Szpak zwyczajny - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy ptaka. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego słowa.

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o szpaku

Szpak zwyczajny, szpak pospolity, szpak (Sturnus vulgaris) – mały ptak z rodziny szpakowatych.

Gatunek inwazyjny.

Cechy gatunku

Wygląd

Nieco mniejszy od kosa, upierzenie czarne z metalicznym połyskiem i licznymi białymi plamkami, w pierwszych miesiącach życia ich upierzenie jest szare. Jesienią upierzenie prawie czarne z połyskiem fioletowym na głowie i zielonkawym na grzbiecie; tylko samica zachowuje nieco białych plam.

Iran (pers. ايران – Īrān), (w języku polskim dawniej używano także formy Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.

Tienszan, Tien-szan (chin. 天山 - tiān shān: "niebiańskie góry") – wielkie pasmo górskie w Azji Środkowej, na pograniczu Kazachstanu, Kirgistanu i Chin.

Głos

Tak jak inne szpakowate jest ptakiem mimetycznym, potrafiącym naśladować odgłosy innych ptaków, również przy częstym kontakcie z ludźmi, ludzki głos. Poznane odgłosy często splata ze swoich śpiewem, który jest serią ćwierków z krótkimi skrzekami i klekotaniem, zwykle z cichymi skrzypnięciami w tle, powtarzając jeden wers wielokrotnie. Młode osobniki przez pierwsze miesiące swego życia wydają tylko donośny długi ćwierkot o niższym tonie, który zanika wraz z dojrzewaniem.

Morze Azowskie (ros. Азовское море; ukr. Азовське море) – część Morza Czarnego znajdująca się u wybrzeży Ukrainy oraz Rosji. Od Morza Czarnego oddzielone jest przez Półwysep Kerczeński (część Krymu) i Tamański, łączy się z nim przez Cieśninę Kerczeńską. Powierzchnia morza wynosi blisko 38 tys. km², średnia głębokość 7 m, a maksymalna dochodzi do 13,5 m. Temperatura wód powierzchniowych wynosi ok. -1 °C w zimie i 25-27 °C w lecie, a zasolenie waha się pomiędzy 12 a 14‰.

Sinciang (, ujg. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى, Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni), to region autonomiczny w Chinach. Jest to duży, rzadko zaludniony obszar, pokrywający ok. 1/6 część kraju. Sinciang sąsiaduje z Tybetem od południa, z prowincjami Qinghai i Gansu od południowego wschodu, z Mongolią od wschodu, Rosją od północy, a Kazachstanem, Kirgistanem, Tadżykistanem, Afganistanem, Pakistanem oraz kontrolowanymi przez Indie obszarami Kaszmiru od zachodu. Sinciang zawiera większą część Aksai Chin – regionu, który Indie uznają za część stanu Dżammu i Kaszmir.

Wymiary średnie

Długość ciała ok. 21 cm

Rozpiętość skrzydeł 38 cm

Masa ciała ok. 80 g

Biotop

Osiedla ludzkie, sady, ogrody, parki, zadrzewienia śródpolne, obrzeża drzewostanów. Pierwotnie ptak typowo leśny

Lęgi

Gniazdo

Umieszczone w dziupli lub skrzynce lęgowej o średnicy otworu 5 cm.

Jaja

Lęg odbywa się od kwietnia do czerwca. Składa 4-6 jaj o średnich wymiarach 29x21 mm, różnobiegunowych, mało wydłużonych, jednobarwnie jasnoniebieskich, połyskujących.

Tracja (gr. Θρᾴκη, Thraki, łac. Thracia, bułg. Тракия, Trakija, tur. Trakya). Historycznie: starożytna kraina położona między dolnym Dunajem, Morzem Czarnym, Morzem Egejskim i rzeką Strymon (Struma). Obecnie region geograficzny na pograniczu Bułgarii (Tracja Północna), Grecji (Tracja Zachodnia) i Turcji (Tracja Wschodnia).

