Tadeusz Seweryn - Polski Serwis Naukowy

Ulica Tadeusza Seweryna w Tomaszowie Mazowieckim; w głębi budynek pastoratu

Tadeusz Seweryn ps. "Białowąs", "Boryna", "Socha", "Maksymilian Kulesza" (ur. 21 sierpnia 1894 w Żabnie k. Dąbrowy Tarnowskiej, zm. 17 stycznia 1975 w Krakowie) – etnograf, malarz, grafik, muzeolog i badacz sztuki ludowej.

Związek Walki Zbrojnej (ZWZ) (SSS) - Siły Zbrojne w Kraju podczas II wojny światowej, w okresie od 13 listopada 1939 do 14 lutego 1942, a następnie przemianowane na Armię Krajową.

Królestwo Polskie (potocznie Królestwo Kongresowe, Kongresówka; ros. Царство Польское, Carstwo Polskoje) – istniejące w latach 1815-1916 państwo na terytorium polskim, pozostające w unii personalnej z Imperium Rosyjskim, z własną konstytucją, sejmem, wojskiem, monetą i polskim językiem urzędowym oraz cesarzem rosyjskim jako koronowanym królem Polski i ustanowionym przez niego namiestnikiem.

Biografia

Był synem Wojciecha i Antoniny z Kwiecińskich. Miał siostrę i czterech braci. W 1906 roku ukończył szkołę powszechną w Jeleśni. Uczęszczał do gimnazjum w Nowym Sączu i Krakowie gdzie zdał maturę w 1913 roku. Następnie podjął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego (studiował historię sztuki, literaturę i prawo). Równolegle studiował na Akademii Sztuk Pięknych. Na obu uczelniach uzyskał absolutorium.

Uniwersytet Jagielloński (historyczne nazwy: łac. Studium Generale, Akademia Krakowska, Szkoła Główna Koronna, Szkoła Główna Krakowska, Uniwersytet Krakowski) (łac. Universitas Jagellonica Cracoviensis) – najstarsza polska szkoła wyższa, jeden z najstarszych uniwersytetów na świecie, mieszczący się w Krakowie.

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Wraz z wybuchem I wojny światowej wstąpił do Legionów, Wysłuchał rozkazu Józefa Piłsudskiego, by nie składać przysięgi na wierność cesarzowi austriackiemu i podobnie jak inni zdezerterował. Aresztowany przez żandarmerię austriacką, osadzony został w obozie jeńców legionowych w Witkowicach. Wkrótce otrzymał przydział na front włoski, po czym zbiegł do Królestwa Kongresowego i zatrzymał się w Janowie Lubelskim pod przybranym nazwiskiem Maksymilian Kulesza. W 1918 roku wraz z W. Jabłońskim i uczniami miejscowego gimnazjum w którym uczył łaciny i niemieckiego, zorganizował kampanię przeciw stacjonującemu w mieście oddziałowi austriackiemu, doprowadzając do rozbrojenia i wypędzenia żołnierzy. Rok później utworzył w Janowie regionalne muzeum i prowadził wraz z uczniami akcję zbierania materiałów etnograficznych.

Major – stopień oficerski używany w armiach wielu krajów. W wojsku polskim jest to stopień niższy od podpułkownika, wyższy od kapitana. Major wchodzi w skład korpusu oficerów starszych, natomiast w okresie międzywojennym – w skład korpusu oficerów sztabowych. Odpowiednikiem majora w marynarce wojennej jest komandor podporucznik a w policji podinspektor Policji.

Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie – rząd Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1939-1990 będący legalną kontynuacją władz II RP, zmuszonych opuścić Polskę po agresji III Rzeszy i ZSRR na Polskę we wrześniu 1939 i okupacji całego terytorium Polski przez agresorów. Siedzibą rządu był Paryż, później Angers (na zasadzie eksterytorialności), a od końca czerwca 1940 (kapitulacji Francji) - Londyn. Władze RP na uchodźstwie zakończyły działanie po wyborze i zaprzysiężeniu Lecha Wałęsy na prezydenta Polski i przekazaniu mu insygniów prezydenckich przez Prezydenta RP Ryszarda Kaczorowskiego.

