Tłumaczenie przy użyciu komputera - Polski Serwis Naukowy

Tłumaczenie przy użyciu komputera (z ang. computer-assisted translation - CAT) jest formą tłumaczenia wspomaganego komputerowo za pomocą specjalnego oprogramowania. CAT nie należy mylić z tzw. tłumaczeniem komputerowym, czyli maszynowym, gdy cały proces tłumaczenia wykonywany jest przez program za pomocą automatycznych algorytmów.

Zarządzanie projektem – zbiór czynności wykonywanych w celu osiągnięcia wyznaczonych celów głównych i pośrednich w skończonym czasie. Zawiera się w nim między innymi planowanie, harmonogramowanie, realizacja i kontrola zadań potrzebnych do osiągnięcia celów projektu.

DTP (. W tym znaczeniu termin ten dotyczy nie tylko fazy projektowej, czyli tworzenia w programach komputerowych obrazu (oraz kształtu) stron publikacji, ale także zarządzania pracą grupową, a nawet odnosi się do komputerowego sterowania urządzeniami wykorzystywanymi w tym procesie, a więc np. naświetlarkami czy maszynami drukarskimi.

Ogólny zarys

CAT jest szerokim i niedokładnym pojęciem określającym cały zakres narzędzi, od prostych do tych bardziej skomplikowanych. Mogą zawierać:

Funkcja sprawdzania pisowni (tzw. spellchecker), wbudowana w program (np. edytor tekstu) lub będący osobnym produktem

Funkcja sprawdzania gramatyki, wbudowana w program lub będąca osobnym produktem

Elektroniczne słowniki (na CD-ROM-ie lub dostępne w internecie)

Narzędzia do wyszukiwania całych tekstów (wskaźniki), które pozwalają użytkownikowi przeszukiwać istniejące już teksty przetłumaczone lub różne dokumenty do których się odnosi. Narzędzia takiego typu to między innymi Naturel, ISYS Search Software i dtSearch

Organizator terminologii, który pozwala tłumaczowi organizować własną bazę terminologiczną w formie elektronicznej. Może to być prosta tabelka stworzona w edytorze tekstów lub arkuszu kalkulacyjnym, baza danych stworzony w programach takich jak FileMaker Pro lub też bardziej profesjonalne rozwiązania w postaci specjalistycznych pakietów oprogramowania takich jak LogiTech, MultiTerm, Termex itd.

Bazy terminologiczne, na CD-ROM-ie albo dostępne przez internet, (np. IATE, The Open Terminology Forum, TERMIUM lub Grand dictionnaire terminologique biura quebecois de la langue francaise)

Programy konkordancyjne, pozwalające odszukać słowa lub wyrażenia w ich kontekście źródłowym w korpusach jedno-, dwu- lub wielojęzycznych, na podobnej zasadzie jak w dwujęzycznym tekście (bitext) czy pamięci tłumaczeniowej

Tekst równoległy (bitext), tzn. rezultat połączenia oryginalnego tekstu z jego tłumaczeniem, który może potem być analizowany przy użyciu wyszukiwarki ciągów znaków lub programu konkordancyjnego

Oprogramowanie do zarządzania projektami, umożliwiające koordynatorowi stworzenie złożonych projektów tłumaczeniowych, przyporządkowanie różnych zadań poszczególnym osobom, oraz śledzenie postępu każdego z zadań w czasie rzeczywistym

Programy do zarządzania pamięcią tłumaczeń (TMM - z ang. Translation Memory Managers), czyli narzędzia składające się z bazy segmentów tekstowych języka wyjściowego i ich tłumaczeń na jeden lub więcej języków docelowych

Systemy prawie automatycznego tłumaczenia, w dwuznacznych przypadkach pozostawiające decyzje użytkownikowi, czasami nazywane tłumaczeniem maszynowym wspieranym przez człowieka

Oprogramowanie do zarządzania pamięcią tłumaczeń

Programy pamięci tłumaczeniowej (TM - z ang. Translation Memory) przechowują wcześniej przetłumaczone teksty wyjściowe i ich ekwiwalentne teksty docelowe w bazie danych oraz odzyskują powiązane segmenty podczas tłumaczenia nowych tekstów.

Tłumaczenie lub inaczej przekład to wyrażenie w języku docelowym treści tekstu (w tym również wypowiedzi ustnej) wyprodukowanego w języku źródłowym. Słowo "tłumaczenie" można rozumieć zarówno jako proces przekładu jak i wynik tego procesu, czyli przetłumaczony na inny język tekst. W drugim znaczeniu, tłumaczenie jest rozumiane jako wtórne wobec tekstu oryginalnego.

