Szybowiec z Gimli - Polski Serwis Naukowy

Szybowiec z Gimli (ang. Gimli Glider) – nazwa nadana pasażerskiemu samolotowi Boeing 767-200 (znak C-GAUN) latającemu w barwach Air Canada po szczęśliwym awaryjnym lądowaniu na nieczynnym lotnisku wojskowym w Gimli (Manitoba, Kanada) 23 lipca 1983.

Rejs nr 143 z Montrealu do Edmonton przez Ottawę rozpoczął się zgodnie z rozkładem. Wskutek jednak błędu obsługi naziemnej w Montrealu, którego nie dostrzegli również piloci, sprawdzając przed startem dokumentację, zamiast 22 300 kilogramów paliwa potrzebnego na pokonanie tej trasy, samolot zatankowano, wlewając 22 300 funtów. Ponieważ 1 funt to niecałe pół kilograma (około 0,4536), mniej więcej w połowie lotu, w okolicy Red Lake (Ontario), systemy samolotu zaalarmowały pilotów o problemach z pompą paliwa w lewym zbiorniku. Awaria samej pompy nie jest jeszcze na tyle niebezpieczna, by podejmować jakiekolwiek procedury alarmowe, bowiem nawet z niedziałającą w należyty sposób pompą paliwo, pod wpływem grawitacji, powinno zaopatrywać oba silniki. Kiedy jednak po pewnym czasie włączył się alarm sygnalizujący problemy z drugą pompą, kapitan Bob Pearson podjął decyzję o lądowaniu na najbliższym czynnym lotnisku, w Winnipeg odległym o niespełna 200 km.

Mars Climate Orbiter - sonda NASA przeznaczona do badań Marsa. Wystrzelona w 1998, uległa zniszczeniu po osiągnięciu orbity Marsa z powodu błędu w oprogramowaniu i obsłudze (związanego z błędem w układzie jednostek miar). Jego kontynuacją była misja Mars Odyssey wystrzelona 24 października 2001 roku przy pomocy rakiety Delta 2.

Katastrofa w przestworzach (MAYDAY - Air Crash Investigation / Mayday-Air Disaster / Air Emergency) - seria dokumentalno-fabularnych 50-minutowych odcinków ukazujących kulisy dochodzenia w sprawie lotniczych katastrof, produkcji Cineflix (Francja/Kanada), pojawiających się od 2003 roku na antenie National Geographic Polska, a od 31 lipca 2006 roku także na antenie TVN - w wakacje serial emitowany był w poniedziałki po godzinie 22:00, po wakacjach wyświetlano go we wtorki o 23:20. Od marca 2010 roku serial jest nadawany także na antenie TV Puls pod nazwą "Podniebny horror". Początkowo emitowany był we wtorki o 21:30. Obecnie seria powtarzana jest w niedziele o 22:00 i wtorki o 21:30.

Zaraz potem wyłączył się lewy silnik i Pearson zakomunikował obsłudze naziemnej, że będzie realizował podejście do lądowania z jednym czynnym silnikiem; samolot znajdował się wówczas na wysokości 12 500 metrów. Przeliczniki pokładowe cały czas wskazywały, że ma wystarczającą ilość paliwa na bezpieczne przeprowadzenie samolotu; w rzeczywistości jednak były one nastawione na fałszywy stan początkowy przed startem. Zbliżając się do Winnipeg z jednym czynnym silnikiem piloci powoli obniżali lot do nakazanego poziomu 6000 metrów, ale kiedy samolot znalazł się na wysokości 8500 m – całkowicie zabrakło mu paliwa i wyłączył się również drugi silnik. Ani pilot, ani pierwszy oficer nigdy nie byli szkoleni, jak reagować na taką sytuację; również w instrukcji samolotu nie przewidziano takiego przypadku.

Doskonałość statku powietrznego (doskonałość aerodynamiczna) - jest to stosunek współczynnika siły nośnej Cz do współczynnika oporu Cx (np.: 32).

Mars – czwarta według oddalenia od Słońca planeta Układu Słonecznego. Nazwa planety pochodzi od imienia rzymskiego boga wojny – Marsa. Zawdzięcza ją swej barwie, która przy obserwacji wydaje się być rdzawo-czerwona i kojarzyła się starożytnym z pożogą wojenną. Postrzegany odcień wynika stąd, że powierzchnia planety jest pokryta tlenkami żelaza. Mars posiada dwa niewielkie księżyce o nieregularnych kształtach – Fobosa i Deimosa. Prawdopodobnie są to dwie planetoidy przechwycone przez pole grawitacyjne planety. Przypuszcza się, że mogło na niej kiedyś powstać życie, jednak obecnie nie ma na to solidnych dowodów.

