Tamga - Polski Serwis Naukowy

Tamga (tur. tamga, damga – znak, piętno; stempel) – pierwotnie znak plemienny, rodowy i własnościowy u dawnych ludów Wielkiego Stepu (scytyjskich, sarmackich i potem mongolskich, tureckich, irańskich i ugrofińskich), używany m.in. do oznaczania koni, bydła, sprzętów i uzbrojenia.

Tatarzy (nazwa własna: Tatarlar / Татарлар) - grupa ludów tureckich wschodniej Europy i centralnej Azji. Nazwa Tatar pochodzi prawdopodobnie od słowa Tartar - mitologicznego piekła. Ludziom w napadniętej Europie Wschodniej (XIII wiek) stepowi wojownicy wydawali się przybyszami z piekieł. Nazwa się przyjęła i od słowa Tartarzy (przybysze z piekieł) powstała obecna nazwa Tatarzy.

Ludy tureckie (~ turkijskie) zamieszkują północną i centralną Azję i Wschodnią Europę, mówią językami należącymi do tureckiej grupy językowej. Są zróżnicowane kulturowo i religijnie. Języki tureckie są grupą należącą do ałtajskiej rodziny językowej i są jedną z grup o największym zasięgu geograficznym, będąc w użyciu na olbrzymim terytorium rozciągającym się wschodniej Europy po Syberię. Ludy tureckie (dziś obejmujące ok. 150 milionów ludzi) to najprawdopodobniej potomkowie jednej z trzech najważniejszych (obok Mongołów i Hunów) grup etnicznych pochodzących z Wielkiego Stepu.

Pochodzenie i funkcje

Tamgi wywodziły się z prymitywnych znaków własnościowych, ale miały także związek z magicznymi symbolami i praktykami szamańskimi (zob. totem), będąc uproszczonym wyobrażeniem zwierzęcia, ptaka bądź elementu uzbrojenia: strzała, podkowa, łuk, szabla itp. Z czasem pojęcie tamgi uległo rozszerzeniu, obejmując m.in.: - znak na monetach tureckich i tatarskich z imieniem i tytułem sułtana lub chana, - moneta z tymże znakiem, - dokument z pieczęcią chana. Tamg nie należy traktować jako pisma mimo ich graficznego podobieństwa do run i do różnych systemów pisma używanego przez ludy koczownicze Eurazji, np. madziarskie rowasz, turkijskie pismo orchońskie. Pod względem funkcjonalnym, a także graficznym, pierwotne tamgi zbliżone są do innych systemów znaków analogicznych do heraldyki, takich jak gmerki i znamiona bartne (ciosy).

Sołtan – tytuł szlachecki Tatarów pochodzący od arabskiego as-sultan. W chanatach krymskim i nadwołżańskim tytuł był używany przez synów i krewnych chana. Tytuł przysługiwał dwóm rodom Tatarów litewskich: Ostryńskim i Puńskim.

Czyngis-chan, Dżyngis-chan, do 1206 Temudżyn (ur. w 1155 (wg. źródeł muzułmańskich) lub 1162 (wg. źródeł chińskich i mongolskich) w Deliün Bołdak, rejon obecnej Czyty w Rosji - zm. 18 sierpnia 1227) (IPA: [ʧiŋɡis xaːn], wymowa mongolska ?/i) – władca mongolski, twórca i długoletni władca Imperium Mongolskiego.

U ludów Azji Centralnej tamgi odgrywały podobną rolę jak herby szlachty europejskiej. Umieszczano je na pieczęciach i chorągwiach. Według kirgiskiej legendy Czyngis-chan nadał poszczególnym rodom tamgi wraz z towarzyszącymi im zawołaniami. Z czasem niektóre z nich stały się godłami wspólnot państwowych (zob. obok – flaga Tatarów krymskich z tamgą Girejów).

Eurazja – inaczej zwana Euroazją; największy kontynent na kuli ziemskiej, 54,9 mln km², 4,649 mld mieszkańców (2003), podzielony umownie na Europę i Azję. Termin Eurazja wprowadzono w XIX wieku dla podkreślenia ścisłego połączenia Azji z Europą.

Węgrzy albo Madziarzy (węg. l.poj.: magyar, l.mn.: magyarok) – naród liczący w sumie ok. 14,5 mln, w tym na Węgrzech 10,5 mln, pozostałe ok. 4 mln tworzy mniejszości w Rumunii (Siedmiogród), Serbii (Wojwodina), Słowacji, Słowenii, Ukrainie (rejon Karpat) i Austrii. Jedna z grup mniejszości węgierskojęzycznej zamieszkującej rumuński Siedmiogród zwana jest Szeklerami (węg. l.poj.: Székely, l.mn.: Székelyek). Część badaczy skłania się ku poglądowi, że Szeklerzy są nie Węgrami, lecz potomkami Hunów.

