Szlumbergera - Polski Serwis Naukowy

Morfologia (Schlumbergera russeliana)

Czerwony kwiat szlumbergery

Biały kwiat szlumbergery

Schlumbergera (szlumbergera, kaktus bożonarodzeniowy, zygokaktus, grudnik) – rodzaj roślin z rodziny kaktusowatych. Sześć gatunków, które do rodzaju należy, występuje w naturze w strefie klimatu gorącego w Ameryce Południowej i Środkowej. Należą tu popularne rośliny ozdobne, znane na półkuli północnej pod zbiorową nazwą "kaktus bożonarodzeniowy" z powodu kwitnienia przypadającego na zimę (niekoniecznie dokładnie w czasie Świąt Bożego Narodzenia). Faza diploidalna zawiera 22 chromosomy w komórkach.

Szlumbergera ucięta, zygokaktus zimowy, epifylum zimowe, bierwion zimowy (Schlumbergera truncata (Haw.) Moran) – gatunek rośliny z rodziny kaktusowatych. W stanie dzikim występuje na terenie Ameryki Południowej w Brazylii. Popularna roślina doniczkowa.

Kultywar (łac. cultus = uprawny, varietas = odmiana) – wyraźnie odrębna, jednorodna i trwała odmiana uprawna (hodowlana) rośliny wyróżniająca się walorami użytkowymi lub estetycznymi (określoną cechą lub kombinacją cech), uzyskana w wyniku zabiegów hodowlanych (selekcji, krzyżowania, poliploidyzacji, działania mutagenów), ewentualnie odnaleziona w naturze lub uprawie.

Morfologia

Pokrój Spłaszczone członowane pędy kępiasto wyrastające z podłoża w postaci małych krzaczków. Szlumbergery rosną w naturze w dżunglach jako epifity. Pęd Składa się z płaskich lub zaokrąglonych członów, ułożonych jak ogniwa łańcucha i rozgałęziających się widlasto. Człony te mają różną długość i szerokość w zależności od gatunku. U niektórych brzegi są łagodnie karbowane lub ostro ząbkowane. Kwiaty Wyrastają jesienią lub zimą z areolii (tzw. śpiących pączków) na wierzchołku ostatniego (najmłodszego) członu. Kwiaty mają intensywną, jaskrawą barwę i występują zazwyczaj licznie. Szlumbergery wymagają 10-14 °C w okresie kwitnienia i kwitną w takich warunkach zwykle obficie przez 6-8 tygodni.

Systematyka

Synonimy

Epiphyllanthus A. Berger, Epiphyllum Pfeiff., Opuntiopsis Knebel, nom. inval., Zygocactus K. Schum., Zygocereus Fric & Kreuz.

Ameryka Południowa – kontynent leżący na półkulach południowej oraz północnej i zachodniej. Od wschodu graniczy z Oceanem Atlantyckim, a od zachodu z Oceanem Spokojnym. Powierzchnia Ameryki Południowej wynosi 17,8 mln km². Od północy, przez Przesmyk Panamski, graniczy z Ameryką Północną. Oba te kontynenty nazywane są też przez Europejczyków Nowym Światem.

Pręcik (stamen) – męski organ płciowy w kwiecie, bardzo silnie zredukowany i zmieniony liść. Ponieważ każdy pylnik (theca) ma połączone po dwa woreczki pyłkowe pręcik okrytozalążkowych jest mikrosporofilem o 4 mikrosporangiach lub 2 synangiach dwusporangiowych. U roślin okrytonasiennych składa się z nitki pręcikowej (filamentum) i główki (anthera), która jest zróżnicowana na dwa pylniki (thecae) połączone płonnym łącznikiem (connectivum). W pylnikach znajdują się komory pyłkowe (archespor), wytwarzające ziarna pyłku kwiatowego lub pyłkowiny. Dojrzałe pylniki pękają, pyłek się wysypuje i zostaje on dalej przenoszony przez wiatr, owady, zwierzęta, a następnie osadza się na znamionach słupków innych kwiatów (następuje zapylenie). Istnieją także rośliny o kwiatach samopylnych. U roślin nagonasiennych pręciki stanowią jedyny element bezokwiatowego kwiatu męskiego.

