Szwederowo - osiedle w Bydgoszczy - Polski Serwis Naukowy

Ulica Orla

Budynek dawnej łaźni miejskiej

Pierwszy kościół katolicki na Szwederowie pw. Matki Bożej Nieustającej Pomocy - zbudowany w okresie międzywojennym

Pomnik Marii Konopnickiej na Szwederowie

Krzyż-pomnik na Szwederowie

Park im. gen. Henryka Dąbrowskiego

Zabytkowa wieża ciśnień

Pomnik poległych we wrześniu 1939 r.

Dom Sierot ufundowany w 1901 r. przez Heinricha Dietza

Szwederowo - osiedle w Bydgoszczy położone w południowej części miasta.

Heinrich Ernst Dietz (1840-1901) – niemiecki poseł do sejmu pruskiego, radny i radca magistratu Bydgoszczy, fundator sierocińca przy ul. Traugutta 5 w Bydgoszczy.
Erik Jönson Dahlbergh (ur. 10 października 1625 w Sztokholmie, zm. 16 marca 1703 w Sztokholmie) – szwedzki marszałek polny, urzędnik, dyplomata, oficer, historyk, kartograf, artylerzysta, inżynier wojskowy, baron a następnie hrabia, gubernator, budowniczy, polityk, podróżnik, architekt oraz rysownik.

Historia

Okres staropolski

Dawniejsze opracowania lokalizują w Bydgoszczy dwa grodziska. Pierwsze to gród bydgoski, na zgliszczach którego powstał w XIV w. zamek bydgoski. Drugie grodzisko lokalizowano na terenie dzisiejszego Szwederowa. Jednakże nowsze badania archeologiczne nie potwierdziły tej hipotezy.

Szwederowo jako osada pojawiła się na kartach historii w początkach XVI w. jako wieś podlegająca parafii bydgoskiej. W czasie potopu szwedzkiego stacjonowały w niej oddziały szwedzkie, od czego prawdopodobnie pochodzi późniejsza nazwa gminy. Widok Bydgoszczy ze wzgórz Szwederowa przedstawił szwedzki inżynier wojskowy Erik Dahlbergh i do dnia dzisiejszego stanowi on jeden z najstarszych i najcenniejszych wizerunków miasta.

II Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika w Bydgoszczy – jedno z liceów ogólnokształcących w Bydgoszczy, położone przy Nowodworskiej 13. Wraz z Gimnazjum nr 46 tworzy Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 2 w Bydgoszczy. Obecnie dyrektorem szkoły jest mgr Zbigniew Kujawski.
Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (niem. Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP) — niemiecka partia polityczna, zwana potocznie nazistowską, sprawująca totalitarną władzę w III Rzeszy w latach 1933–1945 z Adolfem Hitlerem jako kanclerzem Rzeszy (od 30 stycznia 1933), a od sierpnia 1934 Führerem i kanclerzem Rzeszy. Podczas procesów norymberskich partia została uznana za organizację zbrodniczą odpowiedzialną za szereg zbrodni przeciwko ludzkości.

W początkach XVIII w. Szwederowo było folwarkiem miejskim dającym rocznie około 100 zł czynszu, co plasowało go pośrodku przedziału dochodów folwarków bydgoskich.

Okres pruski 1774-1920

Po przejściu Bydgoszczy pod władzę Królestwa Prus, władze miejskie oddały folwark Szwederowo w wieczystą dzierżawę wyższym urzędnikom pruskim. W celu uzyskania odpowiednich dochodów dokonali oni parcelacji swych nieruchomości, powodując powstanie na tym obszarze w latach 1818-1860 ponad 160 nowych gospodarstw. Na działkach osiedlali się rzemieślnicy realizując nowe zabudowania.