Obecnie stylizowane tamgi są motywem ozdobnym turkmeńskich dywanów, składając się na tzw. medalion kobiercowy - giol.

Z tamg wywodzą się też znaki pieczętne Rurykowiczów, w tym - Tryzub.

Narodowa flaga Tatarów Krymskich - złota tamga

Wojskowa flaga Tatarów Krymskich - złota tamga

Religijna flaga Tatarów Krymskich - złota tamga

Chan – tytuł oznaczający władcę w dawnych krajach Azji Środkowej; także część imienia, oznaczająca wysokie urodzenie w krajach muzułmańskich. W Mongolii, i państwach rządzonych przez potomków Czyngis-chana, tytuł ten był odpowiednikiem króla, a funkcja Wielkiego Chana odpowiednikiem Cesarza.

Szamanizm — zespół praktyk i wierzeń opierających swe pojmowanie relacji świata namacalnego do świata duchowego na fundamentalnej roli szamana jako osoby zdolnej do podróży ekstatycznych w zaświaty dla dobra swojej wspólnoty bądź jej poszczególnych członków.

Tamga dynastii Girejów

Czerwona tamga Złotej Ordy

Biała tamga imperium mongolskiego

Tamgi w herbach szlachty polskiej

Wizualne podobieństwo niektórych sarmackich tamg do polskich herbów (zwłaszcza w najwcześniejszej wersji – znaków pieczętnych) zrodziło hipotezę o sarmackim pochodzeniu polskich herbów, a co za tym idzie, także – polskiej szlachty.

Herby przypominające tamgi: Drużyna (Krzywaśń), Awdaniec (Łękawica), Nowina (Zawiasa Kotłowa), Radwan (Chorągiew) i szereg innych zawierających gwiazdki, strzały, kreski, krzyżyki, podkowy i półksiężyce.

Herb (nazwa przyjęta z niem. Erbe) – znak rozpoznawczo-bojowy, wywodzący się z symboliki heroicznej lub znaków własnościowych, od XII w. ustalany według ścisłych reguł heraldycznych, pełniący funkcję wyróżnika osoby stanu rycerskiego, później szlacheckiego, także rodziny, rodu, organizacji kościelnej, mieszczańskiej bądź cechu rzemieślniczego, korporacji, miasta, jednostki podziału terytorialnego lub państwa.

Godło – symbol wyróżniający, znak rozpoznawczy przynależności osoby bądź przedmiotu do szerszej grupy rodowej, prawnej lub społecznej, np. herb, gmerk, logo.

Pod koniec XIV w. część rodzin tatarskich osiedliła się na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego, zachowując swoje dawne znaki, które uległy heraldyzacji, stając się herbami polskiej szlachty tatarskiego pochodzenia . Przykładem tamg w polskiej heraldyce są następujące herby:

Ród – grupa społeczna oparta na wspólnocie krwi, obejmująca rodziny wywodzące swe pochodzenie od wspólnego antenata (przodka), posługująca się wspólną symboliką oraz nazwą, będącą najczęściej proklamą herbu rodowego. Często lecz nie koniecznie posługująca się wspólnym nazwiskiem, mówiąca przeważnie tym samym dialektem. Więź wewnętrzną rodu u ludów pierwotnych stanowiło pochodzenie macierzyste, a w bardziej rozwiniętych ustrojach pochodzenie ojcowskie.

Azja Środkowa – nazwa stosowana dla określenia wyżynno-górskiego obszaru centralnej Azji, położonego ponad 1000 km od otwartego morza. Region ten obejmuje: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan, a także Mongolię i zachodnie Chiny (regiony autonomiczne Tybetu, Mongolii Wewnętrznej, Sinciang i Ningxia oraz prowincje Qinghai i Gansu).

kniaziów Szyryńskich - odmiana tamgi rodu Szirinów,

carewiczów Adziubek Sołtan Ostryńskich - odmiana tamgi chana Dewlet Gereja,

Abrahimowiczów, Arazowiczów, Czukajewiczów, Jadziczów, Hanasiewiczów (do dnia dzisiejszego) – tamga chana Złotej Ordy — Mengu Timura,

rodu Sejtdziman Jakubowicz Najman – tamga rodu Kara-Keris z ułusu Najman,

rodu Muchów - odmianą tamgi ułusu Dżałoir,

kniaziów Chazbijewiczów i mirzów Juszyńskich – odmiana tamgi rodu Sahir z plemienia Oguzów,

kniaziów Piotrowskich - potomków Najman-Bega,

kniaziów Kryczyńskich – tamga Girejów, traktowana jako odmiana polskiego herbu Radwan i inne.