Tafsir - Polski Serwis Naukowy

Tafsir (arab. تفسير) - ogólny komentarz koraniczny.

W tradycji islamu rozróżnia się dwa typy komentarza do Koranu: tafsir i tawil. Pierwszy z nich obejmuje wszystkie aspekty objaśniania Koranu, natomiast drugi ma charakter szczególnie głęboki, ezoteryczny. Sam wyraz tawil oznacza bowiem sięganie do źródeł, do początków. Ten drugi typ komentarza pojawił się później.

Abduh Muhammad (1849-1905) – uczony islamski, prawnik i liberalny reformator pochodzący z Egiptu. Jako Wielki Mufti Egiptu, od 1899, zreformował prawo i szkolnictwo islamskie. Jest znany przede wszystkim jako autor Treatise on the Oneness of God.

Język arabski – język należący do południowej grupy języków semickich, zapisywany alfabetycznym pismem arabskim od strony prawej do lewej. Kod ISO 639-3: ar/ara

Tradycyjnie za pierwszego komentatora Koranu uważa się Abd Allaha Ibn al-Abbasa (zm. 687), szczególnie uczonego brata stryjecznego Mahometa, który zaczął swoje dzieło za kalifatu Usmana. Jego Tafsir zachował się jedynie w cytatach zawartych w późniejszych komentarzach, przede wszystkim At-Tabariego (zm. 923). Charakter komentarza nosi również dzieło Pytania Nafi'a Ibn al-Azraka, mające formę odpowiedzi Ibn al-Abbasa na pytania zadawane przez słynnego przywódcę azrakitów Nafi'a. Także jedynie w formie cytatów w późniejszych komentarzach zachował się komentarz Hasana al-Basriego (zm. 728). Najwcześniejszym pełnym komentarzem koranicznym, który zachował się do naszych czasów jest Tafsir Mudżahida Ibn Dżabra al-Makkiego (zm. 722), ucznia Ibn al-Abbasa.

Koran (arab. القُرْآن Al-Qur’ān) – święta księga islamu. Według tradycji muzułmańskiej powstawał w latach 610-632, objawiany fragmentami prorokowi islamu, Mahometowi (zm. 632) przez Archanioła Dżibrila (identyfikowanego w islamie z archaniołem Gabrielem). Słowo „Koran” pochodzi od arabskiego słowa al-kur’ān, które oznacza „recytację”, ponieważ pierwotnie Koran przekazywano ustnie. Według islamu i samego Koranu jego twórcą jest Allah. Za „kanoniczną” uznano za panowania kalifa Usmana (644-656) redakcję Koranu autorstwa Zajda ibn Sabita, osobistego sekretarza Mahometa. Koran został spisany w klasycznym języku arabskim, przez niektórych utożsamiany z dialektem Kurajszytów, w formie prozy rytmicznej i rytmizowanej (arab. sadż). Zdaniem muzułmanów literacka forma Koranu ma być niemożliwa do naśladowani, co wiąże się z dogmatem religijnym o „cudowności Koranu” (idżaz al-kuran). Recytacja Koranu jest w świecie islamu uznawana zarówno za praktykę religijną, jak i za jedną z sztuk pięknych. Istnieje wiele odmian recytacji Koranu, uważanych za „kanoniczne” i różniących się głównie w zakresie fonetyki. Wyjątkowo, ze względów historycznych, dopuszczona jest recytacja Koranu w języku tureckim. Koran składa się ze 114 sur (rozdziałów), które z kolei dzielą się na aje (wersety). Rozróżnia się 90 sur mekkańskich i 24 sury medyńskie, ze względu na miejsce ich objawienia. Sury są w Koranie ułożone przeważnie według długości, od najdłuższej do najkrótszej. Ponieważ tekst Koran jest pełen zwrotów poetyckich, archaicznych, niejasnych dla przeciętnego odbiorcy, powstała nauka o egzegezie tekstu koranicznego (arab. tafsir). Poszczególne interpretacje Koranu zależą, m.in. od przynależności ich autorów do poszczególnych odłamów islamu, oraz ugrupowań politycznych. Za jeden z najbardziej autorytatywnych uchodzi sunnicki komentarz At-Tabariego z X w. Koran wpływał na rozwój kultury wielu narodów azjatyckich i afrykańskich. W wielu państwach o tradycji muzułmańskiej Koran uważany jest za jedno ze źródeł prawa, przede wszystkim w zakresie prawa cywilnego. Koran inspiruje od wieków muzułmańskich myślicieli i autorów. Wśród proroków wymienia postacie z Biblii Starego i Nowego Testamentu, wśród nich Jezusa, oraz przytacza wydarzenia opisane w Biblii. Formułuje przepisy nie tylko dotyczące praktyk religijnych, ale i stricte natury prawnej, oraz, nawet powszednich przejawów życia, jak higiena, savoir-vivre. Według tradycji islamu po raz pierwszy Koran został przetłumaczony na język obcy, mianowicie perski, przez Salmana al-Farsiego. Pierwszego przekładu Koranu na język europejski, mianowicie na łacinę, dokonał Robert z Ketton w 1134. Najbardziej znanymi autorami polskich przekładów Koranu są Jan Murza Tarak Buczacki, Tatar polski (wyd. 1858), oraz Józef Bielawski (wyd. 1986).