Arkusz kalkulacyjny to program komputerowy przedstawiający dane, głównie liczbowe, w postaci zestawu dużych tabel dwuwymiarowych, pozwalający na automatyczną obróbkę tych danych oraz na prezentację ich w różny sposób. Popularny program stosowany w księgowości oraz w biurze.

Programy takie dzielą tekst wyjściowy na krótsze jednostki zwane "segmentami", najczęściej zdania lub akapity, nagłówki, tytuły lub elementy listy. Zasady segmentacji i długość poszczególnych segmentów mogą być zwykle modyfikowane przez użytkownika. W miarę jak tłumacz posuwa się od początku do końca dokumentu, oprogramowanie wyświetla kolejno źródłowe segmenty. Jeżeli nowy segment tekstu źródłowego w znacznym stopniu przypomina wcześniej przetłumaczony i zapisany w bazie element, program automatycznie odnajduje i proponuje jego tłumaczenie do ewentualnego wykorzystania. Jeśli program nie znajduje podobnego segmentu, tłumacz wprowadza po prostu własne tłumaczenie. Po ukończeniu pracy nad danym segmentem, program zapisuje je w bazie i przechodzi do następnego segmentu. Pamięć tłumaczenia w zasadzie jest prostą bazą danych zawierającą segment języka źródłowego, jego tłumaczenie oraz inne informacje takie jak data powstania segmentu, ostatni dostęp, identyfikator tłumacza itp. Inne rozwiązanie(stosowane np. przez firmę Star Transit) polega na poszeregowaniu sygnatur dokumentów bez tworzenia osobnej bazy tłumaczeń.

Grafika prezentacyjna – rodzaj grafiki komputerowej, polegający na tworzeniu zestawów kolejno wyświetlanych slajdów, ilustrujących w systematyczny sposób jakieś zagadnienie. Grafika prezentacyjna jest zazwyczaj używana w trakcie prelekcji, jako osnowa wykładu – jej bezpośrednim antenatem były slajdy przygotowane ręcznie na papierze lub folii i wyświetlane za pomocą rzutnika.

Translator to specjalny program komputerowy (lub urządzenie), dokonujący tłumaczenia (translacji) programu napisanego w języku programowania, z postaci źródłowej do postaci wynikowej, zrozumiałej dla maszyny. Czasami zamiast określenia kod wynikowy używa się równoważnego kod obiektowy.

Niektóre programy do zarządzania pamięcią tłumaczeń funkcjonują jako samodzielne środowiska, inne jako nakładki na edytor tekstu czy inne programy. Programy takie pozwalają na tłumaczenie dokumentów źródłowych opracowanych w szerokiej gamie formatów (tekstowych, DTP, arkuszy kalkulacyjnych, prezentacji, plików multimedialnych, HTML).

Pamięć tłumaczeniowa (ang. Translation Memory, w skrócie TM) to rodzaj bazy danych złożonej z rekordów zawierających co najmniej dwie wersje językowe danego fragmentu tekstu, najczęściej zdania. Pamięć tłumaczeniowa występuje zwykle w formie pliku lub kilku plików, których format obsługiwany przez oprogramowanie typu CAT. Wykorzystanie uzupełniającej się stale pamięci tłumaczeniowych podczas przekładania tekstów o dużym stopniu powtarzalności pozwala na dużą oszczędność czasu i wysiłku, gdyż przetłumaczone wcześniej fragmenty są automatycznie wyszukiwane w bazie i mogą być w łatwy sposób wykorzystane ponownie. Kolejną zaletą jest tu możliwość uzyskania tłumaczenia o dużym stopniu spójności terminologicznej i stylistycznej, gdyż zapisane już tłumaczenia stanowią wzorzec, do którego łatwo dostosować podobne fragmenty w dalszej części tekstu.

Płyta kompaktowa (ang. Compact Disc, CD-ROM – Compact Disc – Read Only Memory) — poliwęglanowy krążek z zakodowaną cyfrowo informacją do bezkontaktowego odczytu światłem lasera optycznego. Zaprojektowany w celu nagrywania i przechowywania dźwięku, przy użyciu kodowania PCM, który dzisiaj jest tylko jednym ze standardów cyfrowego zapisu dźwięku. Taką płytę nazywa się CD-Audio. Dzięki dużej jak na swoje czasy pojemności, niezawodności i niskiej cenie, dysk kompaktowy stał się najpopularniejszym[potrzebne źródło] medium do zapisywania danych.