Kontrolując lot ślizgowy ważącego ponad sto ton samolotu z 61 pasażerami i 8 członkami załogi na pokładzie, pilot kontynuował lot w kierunku Winnipeg. Kiedy okazało się, że opada jednak nieco zbyt szybko i nie zdoła utrzymać samolotu w powietrzu do samego lotniska, zmienił plan i zdecydował lądować na znanym pierwszemu oficerowi Quintalowi z czasów jego służby wojskowej pasie startowym wojskowego lotniska w Gimli (Gimli Industrial Park Airport), do którego miał kilkadziesiąt kilometrów bliżej. Ta zmiana spowodowała, że musiał szybciej niż dotychczas wytracić wysokość, nie zwiększając jednak przy tym prędkości. Aby ten cel osiągnąć ustawił samolot w tzw. "ześlizg", stosowany dość powszechnie w szybownictwie, ale nigdy dotąd nie stosowany przez ciężkie samoloty, i to z pasażerami na pokładzie. Zastosowanie tego właśnie manewru stało się przyczyną przezwania tego samolotu "szybowcem z Gimli".

Lot 174 (ang. Falling from the Sky: Flight 174) to dramat produkcji amerykańskiej i kanadyjskiej na podstawie powieści Williama i Marilyn Hoffer Freefall.

Funt – pozaukładowa jednostka masy i ciężaru wywodząca się od rzymskiej libry. Miara funta była różna na przestrzeni wieków w różnych państwach, zwykle wynosiła pomiędzy 0,4 a 0,5 kilograma. Obecnie w państwach anglosaskich jest przyjęty międzynarodowy funt równy 0,453 592 37 kg. Stosowany jest skrót lb (od libra, liczba mnoga w jęz. angielskim: lbs).

Lot zakończył się bez poważniejszych strat, pomimo że dawne wojskowe lotnisko w Gimli zamienione zostało w tor wyścigowy, na którym w letnie weekendy (23 lipca 1983 przypadało w sobotę) spotykali się miłośnicy motoryzacji z rodzinami. Betonowy pas startowy szczęśliwie był prawie pusty. Samolot przed przyziemieniem skutecznie wysunął tylko prawe i lewe koła podwozia, goleń przednia nie wysunęła się do końca, dlatego też samolot zaraz po przyziemieniu oparł się przednią częścią kadłuba o ziemię i szorował nim o pas startowy. Korzystnym skutkiem tej okoliczności było znaczne skrócenie dobiegu, co prawdopodobnie uratowało życie dzieciom bawiącym się na płycie lotniska, a także ułatwiło pilotowi zatrzymanie się przed końcem pasa startowego.

Kilogram – jednostka masy, jednostka podstawowa układu SI, oznaczana kg. Jest to masa międzynarodowego wzorca (walca o wysokości i średnicy podstawy 39 mm wykonanego ze stopu platyny z irydem) przechowywanego w Międzynarodowym Biurze Miar w Sèvres koło Paryża. Wzorzec kilograma został usankcjonowany uchwałą I Generalnej Konferencji Miar (Conférence Générale des Poids et Mesures, CGPM) w 1889.

Air Canada to kanadyjska narodowa linia lotnicza z siedzibą w Montrealu. Oferuje loty na trasach do 240 miast. Obecny skład floty liczy 332 samoloty[1]. Powstała w 1937 roku jako część innej firmy, a w 1964 roku została narodową linią Kanady. Air Canada jest ósmą co do wielkości pasażerską linią lotniczą na świecie pod względem rozmiarów floty[2]. W 2006 roku skorzystało z niej 34 mln pasażerów. Członek i jeden z założycieli sojuszu Star Alliance.

Wszyscy pasażerowie i członkowie załogi przeżyli i bezpiecznie się ewakuowali z samolotu; tylko 10 osób doznało nieznacznych obrażeń podczas opuszczania samolotu. Wskutek tarcia kadłuba o beton doszło do wzrostu temperatury izolacji w przedniej części samolotu i zadymienia, ale niebezpieczeństwo pożaru zostało zażegnane za pomocą gaśnic znajdujących się w samolocie oraz przyniesionych przez śpieszących na pomoc ludzi znajdujących się w tym czasie na terenie dawnego lotniska. Niezwykły zbieg okoliczności sprawił, że gdy po szczęśliwym lądowaniu samolotu w Gimli z nieczynnymi wskutek braku paliwa silnikami wysłano samochodem do tego miasta z najbliższej bazy Air Canada w Winnipeg techników w celu naprawienia samolotu, to dotarli oni do celu w środku nocy, z dużym opóźnieniem, bowiem po drodze zabrakło im benzyny w aucie. Po dwóch dniach jednak samolot zdolny był już o własnych siłach wystartować z Gimli i polecieć do bazy, gdzie przeszedł remont. "Szybowiec z Gimli" – C-GAUN – pozostawał w służbie do stycznia 2008 roku, kiedy został przeznaczony na części.

Scaled Composites Model 311 Virgin Atlantic GlobalFlyer – samolot zaprojektowany przez Burta Rutana na pokładzie którego Steve Fossett wykonał samotny lot bez lądowania dookoła świata w dniach od 28 lutego 2005 do 3 marca 2005. Samolot jest obecnie eksponatem w muzeum lotnictwa National Air and Space Museum w Waszyngtonie.