Gazownia w Bydgoszczy – gazownia miejska wybudowana w latach 1859-1860 w Bydgoszczy. W 2010 r. Oddział Zakład Gazowniczy w Bydgoszczy, należący do Pomorskiej Spółki Gazownictwa w Gdańsku.
I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

W XIX w. liczba mieszkańców tego osiedla kilkakrotnie wzrosła. Miało to związek z rozwojem przemysłowym Bydgoszczy. W następstwie napływu niewykwalifikowanej siły roboczej poszukującej zatrudnienia w przemyśle zamożni właściciele nieruchomości rozpoczęli wznoszenie większych domów czynszowych. W 1867 r. do Bydgoszczy włączono obszar rozparcelowanego i najwcześniej zabudowanego folwarku Nowy Dwór, którego nazwa utrwaliła się w istniejącej do dziś ulicy Nowodworskiej. Pomimo organicznych związków z Bydgoszczą, Szwederowo, podobnie jak sąsiednie osady podmiejskie o zabudowie miejskiej (Małe Bartodzieje, Okole, Wilczak) stanowiło odrębną gminę poza obszarem administracyjnym miasta, co wpłynęło na jego chaotyczny rozwój przestrzenny. Wielokrotne próby inkorporacji do miasta do końca władztwa pruskiego nie zostały zrealizowane.

Grodzisko, grodziszcze, horodyszcze – pozostałość po grodzie albo osadzie obronnej w postaci kolistego (w podstawie) lub wielobocznego wzniesienia, zazwyczaj z zachowanymi śladami wałów drewniano-ziemnych. Na terenie dzisiejszej Polski grody budowane były w dwóch okresach: w późnej epoce brązu i wczesnej epoki żelaza (czasy kultury łużyckiej i kultury pomorskiej) oraz w okresie wczesnego średniowiecza (od VII-VIII w. n.e.).
Potop szwedzki – szwedzki najazd na Polskę w 1655 w czasie II wojny północnej (1655–1660). Formalnie zakończył go pokój w Oliwie zawarty w 1660. Wojna ta, prowadzona była nie tylko przez Szwecję, w czasie wojny zmieniały się zarówno sojusze, jak i siły obu stron. Była ona kontynuacją wcześniejszych wojen prowadzonych przez Rzeczpospolitą, miała także swoje korzenie w sporze o tron Szwecji zapoczątkowanym jeszcze przez króla Zygmunta III Wazę. Potop szwedzki pokazał słabość Rzeczypospolitej, gdyż szwedzkie sukcesy możliwe były m.in. dzięki współpracy samych Polaków, którymi kierowały różne motywy. Choć ostatecznie najeźdźcy zostali wyparci z kraju, to koszt zawartych układów był wysoki, a zniszczenia materialne i kulturowe są widoczne do dziś[potrzebne źródło].

W latach 1870-1910 wytyczono na Szwederowie bezplanowo ulice, które zabudowano w większości parterowymi i jednopiętrowymi murowanymi lub drewnianymi domami. Szwederowo w sposób naturalny stało się osiedlem robotniczym. Stanowiło ono główne skupisko ludności polskiej (51%) i katolickiej, podczas gdy, według tendencyjnie zaniżanych statystyk niemieckich z 1910. ludność polska w centrum Bydgoszczy stanowiła jedynie 16,2%.

Dywersja niemiecka w Bydgoszczy – w propagandzie III Rzeszy na polecenie Josepha Goebbelsa określana jako (niem.) Bromberger Blutsonntag (pol. Bydgoska krwawa niedziela) – wydarzenia, które rozegrały się w Bydgoszczy w dniach 3- 4 września 1939 roku, po agresji III Rzeszy na Polskę (kampania wrześniowa), podczas których śmierć ponieśli obywatele polscy - Niemcy i Polacy - mieszkańcy Bydgoszczy i Pomorza Nadwiślańskiego, a następnie eksterminacyjna akcja Wehrmachtu, oddziałów Selbstschutzu, Einsatzkommandos i sądów doraźnych III Rzeszy, na polskich mieszkańcach miasta i Pomorza Nadwiślańskiego i żołnierzach Wojska Polskiego.
Bydgoszcz (łac. Bidgostia, niem. Bromberg) – miasto w północnej Polsce, położone na historycznych Kujawach, nad rzeką Brdą i Kanałem Bydgoskim, którego wschodni fragment graniczy na Wiśle, siedziba Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego oraz Wojewody Kujawsko-Pomorskiego i największe miasto województwa kujawsko-pomorskiego.