Azrakici (Azraqī) - najbardziej radykalna gałąź charydżyzmu, której założycielem był Nāfi ibn al-Azrāq. Powstali w Persji w 685 roku po oddzieleniu od ibadytów i powstaniu przeciw kalifowi. Uważali innych muzułmanów za niewiernych i pogan oraz twierdzili, że obowiązkiem charydżyty jest ich eksterminacja. W odróżnieniu od innych charydżytów mordowali również dzieci. Szybko zaniknęli, zniszczeni przez innych muzułmanów (rzezie azrakitów w latach 698-699, po których przetrwali tylko kilkadziesiąt lat), ale też przez radykalność swej filozofii.

Oto wykaz ważniejszych komentarzy do Koranu:

Muhammad ibn Dżarir at-Ṭabari (838-923): Dżami al-bajan fi tafsir al-Kuran

Ibn Kasir (1301-1373): Tafsir al-Kuran al-azim - komentarz klasyczny, stanowiący rodzaj wyciągu do celów praktycznych, ze wcześniejszego, dużo obszerniejszego komentarza Tabariego.

Fachr ad-Din ar-Razi (865-925): Mafatih al-Ghajb ('Klucze do niewidocznego'), zwany również At-Tafsir al-Kabir ('Wielki komentarz'), obszerne dzieło, obejmujące szeroki zakres wiedzy, również z dziedziny nauk ścisłych i medycznych. Ibn Tajmijja miał się wyrazić o nim krytycznie, iż "zawiera wszystko, oprócz egzegezy".

Hasan al-Basri, arab. الحسن البصري, (ur. 642/21 A.H. w Medynie - zm. 728/110 A.H. w Basrze) - wczesnomuzułmański mówca, teolog, fakih i asceta.

Jahja Ibn Zijad al-Farra: Maani al-Kuran (Znaczenia Koranu).

Kadi Abu Saud al-Hanafi: Irszad al-akl as-salim ila mazaja al-Kuran al-Karim zwany również w skrócie Tafsir Abi Saud.

Imam Abu Abd Allah ibn Ahmad al-Kurtubi (1214-1273): Al-Dżami li-ahkam al-Kuran (‘Zbiór przepisów koranicznych’) słynnego jurysty malikickiego z Kordowy, liczący 10 tomów, traktujący głównie o przepisach prawnych. Autor przedstawia poglądy innych szkół prawa islamu, poza malikicką; jeden z tomów tego komentarza został przetłumaczony na angielski przez Aishę Bewley.

Ahmad ibn Muhammad as-Saalabi (zm. 1035): Tafisr as-Saalabi, zwany również At-Tafsir al-kabir (‘Wielki komentarz’).

Kadi Abu Bakr ibn al-Arabi: Ahkam al-Kuran – autor zwany jest kadim (sędzią), dla odróżnienia od słynnego mistyka (sufiego) Ibn Arabiego i jest jurystą malikickim z Andaluzji. Jego 3-tomowy tafsir uwzględnia wyłącznie opinie malikickiej szkoły prawa.

