Tętnica - Polski Serwis Naukowy

Główne tętnice człowieka.

Przekrój poprzeczny ściany tętnicy (opis w języku angielskim).

Tętnica, naczynie tętnicze (łac. arteria) - makroskopowo widoczne naczynie krwionośne o nieprzepuszczalnej ścianie, które bez względu na fizjologiczny skład krwi, prowadzi krew z serca do narządów ciała. Układ naczyń tętniczych jest połączony z układem naczyń żylnych poprzez sieć naczyń włosowatych.

Żyły (łac. venae) – wszystkie naczynia krwionośne prowadzące krew do serca. Najczęściej jest to krew odtlenowana. Tylko w wypadku żył płucnych i pępowinowych jest to krew natlenowana.
Tętnica jajnikowa (łac. arteria ovarica) - tętnica występująca wyłącznie u kobiet, u mężczyzn jej odpowiednikiem jest tętnica jądrowa, lecz w przeciwieństwie do niej tętnica jajnikowa nie opuszcza jamy brzusznej. Oba te naczynia dawniej określano jako tętnice nasienne wewnętrzne (łac. arteriae spermaticae internae).

Budowa makroskopowa tętnic

W żyjącym organizmie tętnice mają postać różowawych, tętniących cew, rozszerzających się i zwężających zgodnie z pracą serca. Ruchy tętnic nazywa się tętnieniem (łac. pulsatio). Za sprężystość tętnic odpowiada duża ilość tkanki łącznej sprężystej znajdująca się w ich ścianach.

Tętnica pachowa (łac arteria axillaris) stanowi przedłużenie tętnicy podobojczykowej, zaczyna się na wysokości brzegu zewnętrznego pierwszego żebra i biegnie przez jamę pachową, gdzie jest otaczana pęczkami splotu ramiennego. Poniżej brzegu dolnego ścięgna mięśnia piersiowego większego przechodzi w tętnicę ramienną
Naczynia włosowate (kapilary) – cienkościenne naczynia krwionośne (lub chłonne) oplatające tkanki i docierające do niemalże każdej komórki ciała. Są drobne, ale łącznie mają ogromną powierzchnię. Zbudowane są ze śródbłonka. Ich średnica wynosi 7-15 μm[potrzebne źródło]. Ich zadaniem jest wymiana (pod wpływem ciśnienia) gazów, składników pokarmowych, zbędnych produktów przemiany materii, hormonów i witamin między krwią a tkanką. Wadą naczyń włosowatych jest to, że w czasie wymiany składników ucieka z nich także osocze (do 5 litrów dziennie). Z tego powodu powstał układ limfatyczny (chłonny), którego jednym z zadań jest zbieranie osocza z płynu tkankowego. Pęknięcie naczynia włosowatego nie ma większego znaczenia dla organizmu, chyba że dotyczy ono ważnych narządów (mózgu i naczyń wieńcowych serca)

Po śmierci organizmu tętnice mają barwę białawą i zazwyczaj nie zawierają krwi, przepchniętej przez umierające serce do naczyń włosowatych i żylnych. W związku z tym przekroje zieją, tzn. ich światło jest otwarte. Stało się to podstawą przeświadczenia uczonych starożytności i średniowiecza, że tętnice wypełnione są powietrzem (łac. aër, w tym znaczeniu pulsus vitalis).

Tętnica szyjna wewnętrzna (arteria carotis interna)- główne naczynie zaopatrujące mózg w krew tętniczą. Biegnie od miejsca podziału tętnicy szyjnej wspólnej (3-4 kręg szyjny) do podstawy czaszki.
Pień ramienno-głowowy (łac. truncus brachiocephalicus) - największe naczynie odchodzące z górnego obwodu łuku aorty. Długość cechuje się silną zmiennością osobniczą (od 10 do 55 mm, średnio 30 - 45 mm), zaś grubość waha się w granicach 12 - 15 mm. Jest to pierwsza gałąź łuku, więc odchodzi przy jego początku na wysokości górnego brzegu przyczepu mostkowego II żebra. Kończy się zazwyczaj na wysokości prawego stawu mostkowo-obojczykowego. Do przodu od pnia leży: mostek, żyła ramienno-głowowa lewa, grasica lub jej ciało tłuszczowe oraz początkowe przyczepy mięśnia mostkowo-gnykowego i mięśnia mostkowo-tarczowego, czasem biegną po nim gałęzie sercowe nerwu błędnego. Do tyłu znajduje się tchawica, po lewej tętnica szyjna wspólna lewa, zaś po prawej żyła ramienno-głowowa prawa, żyła główna górna i opłucna.