Podczas wojny polsko-bolszewickiej uformował 2 szwadrony ochotników-uczniów i wstąpił do partyzanckiego oddziału F. Jaworskiego walczącego w województwie Lubelskim i na Podlasiu. Po zakończeniu wojny uczył historii w seminarium nauczycielskim w Tomaszowie Mazowieckim (do 1929 roku), prowadził badania terenowe, założył Koło Krajoznawcze, a pod jego kierunkiem uczniowie opracowali materiał pt. Zamki drewniane przy drzwiach (Prace Kom. Etnogr. PAU 3, 1927). Za jego sprawą, i przy udziale uczniów, powstało w Tomaszowie Muzeum Regionalne, a w 1926 tygodnik "Echo Mazowieckie".

Nowy Sącz – miasto powiatowe i na prawach powiatu grodzkiego, w województwie małopolskim. Przed reformą administracyjną w 1998 r. stolica województwa nowosądeckiego. W latach 1973-1977 miasto było siedzibą gminy wiejskiej Nowy Sącz. Trzecie co do liczby mieszkańców i piąte co do powierzchni miasto w województwie małopolskim. Liczba ludności: 84 556 (GUS, grudzień 2009). Ważny węzeł komunikacyjny, główny ośrodek turystyczny ziemi sądeckiej. Jedno z najstarszych miast w Małopolsce – lokowane 8 listopada 1292 r.

Lud - pismo etnograficzne i folklorystyczne, organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, założone w 1895 roku we Lwowie. Początkowo wychodziło jako kwartalnik, później, od roku 1912 - jako rocznik. Pierwszym redaktorem był Antoni Kalina, a po jego śmierci Wilhelm Bruchnalski, Józef Kallenbach i inni. W latach 1912-1939 funkcję redaktora sprawował Adam Fischer. Po II wojnie światowej pismo wznowił we Wrocławiu uczeń Fischera Józef Gajka. Rocznik XL, wydany w roku 1954 w Poznaniu za lata 1952-53, zawiera indeks roczników I-XXXIX.

W 1924 uzyskał stypendium, dzięki któremu odbył 2-letnie studia we Włoszech i Francji. W 1926 roku został członkiem Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności, w 1929 na stałe przeprowadził się do Krakowa i podjął pracę w I Państwowym Gimnazjum Im B. Nowodworskiego jako nauczyciel rysunków. W tym samym czasie pracował w Muzeum Etnograficznym w Krakowie (od 1930 roku na stanowisku kustosza). W 1930 roku uzyskał stopień doktora na podstawie rozprawy Pokucka majolika ludowa. W tym samym roku opuścił Polskę, by prowadzić badania porównawcze w Jugosławii, Czechosłowacji i na Węgrzech.

Jerzy Tomasz Wojniłowicz (ur. 22 września 1941 r. w Ciebłowicach Małych), nauczyciel, geograf, historyk-regionalista, wieloletni prezes i sekretarz Koła PTH w Tomaszowie Mazowieckim.

Legiony Polskie – polskie oddziały wojskowe, którym początek dała Pierwsza Kompania Kadrowa utworzona 3 sierpnia 1914 w Krakowie z inicjatywy Józefa Piłsudskiego.

Poza pracą etnografa Tadeusz Seweryn udzielał się w zrzeszeniach artystycznych, należał m.in. do Cechu Artystów Plastyków "Jednoróg". Tworzył obrazy olejne, akwarele i drzeworyty, które były wystawiane w wielu miastach Polski.

Po śmierci Seweryna Udzieli objął stanowisko dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie i kierował nim do 1965 roku (poza okresem okupacji). W 1939 roku uzyskał habilitację na Uniwersytecie Poznańskim u Eugeniusza Frankowskiego. Wybuch wojny uniemożliwił zatwierdzenie habilitacji przez ministerstwo.

