-tygodniowym szkoleniu rekruckim najzdolniejszych skierowano na 6 miesięcy do szkół podoficerskich. Reszta zapoznawała się ze wszystkimi znanymi rodzajami broni i materiałów wybuchowych, uczyła się zasad kamuflażu i taktyki walk partyzanckich. Po dodatkowym przeszkoleniu w górach, które przypominały pogranicze Laosu i Wietnamu Południowego, regiment gen. Mana wyruszył w 2-miesięczną drogę, przy czym podzielony został na bataliony wędrujące w 3-dniowych odstępach. Każdy żołnierz niósł 7-dniową rację ryżu (ok. 2 kg) oraz 4 kg innych produktów spożywczych (sól, mąka pszenna, solona wieprzowina), które miały mu wystarczyć na cały czas trwania podróży. Otrzymał też 50 tabletek antymalarycznych i 100 tabletek witaminy Bˡ. Do tego trzeba dodać obciążenie w postaci broni i amunicji.

Rowery, ważny środek transportu

Na samym początku wojny szlak służył wyłącznie do przerzucania wojsk. Wynikało to z tego, że Hanoi mogło dostarczać sprzęt i amunicję swym oddziałom na południu drogą morską, w którym to celu utworzono 759. Grupę Transportową, wyposażoną w 20 stalowych łodzi motorowych. Jednak po zainicjowaniu przez Amerykanów ścisłej kontroli wód przybrzeżnych (Operacja Market Time), szlak musiał przejąć wszystkie zadania transportowe. Odtąd zaopatrzenie i uzbrojenie przesyłane z północy było magazynowane w rejonach nadgranicznych, które wkrótce zostały nazwane Obszarami Bazowymi (BA), gdzie jednocześnie bojownicy Wietkongu i żołnierze LAW znajdowali odpoczynek i możliwość uzupełnienia sił po walkach w Południowym Wietnamie.

W południowym Laosie istniało pięć takich obszarów bazowych. BA 604 był głównym centrum logistycznym w czasie trwania wojny; stąd płynęły rozkazy, zaopatrzenie i ludzie do południowowietnamskiego obszaru frontowego MR-1 i do kolejnych baz powstających dalej na południe. BA 611 przegrupowywał transporty z bazy BA 604 do BA 609 i wysyłała konwoje z zaopatrzeniem w tym kierunku. Dostarczał także paliwa i amunicji bazie BA 607 i partyzantom działającym w południowowietnamskiej prowincji Thừa Thiên-Huế. BA 612 stanowił bezpośrednie zaplecze frontu B-3 na obszarze Płaskowyżu Centralnego w Południowym Wietnamie. BA 614, położony pomiędzy Chavane w Laosie i Khâm Đức w Południowym Wietnamie, był głównie używana do przerzucania ludzi i zaopatrzenia do obszaru frontowego MR-2 i frontu B-3. Obszar bazowy 609 był szczególnie ważny ze względu na dobry stan dróg, co umożliwiało przerzucanie zaopatrzenia także w porze deszczowej.

W górach szlak to nie droga, a drabiny

Amerykanie i Europejczycy wyobrażali sobie, że ukrytymi w gęstej dżungli ścieżkami wędrują gromady bosonogich Wietnamczyków prowadzących ciężko wyładowane rowery, wozy zaprzężone w woły lub wręcz – jak kulisi chińscy – niosąc setki ton zaopatrzenia na własnych plecach. Tak rzeczywiście było na początku, ale, zgodnie z ambitnymi planami północno-wietnamskiego dowództwa, które chciało przekształcić szlak w nowoczesny system logistyczny, ludzi wkrótce zastąpiły (na niektórych odcinkach) ciężarówki sowieckiej, chińskiej lub wschodnioeuropejskiej produkcji (z NRD, Czechosłowacji i Polski). W grudniu 1961 roku 3 Grupa Transportu Samochodowego Głównego Departamentu Wsparcia LAW stała się pierwszym zmotoryzowanym oddziałem używanym przez siły Wietnamu Północnego na szlaku, a ten rodzaj transportu był szybko i stale rozwijany.

Wkrótce powstał zawiły labirynt szerokich na sześć metrów dróg gruntowych (wysypanych żwirem, a tam, gdzie trzeba, wyłożonych kłodami drzewa), ścieżek pieszych i rowerowych. Ponadto na szlaku znajdowały się liczne pod- i naziemne parkingi dla ciężarówek, warsztaty naprawcze, zbiorniki paliwa, magazyny, koszary, szpitale, stanowiska dowódcze i kontrolne. Wszystko to było chronione przed okiem nieprzyjaciela przez system naturalnego i sztucznego kamuflażu, ciągle poprawianego i udoskonalanego. W roku 1973 ciężarówki mogły pokonywać całą trasę bez obawy odkrycia przez obserwację lotniczą, poza pokonywaniem przeszkód wodnych na rzekach i strumieniach, gdzie pobudowano utwardzone groble ukryte pod powierzchnią wody.

