Sztućce - Polski Serwis Naukowy

Sztućce

pałeczki, łyżki, widelec i noże

Sztućce - przybory ręczne służące do jedzenia, jak również przygotowania potraw. Sztućce są elementem zastawy stołowej. W zależności od kształtu i wielkości przeznaczone są do różnych czynności konsumpcyjnych, jak również ich rodzaje przypisane są odpowiednim potrawom. Pochodzenie słowa jest najprawdopodobniej niemieckie i pochodzi od słowa "Stütze" – podpora.

Płatnerz – średniowieczny rzemieślnik wykonujący zbroje płytowe dla ludzi i koni, oraz elementy towarzyszące zbroi, jak np. przyłbice, rękawice, szyszaki, a także kolczugi. Wobec zaniku jazdy pancernej od XVI wieku płatnerzami zaczęto nazywać rzemieślników wyrabiających metalową broń białą, np. mieczników, szpadników.

Talerz – okrągłe naczynie, na ogół mniej (talerze płytkie) lub bardziej (talerze głębokie) wgłębione, służące do podawania potraw. Talerze są wykonywane z różnych materiałów, najczęściej z ceramiki (porcelana, fajans), metalu, szkła, współcześnie także z plastiku.

Do sztućców zalicza się przede wszystkim:

nożyki

również chochle i szpatułki

Historia

Sztućce swoją historią sięgają czasów pierwotnych człowieka. Najstarsze znaleziska wskazują, iż pierwsze w użyciu znalazły się łyżki, które służyły nabieraniu najczęściej gorącego pokarmu. Noże przyszły z czasem, przekształcając się następnie w widelce. Kronikarze niemieccy wspominają o tym, że cesarzowa Teofano używała podwójnego szpikulca do nabijania nań jedzenia.

Szpatułka – narzędzie laboratoryjne lub medyczne, rodzaj wąskiej łopatki. Wykonana może być z drewna lub tworzywa sztucznego, a w zastosowaniach laboratoryjnych - także ze szkła lub metalu.

Miedź (Cu, łac. cuprum) – pierwiastek chemiczny, z grupy metali przejściowych układu okresowego. Nazwa miedzi po łacinie (a za nią także w wielu innych językach, w tym angielskim) pochodzi od Cypru, gdzie w starożytności wydobywano ten metal. Początkowo nazywano go metalem cypryjskim (łac. cyprum aes), a następnie cuprum. Posiada 26 izotopów z przedziału mas 55-80. Trwałe są tylko dwa: 63 i 65.

Pierwotnie sztućce wykonywane były z drewna – szczególnie w ubogich rodzinach. Tylko nieliczni mogli pozwalać sobie na metalową zastawę i akcesoria, które w wieku XVI wykonywane były przez płatnerzy.

Za wyraz największej elegancji uważana jest srebrna zastawa w tym i sztućce wykonane z tegoż metalu, mimo to popularne w świecie były inne rodzaje metali jak pierwotnie miedź, cynk, aluminium i ołów. Te ostatnie ze względów na trujące właściwości ołowiu zostały wycofane w końcu XIX wieku. Popularne były również sztućce z rękojeściami wykonanymi z masy perłowej lub kości słoniowej; właśnie takie wymieniono pisemnie jako pierwsze polskie sztućce – które kupił arianin Wacław Potocki.

Łyżkowidelec – narzędzie należące do kategorii sztućców, powstałe jako modyfikacja łyżki na końcu której wycięto zęby upodabniające je do widelca. Łyżkowidelce są zazwyczaj używane na kempingu przez turystów w czasie rajdów czy wycieczek rowerowych.

Zastawa stołowa – wszystkie naczynia i sztućce używane podczas posiłków, służące zarówno do spożywania, jak i podawania potraw oraz napojów. Nie zaliczane są do niej naczynia kuchenne, służące do przygotowywania posiłków. Skład zastawy stołowej może się różnić w zależności od kręgu kulturowego i zależy od rodzaju i ilości serwowanych potraw.