Budowa mikroskopowa ściany tętnicy

Ściany tętnic składają się z, w różnym stopniu rozwiniętych, warstw:

warstwa wewnętrzna lub błona wewnętrzna (łac. tunica intima) - utworzona przez komórki śródbłonka i leżącej pod nimi luźnej tkanki łącznej, która może zawierać komórki mięśniówki gładkiej i nieliczne fibroblasty; przeważnie najcieńsza;

błona sprężysta wewnętrzna (łac. membrana elastica interna) - utworzona z włókien sprężystych; zaliczana do warstwy wewnętrznej;

warstwa środkowa lub błona środkowa (łac. tunica media) - utworzona przez ułożone okrężnie komórki mięśniowe gładkie, włókna lub blaszki sprężyste oraz włókna kolagenowe;

błona sprężysta zewnętrzna (łac. membrana elastica externa)

warstwa zewnętrzna, przydanka lub błona zewnętrzna (łac. tunica adventitia lub tunica externa) - utworzona z włókien kolagenowych przytwierdzających ścianę naczynia do otaczającej tkanki łącznej wiotkiej; może zawierać ponadto włókna sprężyste, komórki tkanki łącznej (fibroblasty, makrofagi, komórki tuczne), komórki mięśniówki gładkiej i naczynioruchowe włókna nerwowe (zazwyczaj nie wnikają do warstwy środkowej); w obrębie przydanki dużych naczyń znajdują się również tzw. naczynia naczyń (łac. vasa vasorum), mogące rozgałęziać się również w zewnętrznych 1/3-2/3 grubości warstwy środkowej.

Typologia i fizjologia

Pod względem wielkości (średnicy) tętnice można podzielić na duże, średnie i małe, czyli tętniczki.
Pod względem budowy tętnice dzielą się na tętnice typu sprężystego, typu mięśniowego i o budowie pośredniej, czyli mieszane.

Tętnica główna (łac. aorta - z gr. aeiro - dźwigam, unoszę w górę - nazwa nadana przez Arystotelesa, który twierdził, że funkcją aorty jest utrzymywanie serca we właściwym miejscu) - duży pień tętniczy, którego gałęzie doprowadzają krew tętniczą do wszystkich tkanek. Jest największą tętnicą człowieka. Aorta rozpoczyna się w przedłużeniu stożka tętniczego lewego, następnie wstępuje w śródpiersiu górnym ku górze i nieco w prawo na 5 do 7 cm, a następnie ponad korzeniem płuca lewego zatacza łuk ku tyłowi i w lewo i wchodzi do śródpiersia tylnego na lewą stronę kręgosłupa, do którego dochodzi na poziomie Th3 lub Th4. Najwyższy punkt łuku u osoby młodej znajduje się 2-3 cm poniżej górnego brzegu mostka. Po dojściu do kręgosłupa zstępuje pionowo w dół przesuwając się z lewej powierzchni kręgosłupa na jego powierzchnię przednią, a po przejściu przez rozwór aorty w przeponie wchodzi do przestrzeni zaotrzewnowej brzucha, gdzie oddaje swoje największe gałęzie, a sama zmniejsza swoją średnicę. Na wysokości L4 dzieli się na dwie symetryczne tętnice biodrowe wspólne i znacznie cieńszą, stanowiącą bezpośrednie przedłużenie aorty tętnicę krzyżową pośrodkową.
Tętnica podobojczykowa (łac. arteria subclavia) – parzysta tętnica przebiegająca pod obojczykiem, zaopatrująca w krew kończyny górne, oraz wysyłająca gałęzie do klatki piersiowej i głowy.