Szetlandy (Wyspy Szetlandzkie, Shetland Islands, dawniej Hjaltland, gael. Sealtainn) – archipelag na Oceanie Atlantyckim, około 200 km na północ od wybrzeży Wielkiej Brytanii. Stanowią odrębną jednostkę administracyjną Wielkiej Brytanii z głównym ośrodkiem w Lerwick.

Szpak

Wysiadywanie

Od złożenia ostatniego jaja trwa przez okres ok. dwóch tygodni. Pisklęta opuszczają gniazdo po trzech tygodniach, szpak jest więc gniazdownikiem.
Najdłużej żyjący szpak, którego wiek oznaczył człowiek, miał 20 lat.

Pożywienie

Owady i ich larwy, dżdżownice, ślimaki, jagody, nasiona, a także włochate gąsienice omijane przez inne ptaki. Szpaki często można spotkać w ogrodach i sadach, gdyż ich pożywienie stanowią również owoce takie jak np. czereśnie, wiśnie, śliwki itp. Wiele ptaków po zjedzeniu sfermentowanych owoców ma objawy podobne jak po nadużyciu alkoholu. Zjawisko to jednak szpaków nie dotyczy. Zagadkę tę wyjaśnili naukowcy z uniwersytetu we Frankfurcie: Ghassem Hakimi i Roland Prinziger. Wykazali oni, że szpaki metabolizują alkohol z niezwykłą prędkością. Powodem tego jest bardzo wysoki poziom dehydrogenazy alkoholowej – enzymu rozkładającego alkohol. Jest on 14 razy wyższy u szpaków niż u ludzi.

Miejsca występowania

W zależności od podgatunku:

Ałtaj – system górski w Azji Środkowej, na terytorium Rosji, Kazachstanu, Chin i Mongolii. Rozciąga się na długości ponad 2000 km od równin pustyni Gobi ku północnemu zachodowi, rozszerzając się w części zachodniej. Ałtaj dzieli się na trzy części:

Dehydrogenaza alkoholowa (EC 1.1.1.1) – enzym z grupy oksydoreduktaz przyspieszający przekształcanie się aldehydu octowego w etanol lub odwrotnie. Może także katalizować podobne przemiany innych alkoholi i odpowiadających im aldehydów i ketonów.

Sturnus vulgaris vulgaris Linnaeus, 1758 – podgatunek nominatywny; zamieszkuje Europę od Islandii, przez Wyspy Brytyjskie i Europę kontynentalną po Wołgograd na wschodzie, Pireneje i północno-zachodnią Hiszpanię na południowym zachodzie, Półwysep Apeniński, zachodnią Grecję, zachodnią Bułgarię, środkową Rumunię oraz Ukrainę i południowo-zachodnią Rosję. Współwystępuje z Sturnus vulgaris poltaratskyi na wschodnich krańcach Europy oraz z Sturnus vulgaris tauricus w Grecji, Tracji, wschodniej Bułgarii, wschodniej Rumunii, południowej Mołdawii i południowo-zachodniej Ukrainie, i na wschód od dolnego Dniepru. Introdukowany w Ameryce Północnej,

Sturnus vulgaris faroensis Feilden, 1872 – Wyspy Owcze,

Sturnus vulgaris zetlandicus Hartert, 1918 – Szetlandy i Hebrydy Zewnętrzne,

Sturnus vulgaris granti Hartert, 1903 – Azory,

Sturnus vulgaris poltaratskyi (syn. S. v. menzbieri) Finsch, 1878 – zachodnią Syberię, wschodnie krańce Europy i wschodnią Baszkirię, Zabajkale, na południu osiąga północny Kazachstan oraz Ałtaj i zachodnią Mongolię. Współwystępuje z S. v. porphyronotus na północnych stokach Ałtaju, w Kotlinie Dżungarskiej oraz wschodnim Tienszanie,

Sturnus vulgaris tauricus Buturlin, 1904 – południowo-wschodnią Ukrainę, Krym, brzegi Morza Azowskiego, na północ od Doniecka i na wschód Rostowa nad Donem i Noworosyjska, także Azję Mniejszą sięgając na wschodzie co najmniej po środkową Anatolię,

