Tarnogród (jidysz טאַרנעגראָד, ros. Тарногродъ) – miasto w woj. lubelskim, w powiecie biłgorajskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Tarnogród.

Według danych z 1 stycznia 2009 miasto miało 3396 mieszkańców zamieszkujących obszar 10,69 km².

Miasto jest ośrodkiem ponadlokalnym o funkcji obsługi ludności zamieszkującej teren gminy i gmin sąsiednich. Jego ponadgminny zasięg wyraża się w świadczonych usługach w zakresie ochrony zdrowia i edukacji.

Jest także ośrodkiem drobnego przemysłu metalowego (kasy stalowe) i spożywczego (głównie zboże) oraz centrum uprawy tytoniu. Dzięki sejmikom, odbywającym się od 1975 roku, Tarnogród nazywany jest Stolicą Teatrów Wsi Polskiej.

Położenie

Kontekst geograficzny

Tarnogród położony jest na Płaskowyżu Tarnogrodzkim, we wschodniej części Kotliny Sandomierskiej. Miasto leży na wysokości 208 m n.p.m., na płaskowyżu poprzecinanym głębokimi parowami. W mieście wypływa kilkoma strugami rzeka Złota Nitka (lub Nitka), lewy dopływ Tanwi. Tarnogród jest jednym z zaledwie trzech miast woj. lubelskiego (wraz z Biłgorajem i Janowem Lubelskim) należących do Regionu Karpackiego. Tarnogród położony jest w okolicy typowo rolniczej, w której występują również złoża gazu ziemnego. Gaz, z którego korzystają mieszkańcy Tarnogrodu, jest eksploatowany w kopalni w Woli Różanieckiej.

Kontekst administracyjny

Tarnogród (prawa miejskie 1567) oraz Józefów (prawa miejskie 1725) to jedyne miasta woj. lubelskiego, które historycznie nie były związane z ziemią lubelską (w Małopolsce), lecz należały do ziemi przemyskiej w Rusi Czerwonej (województwo ruskie). Dawniej Tarnogród należał do powiatu przemyskiego.

Obecnie miasto leży na południowo-zachodnim skraju pow. biłgorajskiego i woj. lubelskiego i jest najdalej na południe wysuniętym miastem województwa. Oznacza to że bliżej jest stąd do Rzeszowa w woj. podkarpackim (70 km) aniżeli do stolicy województwa – Lublina (110 km). Od północnego wschodu miasto ma granicę z gminą Księżpol a z pozostałych stron otacza je obszar wiejski gminy Tarnogród, która graniczy z trzema powiatami województwa podkarpackiego – leżajskim, przeworskim i lubaczowskim.

Na początku XIX wieku Tarnogród był jednym z największych miast Królestwa Polskiego (siódma lokata spośród 481 miast w 1816 roku). W latach 1810-1842 Tarnogród był stolicą powiatu tarnogrodzkiego a następnie ośrodkiem okręgu tarnogrodzkiego w powiecie zamojskim. W 1866 roku wszedł w skład nowo utworzonego powiatu biłgorajskiego. Do 1975 roku miejscowość należała do woj. lubelskiego. Spośród 214 gmin wiejskich powojennego woj. lubelskiego, gmina Tarnogród jako jedyna gmina składała się z samego Tarnogrodu (a więc na wzór gmin miejskich, bez otaczających go terenów rolniczych i innych wsi). 29 września 1954 roku został przekształcony w gromadę Tarnogród a 1 stycznia 1973 roku stał się siedzibą jednej ze 189 gmin wiejskich woj. lubelskiego. 1 czerwca 1975 roku gminę – jako jedną z 58 wiejskich – włączono do nowo utworzonego woj. zamojskiego. 1 stycznia 1987 roku Tarnogród odzyskał prawa miejskie. Od tej pory tworzył odrębną jednostkę administracyjną (gminę miejską) od wiejskiej gminy Tarnogród, mimo posiadania wspólnych władz gminnych dla obu jednostek. Rada Narodowa Miasta i Gminy w Tarnogrodzie działała do 27 maja 1990 roku na podstawie przepisów wprowadzających ustawę o samorządzie terytorialnym. 1 lutego 1991 roku miasto i gminę Tarnogród połączono w jedną gminę miejsko-wiejską. Do woj. lubelskiego i powiatu biłgorajskiego Tarnogród powrócił z dniem 1 stycznia 1999 roku.