Wraz z rozwojem liczby mieszkańców wzrastał także standard życia. W 1897 roku podłączono osiedle do miejskiej sieci gazowej.

Okres międzywojenny 1920-1939

Po pierwszej wojnie światowej Bydgoszcz wróciła do Polski. Dla Szwederowa był to moment przełomowy ponieważ 1 kwietnia 1920 roku weszło ono w administracyjny obręb Bydgoszczy. Również w tym okresie nastąpił wzrost liczby ludności dzielnicy, która zachowała swój robotniczy charakter.

Dwudziestolecie międzywojenne (albo okres międzywojenny w Polsce) – okres między odzyskaniem niepodległości przez Polskę (11 listopada 1918) a wybuchem II wojny światowej (1 września 1939).
Nauczyciel. Od 1936 r. w Bydgoszczy. Pierwszy tomik wierszy pt. „Miasto nad Brdą” wydał w 1946 r. Pisał utwory dla dzieci („Z kolędą do stajenki”), słuchowiska radiowe, pamiętniki („Wojny dni pierwsze”, „Moja bydgoska niedziela”, „Ostatnie dni”, „Mój pierwszy dzień”) i wspomnienia („Najcudniejsza lekcja”, „Na przełomie”). Aktywny członek Towarzystwa Miłośników Miasta Bydgoszczy. Zmarł w 1995 roku.

Poza kilkoma wyjątkami w okresie międzywojnia Szwederowo było osiedlem ubogim, o zabudowie małomiasteczkowej czy wręcz wiejskiej. Co prawda w latach 20. opracowano w Bydgoszczy plan zagospodarowania przestrzennego, który zakładał dla Szwederowa budowę rynku wraz z kramami oraz nowych domów mieszkalnych. Ze względu na brak środków te prace posuwały się powoli. W latach 1926-1928 zbudowano świątynię Matki Boskiej Nieustającej Pomocy, w 1927 Browar Bydgoski, a w 1928 Łaźnię Miejską. Poza tym działały dwie szkoły (ewangelicka i katolicka), przedszkole, dom starców, sierociniec oraz prowizoryczny szpital.

Osiedle Swoboda to komiks autorstwa Michała Śledzińskiego. Pierwsze odcinki ukazywały się na łamach magazynu Produkt, od 2004 roku wydawane są samodzielnie.
Jan Konopczyński (ur. 1883 r. w Dalewie w Wielkopolsce) – ksiądz, wieloletni proboszcz w parafii Matki Boskiej Nieustającej Pomocy i parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Bydgoszczy.

Okres okupacji 1939-1945

W okresie okupacji hitlerowskiej Szwederowo, obok Śródmieścia, było terenem szczególnie brutalnej akcji eksterminacyjnej. Wrzesień 1939 roku naznaczony jest kontrowersyjnymi wydarzeniami tzw. Blutsonntag (Krwawa niedziela). Nocą z 2 na 3 i rankiem 3 września niemieccy dywersanci w mundurach polskiego wojska budzili mieszkańców Szwederowa i Śródmieścia, informując o zbliżających się Niemcach, którzy zamierzają wymordować mieszkańców Bydgoszczy. Wielu mieszkańców dzielnicy w popłochu opuściło miasto.

Tereny zieleni i lasy w Bydgoszczy stanowią bardzo ważny element przestrzeni miejskiej. Zajmują one połowę obszaru miasta, a wokół całej aglomeracji rozciąga się pierścień lasów należących do kompleksów: Puszczy Bydgoskiej i tzw Lasu Bydgoskiego, łączącego się wzdłuż doliny Brdy z Borami Tucholskimi.
Aleja Górska – tereny spacerowe będące przedłużeniem drogi spacerowo-widokowej na wzgórzu gen. H. Dąbrowskiego. Obejmują trasę o długości 650 m na krawędzi górnego tarasu Bydgoszczy. Rozciągają się stamtąd rozległe widoki na Stare Miasto w Bydgoszczy.

