Tarcza Kanadyjska - Polski Serwis Naukowy

Położenie Tarczy Kanadyjskiej w Ameryce Północnej

Typowy krajobraz Tarczy Kanadyjskiej - skały, jeziora i bagna.

Tarcza Kanadyjska (ang. Canadian Shield, Precambrian Shield, Laurentian Shield; fr. Bouclier Canadien lub Laurentian Plateau) – rejon geologiczny i geograficzny w Ameryce Północnej. Obejmuje jej północną część, włączając w to dużą część Archipelagu Arktycznego. Tarcza Kanadyjska obejmuje powierzchnię około 5,75 miliona kilometrów kwadratowych. Południowa granica Tarczy Kanadyjskiej przebiega wzdłuż Skarpy Laurentyńskiej, następnie dalej na zachód przecina Wielkie Jeziora Ameryki Północnej. W dalszym swym biegu granica wyznaczona jest linią przechodzącą przez jeziora Leśne, Winnipeg, Athabaska, Niedźwiedzie i Wielkie Jezioro Niewolnicze, aż po Półwysep Bathurst.

Jezioro Leśne (ang. Lake of the Woods, fr. Lac des Bois) – jezioro pochodzenia polodowcowego na granicy Kanady (prowincji Ontario) i Stanów Zjednoczonych (stanu Minnesota). Zajmuje powierzchnię około 3150 km².

Wyspa Banksa (ang. Banks Island, fr. Île Banks) – wyspa, wchodząca w skład Archipelagu Arktycznego, jedna z największych wysp świata – jej powierzchnia wynosi 70 028 km². Wchodzi w skład kanadyjskich Terytoriów Północno-Zachodnich.

Tarcza Kanadyjska zbudowana jest z archaicznych skał krystalicznych, na których w późniejszych okresach geologicznych pojawiły się osady algonckie i paleozoiczne piaskowce, a w późniejszych erach geologicznych także intruzje granitowe. Teren Tarczy Kanadyjskiej, niegdyś bardzo zróżnicowany, uległ wypłaszczeniu, głównie wskutek wielowiekowego działania czynników atmosferycznych, a w czasie plejstocenu działania lodowców. Działalność lodowców zaznaczyła się w postaci wygładów skał, rys lodowcowych, mutonów i mis, a na obszarach peryferyjnych moren.

Morena: 1. Materiał skalny składający się z przemieszanych frakcji różnej wielkości (bloki skalne, głazy, żwiry, piaski, pyły), gliny, transportowanych i osadzanych przez lodowiec, pochodzących głównie z niszczenia jego podłoża, ze zboczy wznoszących się ponad powierzchnię lodowca jak również przynoszonych przez lawiny i wiatr.

Rivière aux Feuilles – rzeka we wschodniej Kanadzie, na północy prowincji Quebec. Nazwa ("rzeka liści") pochodzi prawdopodobnie od wierzb arktycznych, które rosną na brzegach tej rzeki. W języku inuktitut nazywa się ją Kuugaaluk ("wielka rzeka") lub Itinniq ("tam, gdzie są wielkie przypływy")

Większość terenu Tarczy Kanadyjskiej posiada surowy, monotonny tundrowy charakter. W szczególności na północnych terenach, z płytkiej i mało urodzajnej gleby, wyłaniają się duże obszary wygładzonych skał. Zagłębienia terenu wypełnione są jeziorami, a cały teren przecinany jest licznymi rzekami i strumieniami. Nieco odmienny charakter ma Półwysep Labrador i Ziemia Baffina. Obszar ten uległ silnemu i szybkiemu wypiętrzeniu (ok. 2m na 10 lat), tworząc wysokie równiny sięgające wysokości 2000 m n.p.m.. Tereny te uległy później silnemu przeobrażeniu glacjalnemu. Wypiętrzenie tych terenów spowodowało obniżenie się centralnego terenu Tarczy Kanadyjskiej – Niziny Hudsońskiej oraz częściowe zalanie jej przez wody Oceanu Arktycznego, tworząc w ten sposób Zatokę Hudsona. Podobne zjawisko zaobserwowano na niektórych wyspach Archipelagu Arktycznego, najwyraźniej na wyspach Wiktorii, Banksa, Ks. Walii i Somerset.

