Tadeusz Jan Kowalski (ur. 21 czerwca 1889 w Châteauroux we Francji, zm. 5 maja 1948 w Krakowie) – orientalista polski, turkolog, arabista, iranista, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności, później sekretarz generalny (1939–1948).

Życiorys

Był synem Teofila i Kazimiery z Kuszpecińskich, we Francji przebywał do 1894. Uczęszczał do Gimnazjum Św. Anny w Krakowie, w latach 1907-1911 studiował arabistykę na uniwersytecie w Wiedniu; uzupełniał studia na uniwersytetach w Strasburgu i Kolonii (1911-1912). Na uniwersytecie w Wiedniu obronił doktorat (1911, praca Kultura islamu) i został asystentem w Instytucie Orientalistyki w Wiedniu; w 1914 na podstawie pracy Der Divan des Kais ibn al Hatun habilitował się na Uniwersytecie Jagiellońskim i został docentem w Seminarium Filologii Orientalnej. Od 1919 był profesorem nadzwyczajnym i kierownikiem Katedry Filologii Orientalnej, od 1922 profesorem zwyczajnym. Po wybuchu II wojny światowej został aresztowany wraz z innymi pracownikami UJ w ramach tzw. Sonderaktion Krakau i był więziony w Krakowie, potem we Wrocławiu i w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen; w obozie uczył współwięźniów języka tureckiego i organizował dyskusje naukowe. Zwolniony w lutym 1940, w późniejszym okresie okupacji pracował jako urzędnik w Bibliotece Jagiellońskiej, gdzie opiekował się zbiorami orientalnymi. Po wojnie powrócił do wykładów uniwersyteckich, prowadził zajęcia m.in. z historii literatury, języka arabskiego i języka perskiego, ale głównym przedmiotem jego zainteresowań nadal pozostawała filologia turecka.

Kwestia wyjazdu w czasie wojny do Turcji

Związki z Turcją znalazły swój wyraz zarówno w badaniach naukowych (jako pierwszy w świecie stworzył dialektologię anatolijsko-turecką), jak i w życiu Kowalskiego – w czasie II wojny światowej, po powrocie Kowalskiego z obozu strona turecka zorganizowała mu możliwość bezpiecznego przeniesienia się z rodziną do Stambułu (dyplomacja turecka zaangażowała się też już wcześniej w pertraktacje z władzami niemieckimi w sprawie zwolnienia go z obozu), ogłoszono już nawet oficjalnie studentom Uniwersytetu Stambulskiego, jakie zajęcia w nowym semestrze będzie prowadził T. Kowalski; do wyjazdu ostatecznie nie doszło (mimo wydania zgody przez władze niemieckie i nawet przygotowania już godzin połączeń kolejowych z Krakowa do Stambułu, z przesiadką w Wiedniu), ponieważ Kowalski obawiał się, że po wojnie mógłby być uznany za zdrajcę. Powszechnie znana - acz nie poparta jak na razie materiałami archiwalnymi - jest informacja, że Kowalski nie chciał zostawić doskonałej biblioteki turkologicznej w Krakowie, obawiając się, że jej po wojnie już nie odzyska. Rzeczywiście, materiały w Archiwum PAN i PAU, Oddz. w Krakowie dowodzą, że strona niemiecka nie wyraziła zgody na wywóz czegokolwiek z Polski do Turcji i nawet zabranie z sobą niektórych rzeczy osobistych jak zegarek było poważnym problemem.