Czechosłowacja (czes. Československo, słow. Česko-Slovensko lub Československo) – państwo w Europie Środkowej istniejące w latach 1918-1992. 1 stycznia 1993 w miejscu Czechosłowacji powstały dwa nowe państwa – Czechy i Słowacja. Kraj graniczył z Niemcami (1945-90: NRD i RFN), Polską, ZSRR (1991: Ukrainą), Rumunią (do 1939), Węgrami i Austrią. Stolicą Czechosłowacji była Praga.

Józef Klemens Piłsudski (ur. 5 grudnia 1867 w Zułowie pod Wilnem, zm. 12 maja 1935 w Warszawie) – polski działacz niepodległościowy, dowódca wojskowy, polityk, naczelnik państwa polskiego w latach 1918–1922 i naczelny wódz Armii Polskiej od 11 listopada 1918, Pierwszy Marszałek Polski od 1920; dwukrotny premier Polski (1926–1928 i 1930), twórca tzw. rządów sanacyjnych w II Rzeczpospolitej wprowadzonych w 1926 po zamachu stanu.

Podczas wojny działał w Związku Walki Zbrojnej, po zdekonspirowaniu w lutym 1941 roku, do końca okupacji ukrywał się pod fałszywymi nazwiskami; pełnił funkcję kierownika Walki Cywilnej w okręgu krakowskim. W 1943 roku kierował Ruchem Oporu Społecznego okręgowej delegatury rządu londyńskiego, zajmował się likwidacją konfidentów i sabotażem niemieckich kontyngentów żywnościowych i karaniem kolaborantów. W lutym 1943 utworzył na terenie Krakowa Radę Pomocy Żydom "Żegota", pisał również ulotki, odezwy i artykuły w prasie konspiracyjnej. 13 kwietnia 1945 aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa, zwolniony po kilku miesiącach powrócił na stanowisko dyrektora Muzeum Etnograficznego.

Rada Pomocy Żydom przy Delegacie Rządu RP na Kraj – polska organizacja podziemna działająca w latach 1942-1945, jako organ polskiego rządu na uchodźstwie, której zadaniem było organizowanie pomocy dla Żydów w gettach oraz poza nimi. Rada działała pod konspiracyjnym kryptonimem Żegota.

Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie to organizacja artystów i miłośników sztuki, która powstała z inicjatywy Walerego Wielogłowskiego w roku 1854.

W 1948 roku założył periodyk Kwartalnik Muzealny i przez 2 lata był jego redaktorem naczelnym. Poza działalnością muzealną zajmował się sztuką.

W latach 1945-1975 opublikował 151 tekstów, m.in. na temat ikonografii etnograficznej, żelazorytu, wycinanek, ubiorów ludowych i teorii sztuki ludowej.

Poza pracą naukową angażował się w działalność społeczną i dydaktyczną: prowadził wykłady o sztuce ludowej na Uniwersytecie Jagiellońskim i w Wyższej Szkole Pedagogicznej. Od 1948 roku członek korespondent PAU, od 1954 – profesor nadzwyczajny. Działał w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, w latach 1945-1950 redaktor Ludu, w latach 1949-1961 współredagował Atlas Polskich Strojów Ludowych, a w latach 1957-1966 członek komitetu redakcyjnego Literatury Ludowej. W latach 1956-1961 - prezes Zarządu Głównego PTL, od 1972 - członek honorowy towarzystwa. W latach 1957-1967 był członkiem zespołu redakcyjnego Polskiej Sztuki Ludowej. Był również współredaktorem Słownika starożytności słowiańskich (napisał do niego 32 hasła).

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze - poprzednio "Towarzystwo Ludoznawcze" - polskie stowarzyszenie naukowe o profilu antropologicznym, założone 1895 we Lwowie.

W roku 1964 roku został honorowym członkiem Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, w którym przez wiele lat działał. Do roku 1956 wystawiał swoje prace w salonach malarskich pod patronatem TPSP w krakowskim Pałacu Sztuki.

Odznaczony Krzyżem Walecznych oraz Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami, otrzymał też stopień majora.