Pozycja systematyczna wg APweb (aktualizowany system system APG III z 2009)

Należy do rodziny kaktusowatych (Cactaceae) Juss., która jest jednym z kladów w obrębie rzędu goździkowców (Caryophyllales) i klasy roślin okrytonasiennych. W obrębie kaktusowatych należy do plemienia Rhipsalideae, podrodziny Cacteoideae.

Barwa – wrażenie psychiczne wywoływane w mózgu człowieka (i zwierząt), gdy oko odbiera promieniowanie elektromagnetyczne z zakresu światła, a pisząc dokładniej, z widzialnej części fal świetlnych. Główny wpływ na to wrażenie ma skład widmowy promieniowania świetlnego, w drugiej kolejności ilość energii świetlnej, jednak niebagatelny udział w odbiorze danej barwy ma również obecność innych barw w polu widzenia obserwatora, oraz jego cechy osobnicze, jak zdrowie, samopoczucie, nastrój, a nawet doświadczenie i wiedza w posługiwaniu się zmysłem wzroku.

Goździkowce, śródłożne (Caryophyllales) – rząd w większości roślin zielnych należący do dwuliściennych właściwych. Stanowi najprawdopodobniej klad siostrzany dla astrowych. W różnych ujęciach obejmuje różne rodziny, przy czym w świetle danych gromadzonych przez Angiosperm Phylogeny Website zaliczanych są tu 33 rodziny z ponad 11 tysiącami gatunków.

Pozycja i podział wg systemu Reveala !993-1999)

Gromada okrytonasienne Magnoliophyta Cronquist, podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Bastsch, podklasa goździkowe Caryophyllidae Takht., nadrząd Caryophyllanae Takht., rząd goździkowce Caryophyllales Bessey in C.K. Adams, podrząd Cactineae Bessey in C.K. Adams, rodzina kaktusowate Cactaceae Juss, plemię Rhipsalideae DC., rodzaj szlumbergera Schlumbergera Lem..

Epifit (porośle, aerofit) – roślina rosnąca na innej roślinie, ale nie prowadząca pasożytniczego trybu życia. Korzysta z innego gatunku jako podpory, a odżywia się samodzielnie. Wyrasta w miejscach, gdzie gromadzi się martwa materia organiczna (np. w kącie gałęzi/pędu) lub osiedla się na pędach innych roślin, a składniki odżywcze i wodę pobiera z powietrza lub opadów.

Holandia (nid. Nederland) – europejska część Królestwa Niderlandów (nid. Koninkrijk der Nederlanden), tworzonego także przez Arubę i Antyle Holenderskie. Holandia jest członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), ONZ oraz NATO. Holandia jest monarchią konstytucyjną położoną w zachodniej części Europy nad Morzem Północnym, które oblewa ją od północy i zachodu. Graniczy na południu z Belgią oraz na wschodzie z Niemcami. Obecne granice wytyczono w roku 1839.

Gatunki

Schlumbergera bridgesii (Lem.) Loefgr.

Schlumbergera kautskyi (Horobin & McMillan) N. P. Taylor

Schlumbergera microsphaerica (K. Schum.) Hoevel

Schlumbergera obtusangula (K. Schum.) D.R. Hunt

Schlumbergera russelianum (Hook.) Britton & Rose

Schlumbergera opuntioides (Loefgr. & Dusen) D. R. Hunt

Schlumbergera orssichiana Barthlott & McMillan

Schlumbergera russelliana (Hook.) Britton & Rose

Schlumbergera truncata (Haw.) Moran – szlumbergera ucięta

Mieszańce i kultywary

W wyniku zabiegów hodowlanych utworzonych zostało szereg odmian uprawnych szlumberger. Ponieważ nieznane (nieujawnione) są formy wyjściowe lub powstały one w wyniku krzyżowania wielokrotnego – podporządkowane są w klasyfikacji taksonomicznej rodzajowi.