Wyszukiwarka tłumaczeniowa

Wyszukiwarka tłumaczeniowa (Language Search Engine software) to nowość w przemyśle tłumaczeniowym. Jest to program działający w oparciu o Internet na podobnej zasadzie, co wyszukiwarka internetowa. Jednak zamiast przeszukiwania Internetu, wyszukiwarka tłumaczeniowa przeszukuje obszerne zasoby wykonanych już wcześniej tłumaczeń (tzw. Translation Memory), tak by wśród nich znaleźć fragmenty – zdania, fragmenty, wyrażenia a nawet całe akapity – które byłyby jak najbardziej zbliżone do tłumaczonego tekstu źródłowego. Wyszukiwarka tłumaczeniowa pozwala na dostęp do większego zasobu tłumaczeń tworzonego przez wielu użytkowników niż tradycyjne oprogramowanie tłumaczeniowe opierające się na tłumaczeniach wykonanych przez jednego tłumacza.

Skrót klawiszowy (ang. hotkey) – połączenia dwóch lub więcej klawiszy, najczęściej CTRL, ALT, SHIFT i klawisza numerycznego lub znaku literowego, umożliwiające wykonanie jakiejś opcji używanego programu. Użycie skrótów klawiszowych znacznie przyspiesza lub ułatwia wykonywanie wielu czynności. Interesującym przykładem mogą być gry komputerowe, w tym m.in. StarCraft. Podstawą warsztatu w tej grze jest opanowanie wszystkich dostępnych skrótów klawiszowych, a w grze tej kluczem do sukcesu jest szybkie podejmowanie decyzji.

Baza danych – zbiór danych zapisanych w ściśle określony sposób w strukturach odpowiadających założonemu modelowi danych. W potocznym ujęciu obejmuje dane oraz program komputerowy wyspecjalizowany do gromadzenia i przetwarzania tych danych. Program taki (często pakiet programów) nazywany jest "Systemem zarządzania bazą danych" (ang. DataBase Management System, DBMS). W ścisłej nomenklaturze baza danych oznacza zbiór danych, który zarządzany jest przez system DBMS.

Wyszukiwarki tłumaczeniowe zostały stworzone z myślą, by zrewolucjonizować technologię obecnych systemów wyszukiwania, aby umożliwić wyszukiwanie haseł w oparciu o ich źródłowy kontekst, co z kolei sprawiłoby, iż wyniki wyszukiwania oddawałyby możliwie najpełniej i najtrafniej znaczenie tłumaczonych fragmentów tekstu źródłowego. Podobnie jak w przypadku tradycyjnych programów Translation Memory, prawdziwa jakość wyszukiwarki tłumaczeniowej jest zależna w dużej mierze od zbiorów tłumaczeń, które przeszukuje.

Wyszukiwarka internetowa (ang. search engine) to program lub strona internetowa, której zadaniem jest ułatwienie użytkownikom znalezienie informacji w sieci.

Tryb wsadowy, przetwarzanie wsadowe - wykonywanie serii zadań (programów) przez komputer. Zazwyczaj kolejne zadania są ze sobą powiązane: dane wyjściowe jednego programu przekazywane są kolejnemu programowi, któremu służą jako dane wejściowe itd.

Narzędzia terminologiczne

Oprogramowanie to umożliwia automatyczne wyszukanie, w bazie danych, odpowiedniej terminologii, dla słowa pojawiającego się w dokumencie, przez automatyczne pojawienie się terminu w interfejsie okna bazy danych, lub poprzez przeszukanie bazy danych przy użyciu skrótów klawiszowych. Niektóre programy posiadają inne skróty klawiszowe umożliwiające tłumaczowi dodawanie nowych par terminologicznych do bazy danych, w trakcie tłumaczenia. Niektóre, bardziej zaawansowane programy umożliwiają tłumaczowi sprawdzenie, interaktywnie lub w trybie wsadowym, czy termin źródłowy lub docelowy został już użyty w bazie danych projektu.

SDL Trados jest wiodącym na rynku pakietem tłumaczeniowym – oprogramowaniem służącym do tłumaczenia wspomaganego komputerowo (ang. CAT – Computer Assisted Translation). Oryginalnie stworzony przez niemiecką firmę Trados GmbH, aktualnie pakiet udostępnia SDL International – firma świadcząca usługi językowe.