Układ przestrzenny

Plan miasta

Dzielnice Tarnogrodu

Środkiem miasta jest rynek gdzie krzyżują się drogi wojewódzkie: 835 (pn.-pd. w relacji Lublin-Przemyśl, obejmująca ulice: Biłgorajska, Partyzantów, Rynek, 1 Maja) i 863 (zach.-wsch. w relacji Krzeszów-Cieszanów, obejmująca ulice: 22 Lipca, Rynek, Lubaczowska). Południkowy ciąg głównych dróg w obrębie miasta wynosi ok. 4,5 km, a równoleżnikowy – ok. 3,5 km. Najdłuższą ulicą miasta jest ulica 1 Maja, ciągnąca się na długości 1,5 km od Rynku do południowej granicy Tarnogrodu. Krańce miasta wyznacza system przedmieść. W Tarnogrodzie jest 5 dzielnic i 55 nazwanych ulic, z których aż 5 nadal nosi znamiona komunizmu (1 Maja, 22 Lipca, Dechnika, PKWN i 40-lecia PRL). W latach 90. do Tarnogrodu włączono południowy Pierogowiec, obecnie znów będący samodzielną wsią.

Ze względu na topografię miasta, w której wyróżnia się wąski płaskowyż otoczony głębokimi parowami i wąwozami, Tarnogród rozwinął się przede wszystkim wzdłuż głównych ulic. Zwartą zabudowę spotykamy tylko w śródmieściu (oraz w późniejszych latach na zachodnim Błoniu), pozostałe obszary zabudowane są na wzór ulicówek. Układ taki sprawia że Tarnogród ma ograniczoną dostępność pomiędzy poszczególnymi dzielnicami (brak przejezdnych łącznic) a jego południkowy układ i brak komunikacji miejskiej wpływa na uciążliwe i czasochłonne odległości między jego peryferiami. Inną cechą takiego układu jest wszechstronna bliskość pól (obejmujących znaczną część administracyjnego obszaru miasta), co wpłynęło korzystnie na rozwój lokalnego rolnictwa.

W Tarnogrodzie brak jest większego cieku wodnego, natomiast przeważa rozwinięty system hydrologiczny w postaci wąskich strug, z których wiele wypływa na terenie miasta. Strugi te, występujące w trzech głównych ugrupowaniach (dwa zachodnie i jedno wschodnie), łączą się na północnych obrzeżach Tarnogrodu tworząc Złotą Nitkę. System strug tworzy gdzieniegdzie stawy; największe są zbiorniki przy ul. Nadstawnej w pn.-zach. części miasta, natomiast w dzielnicy Błonie jest staw zwany Rogalówką a także sztuczny zalew. W Tarnogrodzie jest na ogół dużo zieleni, natomiast brak jest obszarów zalesionych.

Zabudowa

Główną zabudowę miasta stanowią domy jednorodzinne. Największe (i najnowsze) ich skupisko znajduje się na Przedmieściu Błoniu. W Tarnogrodzie pozostało tylko 6 kamienic, wszystkie leżą w rynku lub jego bezpośrednim sąsiedztwie. W mieście jest 9 bloków mieszkalnych – 4 w rynku, 4 na osiedlu dawnego PGR-u (ul. Pogodna) i 1 przy szkole. W Tarnogrodzie zachowała się tylko namiastka zabytkowych drewnianych domów (często pożydowskich), sięgających XIX, wyjątkowo XVIII wieku. Wzdłuż przedmieść występuje sporadycznie zabudowa typu zagrodowego.

Przykłady tarnogrodzkiej zabudowy. Od lewej: 1) blok przed dworcem • 2) ul. Brama Korchowska i staw • 3) kamienica w Rynku • 4) stara kamienica przy ul. Kryszkiewicza • 5) chałupa przy ul. Kościuszki • 6) centrum miasta • 7) tzw. Hotelowiec • 8) blok z Delikatesami • 9) ul. Kościelna • 10) ul. 1 Maja • 11) detal jednej z kamienic • 12) droga do szpitala • 13) ul. Partyzantów • 14) poczta i pomnik • 15) dawny internat • 16) blok w centrum Rynku • 17) dawna szkoła w Rynku • 18) plebania • 19) podcienia w Rynku • 20) tzw. Blok Nauczyciela • 21) dworek Zającówka • 22) dawny sąd • 23) bociek przed szkołą

Dzielnice

Tarnogrodzki Rynek – część północna

Tarnogrodzki Rynek – część południowa

Tarnogród jest podzielony administracyjnie na 5 dzielnic: Śródmieście (centrum), Przedmieście Płuskie (północ), Przedmieście Różanieckie (wschód), Przedmieście Bukowskie (zachód) i Przedmieście Błonie (południe).