3 września wojsko polskie weszło do Bydgoszczy od strony Lasu Gdańskiego i zostało zaatakowane przez dywersantów niemieckich, rekrutujących się spośród mniejszości niemieckiej w Bydgoszczy. Jeden z punktów oporu sabotażystów znajdował się na Szwederowie w kościele Marcina Lutra. Wskutek walk kościół spłonął, a intensywne boje toczono także na ulicach Orlej, Bielickiej i Żuławy.

Budynek Bydgoskiego Zespołu Placówek Opiekuńczo-Wychowawczych Traugutta 5 w Bydgoszczy – zabytkowy sierociniec położony przy ul. Traugutta 5 w Bydgoszczy.
Folwark - (niem. Vorwerk) Istniejące od XII wieku wielkie gospodarstwo rolne lub rolno-hodowlane funkcjonujące od XIV wieku, nastawione na masową produkcję zboża przeznaczonego na zbyt, wykorzystujące pracę przymusową chłopów (tzw. pańszczyznę). Pierwsze folwarki powstawały w dobrach kościelnych i klasztornych, także gospodarstwa sołtyskie miały zbliżony do folwarków charakter.

Po ostatecznym zdobyciu Bydgoszczy Niemcy rozpoczęli akcję rozliczania sprawców wcześniejszych wydarzeń. W jednym z raportów niemieckich tak donoszono o Szwederowie:

„Zostałem poinformowany przez rozmaitych Volksdeutschów, że stan niepewności w południowej dzielnicy miasta [Szwederowo] utrzymuje się nadal w dużym stopniu. Szwederowo zostało mi przedstawione jako dzielnica zbrodniarzy, w której mieszkają radykalne elementy (...).”

Na terenie całej Bydgoszczy, w tym i na Szwederowie, Niemcy przeprowadzili obławy i rewizje. W okresie od 5 do końca września 1939 rozstrzelano ok. 300 mieszkańców Szwederowa.

Podczas okupacji Szwederowo zostało włączone do sieci policji niemieckiej, ponadto utworzono na terenie tej dzielnicy komórki NSDAP. Niemcy przeprowadzili likwidację cmentarzy przy ulicy Szubińskiej i Wzgórzu Dąbrowskiego. W 1943 roku przy pomocy czołgu niemieckiego zburzono Pomnik – Krzyż obok kościoła Matki Boskiej Nieustającej Pomocy.

Mieszkańcy Szwederowa brali czynny udział w polskim ruchu oporu. Jedna z komend tego ruchu znajdowała się na Szwederowie. Komendantem był Ludwik Suszyński (ps. „Sowa”). Ruch oporu tak raportował do rządu RP w Londynie:

„W Szwederowie słyszy się prawie wyłącznie język polski.”

Okres powojenny

W 1945 roku Szwederowo wraz z Bydgoszczą wróciło w granice Polski i stało się dzielnicą mieszkaniową.

W obrębie ulicy Nowodworskiej i przyległych zlokalizowano osiedle mieszkaniowe Szwederowo Północ. Wieżowce i budynki pięciokondygnacyjne wznoszone od 1980 r. według projektu arch. inż. Stefna Klajbora zamieszkiwało w 1996 r. ok. 30 tys. osób. W południowej części dzielnicy powstało natomiast osiedle Szwederowo-Południe. Od 1990 r. rozpoczęto zabudowę plombową. W miejsce starych kamienic i domków jednorodzinnych zbudowano wiele nowych bloków mieszkalnych, w tym tzw. osiedle środowisk twórczych na wzgórzu widocznym z ul. Kujawskiej.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)