W południowo-wschodnim Laosie kluczową rolę odgrywała pogoda i to zarówno dla transportu, jak i amerykańsko-południowowietnamskich wysiłków do przerwania tej trasy zaopatrzenia. Monsun południowo-zachodni, trwający od połowy maja do połowy września, niesie wielką falę opadów (70% rocznych 3750 mm). W czasie tej pory deszczowej niebo jest mocno zachmurzone, a temperatura wysoka. Monsun północno-wschodni (pora sucha) od połowy listopada do połowy kwietnia jest okresem relatywnie suchszym, ze znaczną ilością dni słonecznych i z niższą temperaturą. W czasie wojny warunki te sprawiały, że drogi gruntowe stawały się w lecie miejscami nieprzejezdne, a transport przejmowały jednostki pływające na nielicznych rzekach regionu.

Dodatkowym utrudnieniem w zwalczaniu sił LAW, Wietkongu i Pathet Lao był chaos panujący w całym regionie, gdzie dowódcy południowo-wietnamskich i laotańskich obszarów frontowych traktowali powierzone sobie oddziały jak prywatne armie. W rezultacie jedynymi siłami, zdolnymi oprzeć się komunistom były plemiona górskie, które udało się wyszkolić i uzbroić SOG oraz ambasadom Stanów Zjednoczonych.

Rozbudowa (1965–1968)

W roku 1961 wywiad amerykański obliczał, że 5843 nieprzyjaciół z północy (w rzeczywistości ok. 4000) przeniknęło szlakiem na południe; w roku 1962 miało ich być 12 675 (w rzeczywistości 5300); w 1963 – 7693 (w rzeczywistości 4700); a w 1964 – 12 424. W roku 1964 zdolności transportowe szlaku sięgnęły 20–30 ton dziennie, a według obliczeń analityków amerykańskich 12 000 (w rzeczywistości 9000) żołnierzy z północy przedostało się tą drogą na południe.

W roku 1965 amerykańskie dowództwo w Sajgonie obliczało, że potrzeby LAW/Wietkongu sięgają 234 ton zaopatrzenia miesięcznie i że 195 ton z tej liczby dociera do Wietkongu przez Laos. Według analityków wywiadu w ciągu pory suchej w roku 1965 przez Laos przerzucano szlakiem 30 ciężarówek (90 ton) dziennie, co znacznie przekraczało wyliczenia sporządzane w Sajgonie.

Partyzanci z Wietkongu uzbrajają dostarczone Szlakiem Ho Chi Minha pociski

Priorytetem dla Amerykanów stało się przerwanie szlaku, ale operacje przeciwko systemowi były utrudnione ze względu na pozorną „neutralność” Laosu, co nie powstrzymało żadnej ze stron konfliktu przed naruszaniem owej neutralności; Północ nadal wspierała sojuszników z Pathet Lao, a Amerykanie starali się wspierać siły rządowe i partyzantkę antykomunistyczną, bombardując szlak coraz intensywniej. Była to tzw. „tajna wojna” (ang. secret war), do udziału w której Amerykanie przyznali się dopiero w latach prezydentury Billa Clintona.

2 grudnia 1964 roku prezydent Lyndon B. Johnson zaakceptował plan ograniczonych działań lotniczych przeciwko komunistycznym liniom zaopatrzeniowym, a 14 grudnia 1964 roku US Air Force w ramach Opracji Barrel Roll rozpoczęła systematyczne bombardowania Szlaku Ho Chi Minha w Laosie. 20 marca 1965, po rozpoczęciu operacji Rolling Thunder przeciwko Północnemu Wietnamowi, prezydent Johnson powtórnie wyraził zgodę na akcję przeciwko szlakowi. Operacja Barrel Roll była prowadzona w północno-wschodnim Laosie, podczas gdy Laos południowy bombardowany był w ramach operacji Steel Tiger. W połowie roku liczba wykonywanych lotów bojowych wzrosła z 20 do 1000 miesięcznie.

Na żądanie dowództwa w Sajgonie Kolegium Połączonych Szefów Sztabów zgodziło się na objęcie bombardowaniami obszarów Laosu przylegających do północnych prowincji Wietnamu Południowego, w wyniku czego obszary te zostały objęte działaniami w ramach operacji Tiger Hound. Jednak operacji lotniczych nie ułatwiała ani skomplikowana sytuacja polityczna (konieczność zachowywania operacji w tajemnicy), ani pogoda: pora deszczowa (będąca zresztą przeszkodą także dla komunistów) i poranne mgły oraz dymy i zamglenia powodowane przez wypalanie łąk i pól ryżowych, co praktykowali nagminnie miejscowi rolnicy.

W ciągu roku 1968 US Air Force przeprowadziły dwa eksperymenty, które miały być remedium na przeszkody pogodowe, a zwłaszcza zachmurzenie. Projekt Popeye zmierzał do likwidacji lub zmniejszenia zachmurzenia nad południowym Laosem. Testy polegające na zasiewaniu chmur jodkiem srebra rozpoczęły się we wrześniu w dorzeczu rzeki Kong, która przebiegała przez obszar operacji Steel Tiger i Tiger Hound. Chmury były zasiewane rozpylonym jodkiem srebra, a skraplanie inicjowano następnie użyciu rakietnic sygnałowych. Po pięćdziesięciu sześciu testach zakończonych w połowie października ogłoszono, że w 85% metoda jest skuteczna. Prezydent Johnson wydał zezwolenie na jej wdrożenie, była stosowana do końca lipca 1972 roku.