Tętnice typu sprężystego

Duże naczynia w bezpośrednim sąsiedztwie serca. Zalicza się do nich aortę, pień ramienno-głowowy, tętnice szyjne wspólne i wewnętrzne, tętnice podobojczykowe, tętnice biodrowe wspólne oraz tętnice płucne. Na przekroju poprzecznym zbudowane są z (od światła naczynia):

stosunkowo grubej (100 μm i więcej) błony wewnętrznej zawierającej fibroblasty i pojedyncze, podłużnie ułożone komórki mięśniówki gładkiej; można w niej wyróżnić śródbłonek, warstwę podśródnabłonkową (składającą się z zasadochłonnej istoty podstawnej i cienkich włókien sprężystych), warstwę środkową (z włókien sprężystych i klejodajnych) i warstwę zewnętrzną (zbudowaną jak poprzednia z dodatkiem podłużnych włókien mięśniowych gładkich);

nieciągłej blaszki sprężystej wewnętrznej; niekiedy zupełnie jej brak;

szerokiej błony środkowej zawierającej koncentrycznie ułożone blaszki sprężyste o grubości 2-3 μm i okienkowej budowie; ich liczba wynosi od 10 do 70 (w aorcie) i maleje wraz z oddalaniem się naczynia od serca. Blaszki sprężyste są od siebie oddalone o 5-15 μm, a pomiędzy nimi znajdują się komórki mięśniowe gładkie kształtu gwiazdowatego umocowane przez fibryle kolagenowe, włókna klejodajne i spiralnie ułożone, cienkie włókna sprężyste. Ilość i wielkość komórek mięśniowych maleje wraz z wzrostem odległości od serca;

słabo odgraniczonej blaszki sprężystej zewnętrznej;

stosunkowo cienkiej przydanki, o luźnej łącznotkankowej budowie, z nielicznymi włóknami mięśniówki gładkiej i własną siecią naczyniową.

Budowa tętnic tego typu umożliwia amortyzowanie amplitudy ciśnień, co zmienia pulsacyjny przepływ krwi w ciągły. Podczas skurczu komór serca tętnica magazynuje część energii poprzez rozszerzenie swojej średnicy. Podczas rozkurczu nagromadzona energia wyzwalana jest w biernym skurczu naczynia (dzięki zawartości włókien sprężystych) i powoduje "popchnięcie" krwi na obwód. Dodatkowo, komórki mięśniówki gładkiej reagując na bodziec ciśnieniowy skurczem, spełniają rolę czynnika sprężystego czynnego.

Tkanka mięśniowa (łac. textus muscularis) - jedna z podstawowych tkanek zwierzęcych. Składa się z włókien mięśniowych, zbudowanych z miocytów (zespołów komórek mięśniowych), posiadających zdolność do aktywnego kurczenia się.
Miażdżyca tętnic (łac. atheromatosis, atherosclerosis) (potoczna nazwa to "arterioskleroza") – przewlekła choroba, polegająca na zmianach zwyrodnieniowo-wytwórczych w błonie wewnętrznej i środkowej tętnic, głównie w aorcie, tętnicach wieńcowych i mózgowych, rzadziej w tętnicach kończyn. Miażdżyca jest najczęstszą przyczyną stwardnienia tętnic (łac. arteriosclerosis).

Tętnice mieszane

Tętnice o budowie przejściowej pomiędzy sprężystymi a mięśniowymi. Charakteryzują się występowaniem w błonie środkowej blaszek sprężystych przeplatanych okrężną mięśniówką gładką. Zalicza się do nich tętnicę szyjną zewnętrzną oraz tętnicę pachową.