Harricana (fr. Rivière Harricana, ang. Harricana River) – rzeka we wschodniej Kanadzie, w prowincjach Quebec i Ontario. Od źródła przez większość swej długości rzeka przepływa przez Quebec (80% powierzchni jej dorzecza znajduje się na obszarze tej prowincji), jednak jej ujście znajduje się na obszarze Ontario.

Plejstocen – epoka, która wraz z holocenem stanowi okres czwartorzędu, który jest formalnie trzecim okresem w erze kenozoicznej. Trwał od 2,588 mln lat temu (obejmując piętro gelas, dawniej zaliczane do pliocenu) do początku holocenu 11700 lat temu (przed rokiem 2000). Plejstocen nieformalnie nazywany jest też epoką lodowcową, lub epoką lodową, w której olbrzymie lodowce kontynentalne (lądolody) pokryły wielką część Europy, łącznie z Polską, a także inne obszary strefy umiarkowanej, a więc zachodnią Syberię, Amerykę Północną, Grenlandię, Tybet, Ziemię Ognistą, Argentynę, Tasmanię.

Najbardziej znaczącymi pasmami górskimi wznoszącymi się na terenie Tarczy Kanadyjskiej są: Torngat, Góry Hope, Góry Ziemi Buffina, Góry Treuter, Góry Księcia Walii, Góry Wiktorii i Alberta, Góry Kriegera, Góry Shalera.

Tarczę Kanadyjską przecinają liczne rzeki uchodzące głównie do Zatoki Hudsona lub bezpośrednio do Oceanu Arktycznego. Choć wiele z nich tworzy bystrza i wodospady, to większość na przeważającym ich odcinku charakteryzuje się wolnym i niezdecydowanym biegiem, tworząc rozlewiska, jeziora i bagna.

Archipelag Arktyczny (ang. Arctic Archipelago, franc. Archipel Arctique) – zespół wysp kanadyjskich położonych na Oceanie Arktycznym; swoim zasięgiem obejmuje większość terytorium Nunavut oraz fragment Terytoriów Północno-Zachodnich. Dawniej archipelag ten był częścią Dystryktu Franklina.

Churchill (ang. Churchill River) – rzeka w środkowej Kanadzie, w prowincjach Saskatchewan i Manitoba. Jej długość wynosi 1610 km, a dorzecze zajmuje powierzchnię około 280 tys. km².

Do najważniejszych rzek zalicza się (idąc od wschodu) - George, Rivière à la Baleine, Koksoak, Rivière aux Feuilles, Arnaud, Povungnituk, Kogaluk, Nastapoka, Petite rivière de la Baleine, Grande rivière de la Baleine, Roggan, La Grande, Eastmain, Rupert, Broadback, Nottway, Kitchigama, Missisicab, Harricana, Kesagami, Abitibi, Mattagami, Kinosheo, Albany, Kapiskau, Attawapiskat, Ekwan, Swan, Opinnagau, Lakitusaki, Ekwan, Winisk, Severn, Hayes, Nelson, Churchill, South Knife, North Knife, Seal, Caribou, Thlewiaza, Tha-anne, Quoich, , Back, Armark, Perry, Ellice, Thomasen.

Język Québec oraz Ontario, Nouveau-Brunswick, – ok. 8 mln osób. Ok. 201 milionów używa francuskiego na całym świecie jako języka głównego (oszacowanie z r. 2009 wg Organisation mondiale de la Francophonie) a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, gdzie francuski jest jednym z języków urzędowych bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, gdzie jest jedynym językiem urzędowym i używa go 96 milionów ludzi.

Piaskowiec to średnioziarnista, zwięzła skała osadowa powstała w wyniku scementowania ziaren kwarcu, skaleni, miki oraz okruchów innych skał i minerałów o średnicy 0,063-2 mm za pomocą spoiwa ilastego, krzemionkowego, wapiennego (kalcytowego, dolomitowego) lub żelazistego. Przyjmuje różne zabarwienia od szarego po żółte, czerwone i białe.