Savoir-vivre

Wypolerowane sztućce pochodzące z jednego kompletu układa się po obu stronach nakrycia w kolejności ich użycia – skrajnie położone sztućce używane są w pierwszej kolejności. Przy nakryciu nie powinno znajdować się więcej niż trzy pary sztućców – pozostałe podajemy przy serwowaniu kolejnych dań. Łyżki układa się miseczką do dołu, natomiast ostrza noży kieruje się w stronę talerza. Po lewej stronie nakrycia kładzie się widelce do zakąsek i dania głównego, po prawej natomiast nóż do przekąsek, łyżkę do zupy i nóż do dania głównego. Po przeciwległej siedzącemu stronie nakrycia kładzie się sztućce deserowe równolegle do krawędzi stołu – dalej od talerza łyżeczki skierowane miseczką w lewą stronę a bliżej przeciwnie skierowany widelczyk.

Savoir-vivre czyli ogłada, dobre maniery, bon-ton, konwenans towarzyski, kindersztuba; znajomość obowiązujących zwyczajów, form towarzyskich i reguł grzeczności obowiązujących w danej grupie.

Wschód (symbol E, od ang. east) – jedna z czterech głównych stron świata. Odnosi się do punktu horyzontu, w którym wschodzi Słońce w dniu równonocy.

Sztućce raz wzięte do rąk nie powinny z powrotem dotykać obrusa, a odkładając je, nie opiera się ich o stół ani brzeg talerza, lecz kładzie na talerzu – stąd też zwyczaj brania dokładek do niezapełnionego talerza, na którym zawsze pozostaje wystarczająca ilość miejsca na sztućce. W zależności od dania głównego podawane są odpowiednie sztućce. Szczególnie przy daniach niestandardowych – jak ryby czy owoce – zamiast typowych sztućców podawane są sztućce do ryb: specjalny widelec z głębszym wycięciem pomiędzy środkowymi zębami oraz nóż w kształcie łopatki zaostrzony na końcu umożliwiający jedzenie ryb lub otwieranie ostryg. Zwraca się uwagę również na dodawanie pałeczek przy daniach kuchni Wschodu, takich jak sushi, czy nożyków owocowych do owoców egzotycznych.

Pałeczki – dwa patyki wykonane z drewna, oszlifowane, czasem pokrywane i ozdobne, używane w niektórych krajach Dalekiego Wschodu jako główne sztućce. Są to najpopularniejsze sztućce na świecie – używa ich ponad dwa miliardy ludzi.

Sztuka kulinarna - ogół zagadnień związanych z przygotowywaniem potraw, pojęcie w znaczeniu umiejętności przygotowywania różnych potraw w sposób smaczny, pożywny i estetyczny.

Układ sztućców na talerzu ma swoją symbolikę. Prostopadłe w oddaleniu mówią o chwilowej przerwie w trakcie jedzenia, dodatkowo skrzyżowane świadczą o prośbie niezabierania pustego talerza (możliwość dokładki), natomiast ułożone razem równolegle tak, by wskazywały godzinę piątą, oznaczają zakończenie konsumpcji.

Sushi (?) - potrawa japońska. Przygotowuje się ją z ryżu oraz najróżniejszych owoców morza, ryb, warzyw, grzybów i jajek. Przygotowuje się je na wiele sposobów, niezależnie jednak od sposobu przygotowywania, niezmienne jest to, że ryż do tej potrawy zakrapia się octem ryżowym. Mięsne składniki najczęściej są surowe, ale nie muszą takie być i nie jest to cechą charakterystyczną sushi. W przypadku sushi ze składnikami mięsnymi zaleca się jego spożycie w ciągu maksymalnie trzech godzin od momentu przygotowania.

Łyżka — jeden z przyborów ręcznych służących do spożywania posiłków. Jest jednym ze sztućców, który występuje w różnych kształtach i rozmiarach. Składa się z trzonka zakończonego miseczką. Łyżka najczęściej wykonana jest z metalu, może też być zrobiona z tworzywa sztucznego, drewna, porcelany czy kości słoniowej.

Zobacz hasło sztuciec w Wikisłowniku

Przypisy

Nakrycie stołu [1]
Sztućce. Co do czego [2]
O czym informuje ułożenie sztućców [3]