Tętnice typu mięśniowego

Większość naczyń tętniczych (małe i średnie oraz część dużych, np. tętnice biodrowe zewnętrzne). W obrazie mikroskopowym wyróżnia je sfałdowanie powierzchni wewnętrznej tętnicy. Są to odgałęzienia tętnic sprężystych mające cieńsze ściany. Na przekroju poprzecznym zbudowane są z (od światła naczynia):

Tętnica szyjna wspólna (łac. arteria carotis communis) - główne naczynie tętnicze zaopatrujące głowę i szyję. Po lewej stronie odchodzi ona z łuku aorty, z prawej strony z pnia ramienno-głowowego. Na szyi biegnie razem z żyłą szyjną wewnętrzną i nerwem błędnym w powrózku naczyniowo-nerwowym. W obrębie trójkąta tętnicy szyjnej wychodzi ona spod przedniego brzegu mięśnia mostkowo-obojczykowo-sutkowego dając możliwość dogodnego badania tętna. W górnym biegu wytwarza zatokę tętnicy szyjnej. Tętnica szyjna wspólna dzieli się na wysokości 3-4 kręgu szyjnego na tętnicę szyjną wewnętrzną i tętnicę szyjną zewnętrzną. W obrębie szyi tętnica szyjna wspólna biegnie tranzytem nie oddając przed podziałem żadnych gałęzi.
Tkanka łączna (łac. textus connectivus) - jedna z podstawowych tkanek zwierzęcych, jest charakterystyczna dla zwierząt przechodzących dwie fazy gastrulacji i powstaje z mezenchymy, choć niektóre komórki pochodzą z neuroektodermy.

cienkiej (ale grubszej niż w tętniczkach) błony wewnętrznej;

wyraźnej, grubej i pofałdowanej blaszki sprężystej wewnętrznej, czasami rozszczepionej na kilka warstw;

błony środkowej - o budowie mięśniowej, składającej się z ciasno upakowanych komórek mięśniowych gładkich (25-40 warstw) o spiralnym lub okrężnym układzie, którym towarzyszy niewielka ilość błon i włókien sprężystych (biegnących promieniście od blaszki sprężystej zewnętrznej) oraz drobnych włókien kolagenowych;

blaszki sprężystej zewnętrznej - ostro odgraniczonej od strony błony wewnętrznej (od tej strony zbudowanej gł. z włókien podłużnych), a stopniowo rozpraszającej się w przydance (z przewagą włókien klejodajnych);

przydanki, niekiedy z obecnością podłużnie ułożonych komórek mięśniówki gładkiej.

Tętnice typu mięśniowego nazywami się również dystrybucyjnymi, ze względu na ich znaczną kurczliwość pozwalającą na regulację rozdziału krwi do poszczególnych obszarów unaczynienia.

Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.
Tętnica jądrowa (łac. arteria testicularis) - tętnica występująca wyłącznie u mężczyzn, u kobiet jej odpowiednikiem jest tętnica jajnikowa. Oba te naczynia dawniej określano jako tętnice nasienne wewnętrzne (łac. arteriae spermaticae internae). Rozpoczyna się jako słaba gałąź na bocznym obwodzie aorty na poziomie L2 (rzadziej L3), często odchodzi od tętnicy nerkowej, rzadziej od tętnicy nadnerczowej środkowej lub tętnicy biodrowej wewnętrznej. Mogą też odchodzić wspólnym pniem. Stosunkowo często występują tętnice nadliczbowe (w początkowych fazach rozwoju gonady są zaopatrywane przez 2 do 5 par tętnic). Następnie biegnie skośnie w dół i bocznie w przestrzeni zaotrzewnowej po mięśniu lędźwiowym większym. Prawa leży między leżącą ku tyłowi (rzadko ku przodowi) od niej żyłą główną dolną, a leżącą ku przodowi części dolnej dwunastnicy, zaś lewa za górną częścią esicy. Następnie obie krzyżują moczowód biegnąc do przodu od niego i przechodząc z jego strony przyśrodkowej na boczną. Biegnie również do przodu od nerwu płciowo-udowego, a następnie do przodu od tętnicy biodrowej zewnętrznej. Dalej dochodzi do pierścienia pachwinowego głębokiego, gdzie wchodzi w skład powrózka nasiennego, w którym oplata ją żylny splot wiciowaty - działa to na zasadzie wymiennika ciepła, co zapewnia utrzymanie odpowiedniej temperatury w jądrze, która jest optymalna dla procesu spermatogenezy. Wraz z powrózkiem nasiennym tętnica zstępuje do moszny. Gałęzie:

Tętniczki

Do tętnic typu mięśniowego zaliczają się również tętniczki, inaczej tętnice małe lub arteriole (łac. arteriolae). Są to naczynia o średnicy od 70-100 μm do 0,3-2,0 mm. Na przekroju poprzecznym zbudowane są z (od światła naczynia):

cienkiej błony wewnętrznej zawierającej śródbłonek i elementy łącznotkanowe podśródbłonkowe;

blaszki (błony) sprężystej wewnętrznej - składającej się z pojedynczych (ale wraz ze wzrostem średnicy naczynia - liczniejszych), podłużnych włókien sprężystych;

błony środkowej - składającej się z 1-2 (do kilkunastu) ciągłych warstw okrężnie przebiegających komórek mięśniowych gładkich przeplatanych włóknami sprężystymi; w naczyniach o średnicy 80 μm znajdują się 2 warstwy mięśniówki, w naczyniach o średnicy 130 μm - 3-4 warstwy, w tętnicy potylicznej - 13 warstw;

słabo rozwiniętej blaszki (błona) sprężystej zewnętrznej;

cienkiej przydanki z zagęszczającą się wokół niej tkanką łączną.

Mimo drobnej średnicy tętniczki mają stosunkowo grubą mięśniówkę i charakteryzują się dużą kurczliwością, dlatego napięcie mięśniówki błony środkowej arterioli jest głównym czynnikiem decydującym o obwodowym oporze łożyska naczyniowego i przez to reguluje ciśnienie krwi. Kurczą się pod wpływem stymulacji autonomicznej lub bodźców chemicznych (adrenalina).

Komórki tuczne (mastocyty) – komórki tkanki łącznej oraz błon śluzowych, mające okrągły lub owalny kształt, powstające z prekursorów szpikowych (prawdopodobnie tych samych, co bazofile), do miejsca ostatecznego osiedlenia docierają wraz z krwią. Najczęściej można spotkać je w okolicy niewielkich naczyń krwionośnych w narządach stykających się ze środowiskiem zewnętrznym. Jądro komórkowe jest niewielkie, chromatyna skondensowana, aparat Golgiego jest dobrze rozbudowany, pozostałe organella są słabo rozwinięte. W cytoplazmie znajdują się liczne, ciemne, zasadochłonne ziarna, mające właściwość metachromazji. Błona komórkowa tworzy liczne mikrokosmki. Ziarnistości mastocytów są bogate w histaminę i heparynę. Ponadto pobudzone wydzielają prostaglandyny i cytokiny (np. interleukinę 4 i TNF-α). Zawierają również proteazy (np. tryptazę lub chymazę). Na ich powierzchni znajduje się receptor FcεRI wiążący przeciwciała IgE. Mastocyty zostały odkryte i opisane po raz pierwszy przez Paula Ehrlicha w 1876 roku.
Żyła wrotna wątroby (łac. vena portae hepatis) – krótkie naczynie, mierzące 6-8 cm, ale o znacznej średnicy (1-1,5 cm), doprowadzające krew do wątroby. Powstaje za głową trzustki z zespolenia żyły śledzionowej (vena lienalis) i żył krezkowych- górnej i dolnej (vena mesenterica superior et interior), do których uchodzi szereg żył z nieparzystych narządów jamy brzusznej: z żołądka, jelita cienkiego, jelita grubego, z trzustki i ze śledziony.

Tętniczki przechodzą płynnie w naczynia przedwłosowate (łac. vasa precapillaria, inaczej metaarteriolae), które są łącznikiem z naczyniami włosowatymi przewodzącymi (elementami sieci włosowatej). Naczynia przedwłosowate zbudowane są z (od światła naczynia):

śródbłonka, którego komórki zorientowane są wzdłuż osi naczynia;

okrężnie lub spiralnie ułożonych komórek mięśniówki gładkiej.

Im bliżej tętniczek ilość elementów mięśniowych w ścianie naczynia przedwłosowatego wzrasta.