Od 1931 roku był żonaty z Teresą z Sobolewskich, miał dwie córki.

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (UAM) – państwowy uniwersytet z siedzibą w Poznaniu. Powstał w 1919 roku - początkowo jako Wszechnica Piastowska, w 1920 r. przemianowana na Uniwersytet Poznański. Podczas II wojny światowej, w latach 1940-1944 Uniwersytet Poznański działał w Warszawie jako tajny Uniwersytet Ziem Zachodnich. 24 grudnia 1955 roku Uniwersytet otrzymał patrona i nową nazwę: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza.

Wojna polsko-bolszewicka (wojna polsko-rosyjska 1919-1920) – wojna pomiędzy odrodzoną II Rzeczpospolitą a Rosją Radziecką, dążącą do podboju państw europejskich i przekształcenia ich w republiki radzieckie zgodnie z doktryną i deklarowanymi celami politycznymi ("rewolucja z zewnątrz") rosyjskiej partii bolszewików.

Pochowany został na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Wybrane publikacje

Książki

O Chrystusie Frasobliwym. Figurki-legendy-świątkarze, Kraków 1926.

Krakowskie skrzynie malowane, Kraków 1928.

Pokucka majolika ludowa, Kraków 1929.

Parzenice góralskie, Kraków 1930.

Podłaźniki, Kraków 1932.

Polskie malarstwo ludowe, Kraków 1937.

Sztuka ludowa w Polsce. Malarstwo-rzeźba-grafika. Katalog wystawy, Kraków 1948.

Ludowa kultura materialna, Kraków 1954.

Staropolska grafika ludowa, Warszawa 1956.

Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 1958.

Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960.

Tradycje i zwyczaje krakowskie, Kraków 1961.

Świątkarz powsinoga, Warszawa 1963.

Technicy i wynalazcy ludowi, Warszawa 1971.

Artykuły

O sławnym garncarzu polskim Aleksandrze Bachmińskim recte Bachmatniku, "Rzeczy Piękne" 5, 1925, nr 4.

O narodowości pokuckich garncarzy, "Kurier Literacko-Naukowy" 1926, nr 29.

Historia powstania i rozwoju m. Tomaszowa Mazowieckiego (1789-1900), „Echo Mazowieckie” R. 2, 1927, nr 33, s. 7-32.

Kaszubskie obrazy na szkle, "Ilustrowany Kurjer Codzienny", 1929 nr 149, Dod. Kurjer Literacko-Naukowy.

Technika malowania ludowych obrazów na szkle, "Lud" t. 10, 1931.

Józef Markowski - górnik wielicki, PSL 1952 nr 3.

Niszczenie dzieł sztuki wynikiem zabiegów magicznych, PSL, 1953, R. 7, nr 3.

Kultura ludowa Odrodzenia, PSL VIII, 1954 nr 4.

Zakres przedmiotowy sztuki ludowej, PSL VIII, 1954, nr 5.

Ludowa świecka rzeźba monumentalna, PSL IX, 1955 nr 2

Arcydzieła żelazorytu ludowego, PSL IX, 1955 nr 6.

Zabawki ludowe jako odbicie zwyczajów, obyczajów, magii i legend, PSL, 1957, R. 11, nr 1, s. 3-20.

Cukrowe dziwy, PSL XX, 1966 nr 3/4.

Źródła

Aleksandra Jacher-Tyszkowa, Tadeusz Seweryn, [w:] Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. I, pod red. Ewy Fryś-Pietraszkowej, Anny Kowalskiej-Lewickiej, Anny Spiss, Kraków 2002.

Jan Piotr Dekowski, Tadeusz Seweryn w Tomaszowie Mazowieckim, Łódzkie Studia Etnograficzne t. XI, 1977, s. 125-128 (fot.);

Jacher-Tyszkowa A., Tadeusz Seweryn, etnograf, muzeolog, artysta, Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie”, t. XIII, 1996, s. 9-31 (fot.);

Jerzy Wojniłowicz, Tadeusz Seweryn w Tomaszowie Mazowieckim, Ibidem, s. 41-42;