Schlumbergera ×buckleyi – mieszaniec powstały ze skrzyżowania Schlumbergera russelliana x Schlumbergera truncata. Jedna z najbardziej popularnych i starych odmian "kaktusa Bożego Narodzenia", zwana potocznie "zygokaktusem", "grudnikiem" lub "raczkiem". Odmiana pochodzenia angielskiego, wyhodowana przez Williama Buckleya w 1840 r.

Goździkowe (Caryophyllidae Takht. Sist.Filog.Cvetk.Rast.:144 1967) - podklasa przede wszystkim roślin zielnych, rzadziej krzewów lub małych drzew należąca do klasy Rosopsida. Liczy ok. 12 tys. gatunków. Charakterystyczną ich cechą jest specjalizacja w kierunku opanowania siedlisk suchych (roślinność pustyń i półpustyń - sukulenty).

Schlumbergera ×buckleyi (T. Moore) Tjaden

Schlumbergera ×exotica Barthlott & Rauh

Mieszaniec gatunków Schlumbergera truncata i Sch. opuntionides. Ma wydłużone pędy i kwiaty przypominające te u pierwszego gatunku. Wymaga 13 °C i lekkokwaśnego podłoża.

Schlumbergera ×reginae McMillan & Orssich

Schlumbergera 'Bristol Amber' McMillan

Okwiat barwy ciemnego bursztynu z jaśniejszą gardzielą, nawet ciemnobiałą. Kwitnie wczesną zimą i należy jej wówczas zapewnić minimum 15 °C.

Schlumbergera 'Bristol Queen' McMillan

Odmiana wielobarwna – ma kwiaty barwy karmazynowej lub białej, czasami także stanowiącej połączenie obu tych kolorów. Kwitnie bardzo obficie późną jesienią i wczesną zimą. Należy ją wówczas podlewać bardzo ostrożnie, gdyż przy nadmiarze wilgoci zaczyna gnić. Podczas kwitnienia wymaga temperatury nie mniejszej niż 15 °C.

Schlumbergera 'Bristol Rose' McMillan

Odmiana o kwiatach ciemnych. Ich brzegi mają ciemnoróżowe zabarwienie, natomiast w miarę zbliżania się do gardzieli kolor staje się jaśniejszy; od jasnoróżowego do białego. Kwitnie wczesną zimą. W tym okresie wymaga ostrożnego podlewania i temperatur nie mniejszych niż 15 °C.

Schlumbergera 'Christmas Cheer'

Odmiana pochodzenia holenderskiego. Ma pomarańczowo-czerwony okwiat, czerwoną szyjkę słupka zakończoną szkarłatnym znamieniem i kremowobiałe pręciki. Wymaga rozproszonego światła i lekko kwaśnego, ale porowatego podłoża. Minimalną temperaturą do hodowli tej rośliny jest 13 °C.

Schlumbergera 'Gold Charm'

Kultywar otrzymany w 1982 r. w amerykańskiej firmie ogrodniczej B.L. Cobia, USA. Charakterystyczną cechą tej odmiany są złocisto-żółte kwiaty. W celu utrzymania ich zabarwienia nie należy dopuszczać do spadku temperatury poniżej 13 °C. Poniżej tej temperatury żółte zabarwienie kwiatów przechodzi w kolor różowy. Zjawisko to dotyczy zresztą wszystkich innych odmian Szlumbergery o żółtych kwiatach.

Schlumbergera 'Lilac Beauty' Innes

Kultywar stworzony w Wielkiej Brytanii w wyniku skrzyżowania typowej Schlumbergera truncata i odmiany botanicznej Sch. truncata var. delicatus. Kwitnie późną zimą.