Manitoba – prowincja Kanady leżąca w środkowej części kraju. Od wschodu graniczy z Ontario, od zachodu z Saskatchewan, od północy z terytorium Nunavut oraz na południu ze stanami USA Minnesota i Dakota Północna. Największym miastem prowincji i zarazem jej stolicą jest Winnipeg.

Na kanwie tego wypadku, zmieniając niektóre jego realia (w tym także numer lotu), nakręcono w 1995 amerykańsko-kanadyjski film fabularny pt. "Lot 174". Nakręcono także o nim film dokumentalno-fabularny z serii "Katastrofy w przestworzach" (sezon 5, odcinek 6).

Zobacz też

Awaryjne lądowanie Air Transat 236 – lądowanie samolotu Airbus A330 z wyłączonymi silnikami na Azorach

Mars Climate Orbiter – katastrofa sztucznego satelity Marsa, będąca również skutkiem błędu w przeliczeniu jednostek miar systemu metrycznego i anglosaskiego.

Przypisy

W roku 1983 samoloty 767 były pierwszymi w Kanadzie, w których zastosowano system metryczny, a personel linii lotniczych nie był dostatecznie przeszkolony w jego stosowaniu.
System, kontrolujący wypełnienie zbiorników (wskaźnik paliwa) był uszkodzony i piloci polegać musieli na funkcjonujących urządzeniach kontrolujących przepływ i zużycie paliwa, których jednak parametrem wejściowym był nie rzeczywisty stan wypełnienia zbiorników, tylko wprowadzona ręcznie przed lotem ilość zatankowanego paliwa w kilogramach; ta zaś wskutek błędu obsługi była fałszywa: wprowadzono 22,3 tys. kg, gdy tymczasem naprawdę zatankowano nieco ponad 10,1 tys.
Na podstawie wyznaczonej po kilkudziesięciu minutach lotu z wyłączonymi silnikami prędkości opadania pierwszy oficer Maurice Quintal oszacował, że tego dnia w tych warunkach parametr tzw. "doskonałości" ich samolotu wynosi około 12, co nie wystarczy do bezpiecznego dotarcia do Winnipeg; dla porównania współczesne szybowce mają doskonałość około 60, a znany z okrążenia globu ziemskiego bez lądowania Virgin Atlantic GlobalFlyer miał ten współczynnik równy ok. 37.
Wskutek wyłączenia silników głównych nieczynnych było wiele systemów samolotu, w tym także klapy hamujące; działały tylko systemy podstawowe (stery, radio i część wskaźników) zasilane prądnicą zapasową.
Manewr ten polega na takim skrzyżowaniu sterów, że szybowiec pochyla się na jedno skrzydło pod znacznym kątem sięgającym nawet 60° i obraca się skosem do kierunku lotu, przez co znacznie rośnie jego opór aerodynamiczny.
Wprawdzie znajdowały się na nim ścigające się na rowerach dzieci, ale samolot zatrzymał się na tyle daleko od nich, że nie doznały uszczerbku.
Zmniejszenie prędkości lotu przed lądowaniem spowodowało, że energii pochodzącej z awaryjnej prądnicy nie wystarczyło do otwarcia i zablokowania przedniego podwozia (boczne, jako większe i cięższe, wysunęły się i zablokowały pod własnym ciężarem).
Wskutek oparcia się samolotu przednią częścią kadłuba o ziemię, jego tylna część uniosła się i rękawy ewakuacyjne wyrzucone z tylnych drzwi pochylone były pod zbyt stromym kątem do ziemi; osoby opuszczające samolot z tylnych drzwi narażone były na kontuzje.
Winnipeg od Gimli dzieli około 75 kilometrów.

Źródła

M. Williams, The 156-tonne Gimli Glider, Flight Safety Australia, lipiec-sierpień 2003, s. 22-27 (ang.)

W. Nelson, The Gimli Glider (ang.)

Awaryjne lądowanie Air Transat 236 – awaryjne lądowanie samolotu Airbus A330-200, które miało miejsce 24 sierpnia 2001 w bazie lotniczej Lajes na wyspie Terceira należącej do archipelagu Azorów.

Kanada (ang. i fr. Canada) – państwo położone w Ameryce Północnej, rozciągające się od Oceanu Atlantyckiego na wschodzie do Oceanu Spokojnego na zachodzie i Oceanu Arktycznego na północy. Na południu i północnym zachodzie graniczy ze Stanami Zjednoczonymi, granice morskie: na północy z Danią (Grenlandia) i na wschodzie z Francją (wyspy Saint-Pierre i Miquelon). Drugie państwo świata pod względem powierzchni (po Rosji) oraz 38. pod względem ludności. Kanada jest członkiem ONZ, NAFTA, Wspólnoty Narodów, Frankofonii, NATO, G8, APEC.