PDF (ang. Portable Document Format, przenośny format dokumentu) – format plików służący do prezentacji, przenoszenia i drukowania treści tekstowo-graficznych, stworzony i promowany przez firmę Adobe Systems. Język opisu pliku PDF jest okrojoną wersją języka programowania PostScript wzbogaconą o elementy hipertekstowe.

Oprogramowanie porównawcze

Programy porównawcze biorą ukończone tłumaczenie, dzielą zarówno tekst źródłowy jak i docelowy na segmenty, próbując określić, które z nich można ze sobą połączyć w celu zbudowania nowej bazy danych. Wiele z tych programów pozwala tłumaczom na ponowne zestawienie ze sobą, źle dobranych, uprzednio, fragmentów. Uzyskana baza danych może być wyeksportowana do programu tłumaczeniowego i wykorzystana w przyszłości.

Tłumaczenie automatyczne albo tłumaczenie maszynowe (ang. Machine Translation) jest dziedziną językoznawstwa komputerowego, które zajmuje się stosowaniem algorytmów tłumaczenia tekstu z jednego języka (naturalnego) na drugi.

Tytuł – wyraz identyfikujący (nazywający) jakiś utwór, np. dzieło sztuki, prace konkursową, książkę, wypracowanie, wydarzenia, artykuł, piosenkę, publikacje, projekt itd.

Wykorzystanie tłumaczenia maszynowego w narzędziach CAT

Niektóre produkty CAT zawierają komponent tłumaczenia maszynowego (ang. Machine Translation – MT). Integracja MT z CAT została osiągnięta różnymi sposobami w różnych produktach. Najczęściej tłumaczenie maszynowe uruchamiane jest jeśli dana baza tłumaczeniowa nie zawiera żadnych podobnych do obecnie tłumaczonego segmentów. Tłumaczenie maszynowe może być wtedy wykorzystane przez tłumacza jako półprodukt, a jego ostateczna wersja jest zapisywana w pamięci tłumaczeń do wykorzystania w przyszłości. Tworzone przez użytkowników słowniczki zawierające właściwą terminologię, znacznie poprawiają jakość tłumaczenia maszynowego i w rezultacie usprawniają cały proces tłumaczenia.

Wordfast to producent oprogramowania służącego do tworzenia i zarządzania pamięcią tłumaczeń (ang. Translation Memory). Oprogramowanie służące do zarządzania pamięciami tłumaczeń oferowane przez Wordfast działa na wszystich platformach systemowych i wykorzystywane jest przez tłumaczy niezależnych, firmy profesjonalnie świadczące usługi językowe oraz międzynarodowe korporacje, a obecnie posiada ponad 20 tys. aktywnych zastosowań na rynku.

Internet (, która jest logicznie połączona w jednolitą sieć adresową opartą na protokole IP (ang. Internet Protocol). Sieć ta dostarcza lub wykorzystuje usługi wyższego poziomu, które oparte są na funkcjonowaniu telekomunikacji i związanej z nią infrastrukturze.

Przykładowe programy typu CAT

Wordfast

Trados

memoQ

Google Translator Toolkit

TM-database

OmegaT

Przegląd funkcjonalności niektórych programów CAT

Zobacz też

Tłumaczenie maszynowe

Translator

Pamięć tłumaczeniowa

Bibliografia

Łukasz Bogucki (2009) "Tłumaczenie wspomagane komputerowo", Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, ISBN 978-83-01-15984-9

OmegaT – program do tłumaczenia przy użyciu komputera napisany w języku Java. Jest wolnym oprogramowaniem oryginalnie stworzonym przez Keitha Godfreya w 2000 r. Obecnie rozwojem zajmuje się zespół kierowany przez Didiera Briela. Nazwa OmegaT jest znakiem towarowym w Niemczech.

Akapit (od łac. a capite, dosł. od głowy, czyli początku) – podstawowy sposób dzielenia łamu na rozpoznawalne wzrokiem mniejsze fragmenty w celu zwiększenia czytelności tekstu. Podstawowa jednostka logiczna dłuższego tekstu, składająca się z jednego lub wielu zdań stanowiących pewną całość treściową (myśl). Zadaniem akapitu jest wyraźne zaznaczenie nowej myśli w bieżącym wątku wypowiedzi.

Linki zewnętrzne

Internetowy katalog narzędzi CAT i lokalizacyjnych (PDF)

Tutoriale do narzędzi CAT oraz informacje branżowe

Tutoriale CAT, informacje branżowe, lokalizacja oprogramowania, l10n, i18n, g10n

Blogi w języku polskim popularyzujące problematykę narzędzi CAT

Wąsaty tłumacz

Cattools.pl