Sercem Tarnogrodu jest rynek w kształcie nieforemnego czworokąta. Strona północna wynosi ok. 255 m, strona wschodnia – 165 m, południowa – 270 m i zachodnia – 155 m, co w sumie daje powierzchnię ok. 4 ha. Jest to jeden z największych rynków w Polsce; do porównania rynek krakowski ma 200 × 200 m (mniej więcej ta sama powierzchnia co Rynek Tarnogrodzki), a warszawski 90 × 73 m. Niegdyś był to jednolity plac z centralnym ratuszem, dziś rynek podzielony jest systemem ulic na cztery główne części. W samym środku rynku krzyżują się wspomniane już drogi wojewódzkie. Ze względów ekonomicznych jest to zaletą, z punktu widzenia ochrony środowiska i bezpieczeństwa – uciążeniem (obecnie główne skrzyżowanie przekształcone jest w rondo; uporządkowano także ruch drogowy w rynku). Dodatkowo, wzdłuż trzech i pół boków rynku przeprowadzone są przejezdne ulice (pd-wsch. ciąg ulic zdezintegrowano kosztem budowy szpitala), łącznie z przejazdem na północ od Domu Kultury oraz ulicą prowadzącą do szpitala. Daje to w sumie system 8 ulic o jednej nazwie – Rynek, co znacznie utrudnia orientację.

Domy mieszkalne usytuowane są wzdłuż trzech pierzei w zachodniej części rynku, po stronie wschodniej dominują budynki użytku publicznego (szpital, dom handlowy, restauracja, biura, przychodnia, sklepy). Jednolitość rynku zakłóca szereg budynków wzniesionych w jego środku – Dom Kultury, 3 bloki mieszkalne, rozlewnia, dom towarowy, dawny dworzec autobusowy (tzw. Poczekalnia) i poczta. W pd.-zach. części rynku jest mały (obecnie mocno przerzedzony) park, jest też trochę zieleni za ową Poczekalnią i wokół pomnika. Dawny dziki park w pn.-wsch. części został wykarczowany kosztem budowy nowej poczty. Dotychczas niezagospodarowany obszar przed Domem Kultury (24 arów) został w wyniku rewitalizacji w 2011 roku przekształcony w wybrukowany otwarty plac, przywracając jednocześnie rynkowi jego pierwotny, historyczny charakter. Na nowym placu powstała także zadaszona scena i dwumetrowy pomnik koguta – symbolu Sejmików Teatrów Wiejskich.

Od rynku odchodzą z trzech narożników 4 ulice, tzw. zatyłki – Kościelna, Kościuszki, Cerkiewna i Targowa (2 ostatnie ze wspólnego narożnika). Rynek otaczają krótkie równoległe uliczki.

Ludność

Liczba ludności

Miasto liczy 3.400 mieszkańców (1 I 2007). Pod względem powierzchni zajmuje 31 lokatę w województwie lubelskim (z 41 miast) a pod względem ludności – 32. Tarnogród zaliczany jest obecnie do małych miasteczek, jednak przez wiele lat należał do miast średnich, a w XIX wieku był nawet stolicą powiatu. Patrząc na liczbę mieszkańców Tarnogrodu, miasto osiągnęło apogeum w 1914 roku, czyli tuż przed I wojną światową, licząc 7800 osób. Na skutek obu wojen, liczba mieszkańców drastycznie zmalała. W latach powojennych można ponownie zaobserwować stopniowy wzrost ludności, choć w ciągu ostatnich dziesięciu lat liczba mieszkańców pozostaje praktycznie niezmienna.