Partyzantka antykomunistyczna

Testowanie projektu Commando Lava rozpoczęło się 17 maja. Naukowcy z zakładów Dow Chemical stworzyli podobną do mydła miksturę, która pod działaniem wody deszczowej miała dekomponować wierzchnią warstwę ziemi zamieniając ją w błoto. Zarówno wojskowi, jak i cywilni uczestnicy projektu podchodzili do jego realizacji z wielkim entuzjazmem, głosząc hasło „rób błoto, nie wojnę”. Rezultaty nie były jednak zachęcające: na pewnych obszarach mikstura działała, na innych nie – w zależności od składu budowy gruntu. Pierwszy lot, z Bazy Tajlandzkich Królewskich Sił Powietrznych w Udorn, wykonały trzy samoloty transportowe C-130A. Tworząca błoto mikstura została zapakowana w płócienne worki, które miały ulec zniszczeniu przy uderzeniu o ziemię. Samoloty zrzuciły swe ładunki z wysokości szczytów drzew, a wieczorny deszcz spowodował, że około 800 metrów wyciętej w zboczu wzgórza drogi spłynęło w głąb doliny. Twórcom zdawało się, że sukces jest kompletny i że można tą metodą wygrać wojnę. Jednakże dwie następne próby, dokonane niedaleko zatoki Cam Ranh w Południowym Wietnamie, zakończyły się niepowodzeniem. Załogom mówiono, że Wietkong wysyłał setki ludzi w miejsca zrzutów, by pozbierali „mydło” przed deszczem. Podczas kolejnej misji jeden z samolotów został poważnie uszkodzony przez ogień z baterii przeciwlotniczych, co stało się pretekstem do odstąpienia od dalszych eksperymentów.

Trwały natomiast operacje naziemne, gdzie CIA i Królewska Armia Laosu (wówczas FAL, wkrótce przemianowana na FAR) otrzymały zadanie powstrzymywania, opóźniania lub przynajmniej obserwowania nieprzyjacielskich działań infiltracyjnych. Na obszarze Laosu Agencja uruchomiła w tym celu w roku 1962 projekt projekt Pincushion. W okresie późniejszym powstał z tego projekt Hardnose, zgodnie z którym wspierani przez CIA laotańscy partyzanci antykomunistyczni (zwłaszcza z plemienia Hmong) prowadzili akcje rozpoznawcze. W październiku 1965 roku generał William Westmoreland, głównodowodzący sił amerykańskich w Wietnamie Południowym, otrzymał zezwolenie na prowadzenie militarnych operacji transgranicznych. 18 listopada pierwsza grupa zwiadowców, wykonując tajną misję Military Assistance Command, Vietnam – Studies and Observations Group (SOG), wkroczyła do Laosu. Te akcje specjalne (prowadzone w Wietnamie Południowym, ale także w Północnym), w których udział brali odpowiednio przeszkoleni żołnierze Zielonych Beretów, US Army Rangers oraz SEAL Team Six, trwały nieprzerwanie do ostatecznego zakazu ich prowadzenia w roku 1972. Jednocześnie 10 grudnia 1965 rozpoczęły się bombardowania szlaku przez bombowce B-52 Stratofortress.

Mimo wszelkich wysiłków podejmowanych przez Amerykanów liczba żołnierzy LAW, którzy przeniknęli do Wietnamu Południowego w roku 1966, wyniosła od 58 000 do 90 000, w tym co najmniej pięć regimentów piechoty w pełnych składach bojowych. W czerwcu Defense Intelligence Agency (DIA) obliczała, że na szlaku znajduje się 900 km dróg przystosowanych dla ciężarówek, w tym co najmniej 300 km dróg tak dobrych, że mogą być użytkowane przez cały rok. Wywiad amerykański wykrył też, że nieprzyjaciel wykorzystuje rzeki Kong i Bang Fai, dostarczając swoim oddziałom żywność, paliwo i amunicję w napełnionych do połowy stalowych beczkach, które spławia z ich nurtem do placówek Wietkongu, gdzie wyłapywane są przez system sieci. Amerykanie nie wiedzieli, że LAW rozpoczęła przerzucanie przez granicę ponad 81 000 ton zaopatrzenia „do wykorzystania podczas przyszłej ofensywy”. Ta „przyszła ofensywa” rozpoczęła się wraz z początkiem nowego roku księżycowego Tết w roku 1968, do czego przygotowano ponad 200 tysięcy wojsk północnowietnamskich w siedmiu pułkach piechoty i dwudziestu niezależnych batalionach, które zostały przerzucone na południe. W grudniu 1967 roku, tuż przed świętami Bożego Narodzenia, SOG przedstawił ekspertyzę mówiącą, że ruch ciężarówek na Szlaku wzrósł dwukrotnie.