Serce (łac. cor, gr. kardia) – centralny narząd układu krwionośnego strunowców i niektórych bezkręgowców. Zbudowany jest z tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej sercowej. Zazwyczaj narząd ten otoczony jest osierdziem (pericardium).
Tętnica biodrowa wspólna (łac.arteria iliaca communis) jest naczyniem krwionośnym, które jest końcowym odgałęzieniem aorty brzusznej. Pod względem topograficznym tętnica biodrowa wspólna nie należy do naczyń krwionośnych kończyny dolnej, ale do naczyń brzucha. Jednakże pod względem czynnościowym naczynie jest szczególnie ważne dla kończyny dolnej, gdyż w przypadku jego przerwania prowadzi do zmian martwiczych w kończynie dolnej.

Tętnice a żyły

W związku z wyższym i bardziej zmiennym ciśnieniem krwi w tętnicach niż w żyłach, ściany tętnic są grubsze i zawierają więcej elementów sprężystych oraz komórek mięśniowych regulujących napięcie ściany. W tętnicach, komórki mięśniówki zgromadzone są gł. w warstwie środkowej, w żyłach - występują we wszystkich warstwach. Budowa warstwowa ściany naczyń jest wyraźniejsza w tętnicach. Budowa ściany tętnic w mniejszym stopniu zależy od charakteru okolicznych tkanek, przez które przebiegają.

Fibroblasty - komórki występujące u zwierząt, wywodzące się z mezodermy, będące najliczniejszymi komórkami tkanki łącznej właściwej. Posiadają jedno okrągłe lub owalne jądro komórkowe, przeważnie z wyraźnym jąderkiem. Aktywne fibroblasty mogą być rozpoznane dzięki szorstkiemu retikulum komórkowemu. Nieaktywne fibroblasty, zwane także fibrocytami, są mniejsze i wrzecionowate, ze zredukowanym retikulum. Fibroblasty i fibrocyty są osiadłe, ale posiadają zdolność do ruchu. Częstość podziałów mitotycznych fibroblastów zwiększa się podczas gojenia się tkanki łącznej, pod wpływem czynnika wzrostu fibroblastów - FGF. Fibroblasty, które mają zdolność do podziałów mitotycznych zwane są często komórkami siateczkowymi.
Tętnica biodrowa zewnętrzna (łac. arteria iliaca externa) – w anatomii człowieka jedna z gałęzi końcowych tętnicy biodrowej wspólnej. Jest tętnicą parzystą. Jej gałęzie unaczyniają elementy przedniej ściany brzucha. Przedłużeniem tętnicy biodrowej zewnętrznej jest tętnica udowa.

Osobny artykuł: Żyła.

Zespolenia tętniczo-żylne

Naczynia tętnicze poprzez sieć naczyń włosowatych przechodzą w naczynia żylne. W organizmie człowieka występują również bezpośrednie połączenia tętnic z żyłami omijające sieci włosowate. Makroskopowo mają formę kłębków naczyniowych i są wykorzystywane gł. do regulacji przepływu krwi przez narządy np. narażone na oziębienie (opuszki palców, błona śluzowa nosa).

Zatoka tętnicy szyjnej (zatoka szyjna, łac. sinus caroticus) – miejsce tuż przed podziałem tętnicy szyjnej wspólnej na tętnicę szyjną wewnętrzną i zewnętrzną zawierające liczne mechanoreceptory. Receptory te wysyłają impulsację do jądra nerwu błędnego i ośrodka naczynioruchowego w pniu mózgu, a ramię odśrodkowe odruchu stanowią włókna nerwu błędnego dochodzące do węzła zatokowego i węzła przedsionkowo-komorowego.
Kolagen – główne białko tkanki łącznej. Posiada ono bardzo wysoką odporność na rozciąganie i stanowi główny składnik ścięgien. Jest odpowiedzialny za elastyczność skóry. Ubytek kolagenu ze skóry powoduje powstawanie zmarszczek, w trakcie jej starzenia. Kolagen wypełnia także rogówkę oka, gdzie występuje w formie krystalicznej. Kolagen jest powszechnie stosowany w kosmetykach, zwłaszcza w kremach i maściach przeciwzmarszczkowych. Stosuje się go też jako wypełniacz w chirurgii kosmetycznej – np. do wypełniania ust.

Osobny artykuł: Zespolenie tętniczo-żylne.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)