Sturnus vulgaris purpurascens Gould, 1868 – wschodnią Azję Mniejszą, północny Irak i zachodnie Zakaukazie,

Sturnus vulgaris caucasicus Lorenz, 1887 – północny Kaukaz na północnym zachodzie aż do Stawropola, a na północnym wschodzie po deltę Wołgi, wschodnie Zakaukazie oraz północny, zachodni i południowo-zachodni Iran,

Sturnus vulgaris nobilior Hume, 1879 – wschodni Turkmenistan, wschodni Iran i Afganistan. Współwystępuje z S. v. porphyronotus na południowych stokach Pamiru,

Sturnus vulgaris porphyronotus Sharpe, 1888 – wschodni Uzbekistan i Tadżykistan przez Tienszan po Sinciang i Kotlinę Dżungarską,

Sturnus vulgaris humii W. E. Brooks, 1876 – zachodnie Himalaje,

Sturnus vulgaris minor Hume, 1873 – Sind w Pakistanie,

Sturnus vulgaris oppenheimi Neumann, 1915 – Azję Mniejszą.

W kulturze

W powieści Akademia Pana Kleksa oraz jej ekranizacji występuje uczony szpak Mateusz, który wymawia jedynie końcówki wyrazów.

Baszkiria (Republika Baszkirii, ros. Республика Башкортостан, Riespublika Baszkortostan, baszk. Башҡортостан Республикаһы, Bašǩortostan Respublikaḥy) – autonomiczna republika, wchodząca w skład Federacji Rosyjskiej.

Grecja (gr. Ελλάδα Elláda, IPA: [e̞ˈlaða] lub Ελλάς Ellás, IPA: [e̞ˈlas], tr. Yunanistan), Republika Grecka (Ελληνική Δημοκρατία Ellinikí Dimokratía, IPA: [e̞ˌliniˈci ðimo̞kraˈtiˌa]) – kraj w południowo-wschodniej części Europy, położony na krańcu Półwyspu Bałkańskiego. Graniczy z Albanią, Republiką Macedonii i Bułgarią na północy oraz z Turcją na wschodzie. Ma dostęp do czterech mórz: Morza Egejskiego, Morza Kreteńskiego na wschodzie, Morza Jońskiego na zachodzie oraz Morza Śródziemnego od południa.

Przypisy

Sturnus vulgaris w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
Sturnus vulgaris . Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
Albin Łącki: Wśród zwierząt – ptaki. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1988, s. 214. ISBN 83-09-01320-5.
ISSG Database: List of all species
Piotr Adamiok: Prawda o krukach. [dostęp 2010-09-12].
Karl P.N.Shuker "Niezwykłe zwierzęta"G+J Gruner +Jahr Polska Warszawa 2002
wg: Lepage D., Sturnus vulgaris. Światowy wykaz ptaków. Avibase. [Dostęp 27 marca 2008].

Zobacz też

ptaki Polski.

Linki zewnętrzne

głos ptaka, format .wav Copyright by Alberto Masi – www.scricciolo.com,

opis na stronie ptaki.info

John Gould (ur 14 września 1804 w Lyme Regis, zm. 3 lutego 1881 w Londynie) – angielski ornitolog. Zapoczątkował specjalistyczne badania ptaków z grupy tzw. "zięb Darwina", których zmienność dostarczyła późniejszym badaczom z XX wieku licznych dowodów ugruntowujących teorię ewolucji Darwina drogą doboru naturalnego, choć w książce Karola Darwina – O powstawaniu gatunków poświęcono tym ptakom niewiele uwagi.

Kotlina Dżungarska (chin. Zhunga Pendi) - tektoniczna kotlina w północno-zachodnich Chinach, między Tienszan i Ałtajem, o powierzchni ok. 380 tys. km² i wysokości 500–1000 m. W centralnej części kotliny występuje piaszczysta pustynia, natomiast na obrzeżach suche stepy, na całym obszarze znajduje się duża ilość słonych jezior. Na tych terenach eksploatowane są m.in.: ropa naftowa, węgiel kamienny oraz złoto.