Al-Dżassas: Ahkam al-Kuran (‘Przepisy Koranu’) – Ten 3-tomowy tafsir jest wykładnią przepisów prawa według szkoły hanafickiej. Popularny jest szczególnie wśród hanafitów w Indiach, na Bliskim Wschodzie i w Turcji.

Mahmud Alusi al-Hanafi: Tafsir Ruh al-Maani fi Tafsir al-Kuran al-azim (‘Komentarz ducha znaczeń w komentarzu do wspaniałego Koranu’), zwykle występujący pod nazwą skróconą „Ruh al-maani”.

Ismail Hakki al-Bursawi: Ruh al-bajan, 10-tomowe dzieło założyciela zakonu sufickiego Hakkiyye Jelveti.

Ibn Adżiba: Al-Bahr al-muhit (‘Wszechogarniający ocean’), 2-tomowe dzieło szajcha marokańskiego, z zakonu sufickiego Szazili.

Hasan ibn Masud al-Baghawi (zm. 1116): Maalim at-Tanzil, opierający się wyraźnie na tafsirze As-Saalibiego, ale przykładający większą wagę do hadisów proroka Mahometa.

Abu al-Kasim Mahmud ibn Umar az-Zamachszari (zm. 1144): Al-Kaszszaf (‘Odkrywca’), należący do odłamu mutazylitów, a mimo to wykorzystywany przez sunnitów, lecz opatrzony komentarzem w duchu ich nauki, wytykającym błędy rozumowania mutazylitów.

Abd Allah ibn Umar al-Bajdawi (zm. 1286): Anwar at-Tanzil (‘Światła objawienia’), stanowiący wersję skróconą „Kaszszafa”, również przerobioną w duchu sunnickim, drukowany w 2 tomach. W Turcji wychodzi często z uwagami szajcha tureckiego Al-Kunawiego na marginesie, w 7 tomach.

Al-Muharrar al-wadżiz fi tafsir al-kitab al-aziz (‘Skrócony zapis egzegezy szlachetnej księgi’), zwany popularnie tafsirem Ibn Atijji, od nazwiska autora, Ibn Atijji, jurysty malikickiego z Andaluzji. Największym powodzeniem cieszy się ów komentarz w Afryce Północnej.

Zad al-Masir fi ilm at-tafsir, autorstwa wybitnego polihistora hanbalickiego, Ibn al-Dżawziego.

Tafsir an-Nasafi, autorstwa jurysty hanbalickiego An-Nasafiego, publikowany w 2 tomach.

Tafsir Abi Hajnan, zwany również Al-bahr al-muhit, wydawany w 7 tomach i zawierający wiele przekazów, w których autentyczność część egzegetów nie wierzy. Powstały w Andaluzji, popularny zwłaszcza w Afryce Północnej.

Tafsir al-Dżalalajn, (Komentarz dwóch Dżalalów), rozpoczęty przez Dżalal ad-Dina al-Mahalliego w 1459, a następnie uzupełniany, według tej samej metody, przez jego ucznia, szafi’ickiego jurystę Dżalal ad-Dina as-Sujutiego (zm. 1505), aż do śmierci tego ostatniego. Ceniony przez muzułmanów na całym świecie, ze względu na prostotę. Przetłumaczony w całości na angielski przez Aishę Bewley.

Spośród nowszych komentarzy do Koranu, inspirowanych osiągnięciami Zachodu, np. w dziedzinie literackiej interpretacji tekstu, oraz nowszymi doktrynami społeczno-politycznymi, na uwagę zasługują "Al-Manar" ('Miejsce światła'), zainicjowany przez "modernistów" egipskich na czele z Muhammadem Abduh, oraz jego uczniem Raszidem Ridą, tudzież "Fi zilal al-Kuran" (W cieniu Koranu), duchowego przywódcy Braci Muzułmanów Sajjida Kutba (zm. 1966), wydany w Bejrucie w 8 tomach.

Bibliografia

Janusz Danecki: Kultura islamu : słownik. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1997. ISBN 83-02-06373-8.

Janusz Danecki: Podstawowe wiadomości o islamie. [T.] 1. Warszawa: "Dialog", 1998. ISBN 83-86483-40-7.