Schlumbergera 'Rudolf Zenneck'

Kultywar uzyskany w Niemczech. Wymaga rozproszonego światłą, 13 °C i podłoża przepuszczalnego dla kaktusów.

Schlumbergera 'Westland'

Odmiana wyhodowana w Holandii. Ma mniejsze kwiaty niż inne kultywary, o różnorodnych odcieniach czerwonych płatków i z białą gardzielą. Kwitnie od późnej zimy do wczesnej wiosny. Należy jej zapewnić co najmniej 13 °C oraz lekko kwaśne podłoże.

Schlumbergera 'White Christmas'

Kultywar wyhodowany w Kalifornii. Odmiana kwitnie obficie, a swoim wyglądem przypomina Schlubergera truncata var. delicatus, jednakże jest od niej o wiele mniejsza i ma białe kwiaty. Należy jej zapewnić lekko kwaśne i porowate podłoże oraz temperaturę 13 °C.

Zastosowanie

W naszym klimacie uprawiane są jako rośliny doniczkowe.

Gatunek (łac. species) – termin stosowany w biologii w różnych znaczeniach, zależnie od kontekstu, w jakim występuje. Najczęściej pod pojęciem gatunku rozumie się:

Chromosom – forma organizacji materiału genetycznego wewnątrz komórki. Nazwa pochodzi z greki, gdzie χρῶμα (chroma, kolor) i σῶμα (soma, ciało). Chromosomy rozróżniano poprzez wybarwienie.

Uprawa

Wymagania Stanowisko najlepiej słoneczne, ale rośliny te również dobrze rozwijają się w półcieniu. Należy je chronić przed bezpośrednim oświetleniem w lecie. Lubią miejsca wilgotne i ciepłe. Są łatwe w uprawie i znoszą spadki temperatury do 10 °C. Mimo to najlepiej zapewnić im temperaturę wynoszącą około 13 °C. Rozmnażanie Roślinę można łatwo rozmnożyć ucinając jej fragment składający się z dwóch spłaszczonych łodyg, wysuszając go i wkładając do piaszczystego, lekko wilgotnego podłoża. Ukorzenianie zajmuje od 3 do 6 tygodni. Szkodniki i choroby Szlumbergery są rzadko atakowane przez szkodniki i choroby (zwłaszcza bakteriozy), toteż są łatwe w uprawie.

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-05-07].
Variation In Ploidy Level, Fertility, And Breeding Behavior In Cultivated Schlumbergera (Cactaceae)
↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2011-02-24].
Crescent Bloom: Schlumbergera (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 13 października 2008].
Clive Innes, Charles Glass, 2006. Ilustrowana Encyklopedia Kaktusów. Wyd. Elipsa.

Bibliografia

Seria czasopism Magia Roślin (numer 47)
Kaktusy bożonarodzeniowe
Clive Innes, Charles Glass, 2006. Ilustrowana Encyklopedia Kaktusów. Wyd. Elipsa.

Krzyżowanie, hybrydyzacja – proces, w wyniku którego z komórek (zwykle . W zoologii i hodowli zwierząt proces krzyżowania zwierząt spokrewnionych gatunków określany jest mianem bastardyzacji. W szczególnych sytuacjach (w hodowli in vitro lub w wyniku szczepienia) dojść może do powstania mieszańców wegetatywnych, będących mieszaniną komórek lub tkanek pochodzących od różnych taksonów.

Dżungla – termin oznaczający pierwotnie i współcześnie w części publikacji specjalistycznych rodzaj formacji roślinnej charakterystycznej dla nadrzecznych terenów w północno-wschodniej części Azji Południowej. W języku potocznym i według niektórych publikacji specjalistycznych termin funkcjonuje jako synonim szeroko ujmowanego wilgotnego lasu równikowego.