W 2006 zmniejszono powierzchnię Tarnogrodu z 10,86 na 10,69 km², jednakże miasto wykazało najwyższy wskaźnik wzrostu ludności w powiecie biłgorajskim (+ 0,80%) na przełomie lat 2005-06 (uwzględniając wszystkie typy jednostek administracyjnych, GUS, stan na 31.12.2006) oraz drugi najwyższy wskaźnik w woj. lubelskim w kategorii miast (po Stoczku Łukowskim).

Wiara

Tarnogród był tradycyjnie miastem trzech wyznań – rzymskokatolickiego, mojżeszowego i prawosławnego, o czym do dziś świadczą tarnogrodzkie świątynie (kościoły, cerkiew i synagoga). W 1921 roku liczba tarnogrodzian wyznania mojżeszowego (niemal połowa ludności) przewyższała liczbę mieszczan katolickich, a prawosławni stanowili niecałe 13% mieszkańców Tarnogrodu.

Obecnie Tarnogród posiada największe skupisko prawosławnych w powiecie biłgorajskim; czynna jest też jedna z dwóch prawosławnych parafii powiatu (pw. Świętej Trójcy) i jedna z nielicznych na Lubelszczyźnie, powołana do życia po II wojnie światowej. Liczy ona obecnie około 240 wiernych (druga parafia znajduje się w Biłgoraju, która przejęła część wiernych z parafii w Tarnogrodzie). Cerkiew Świętej Trójcy w Tarnogrodzie jest jedyną na terenie obecnego powiatu biłgorajskiego, która nie uległa zniszczeniu czy też przejęciu przez inne wyznanie w okresie akcji pacyfikacji i rewindykacji majątku cerkiewnego prowadzonej w latach 1918-1938 przez rząd II RP. Stało się tak zapewne dzięki tajnemu pismu z dnia 4 grudnia 1921 roku starosty biłgorajskiego w którym proponuje on zachowanie parafii w Kulnie (obecnie położona w woj. podkarpackim czynna filia cerkwi w Tarnogrodzie), Babicach (od 1954 roku kościół rzymskokatolicki) i Tarnogrodzie.

Tarnogród jest siedzibą dekanatu Tarnogród, jednego z 19 dekanatów w rzymskokatolickiej diecezji zamojsko-lubaczowskiej. W skład liczącego około 27.000 wiernych dekanatu wchodzi 9 parafii, w tym Parafia Przemienienia Pańskiego w Tarnogrodzie (5.600 wiernych). Parafia ta, która obejmuje również miejscowości Korchów I, Korchów II, Luchów, Płusy i Wolę Różaniecką, posiada oprócz kościoła parafialnego dwa kościoły filialne – św. Rocha w Tarnogrodzie i MB Królowej Polski w Woli Różanieckiej. Do parafii należy też kaplica przy szpitalu w Tarnogrodzie oraz kapliczka w Płusach. Tarnogrodzkie odpusty odbywają się 6 sierpnia (przy kościele parafialnym) oraz 16 sierpnia (przy kościele filialnym).

 Osobny artykuł: Dekanat Tarnogród.

Historia

Rys historyczny

Założenie Tarnogrodu (1567-1588)

Tarnogród założono w miejscu, w którym wcześniej nie było osady, położonym na obszarze terenów królewskich pod dzierżawą tenutariusza Stanisława Zamoyskiego, a następnie jego syna – kanclerza koronnego Jana Zamoyskiego. Miasto lokował 14 maja 1567 roku król Zygmunt II August na sejmie walnym w Piotrkowie. W przywileju lokacyjnym ustalono nazwę Tarnogród, granice miasta oraz zarządzające ustrój prawo magdeburskie. Miasto wybudowano na płaskowyżu poprzecinanym głębokimi wąwozami; fortyfikacyjny kształt miejsca przypominał o dawnym charakterze obronnym tych terenów i istnieniu tu grodziska Cierniogród.

Pierwotny Tarnogród miał kształt tarczy, zbudowanej wokół dużego nieforemnego rynku i ciągnącej się na długości około 800 metrów. W pierwszej kolejności postawiono domy mieszkalne oraz drewniany ratusz z salami na obrady i wyszynk napojów, budynkami gospodarczymi oraz wieżą więzienną. Do najstarszych budowli Tarnogrodu tego okresu należały również szpital (dom starców), kościół Św. Ducha z 1569 (tzw. kościół szpitalny), kościół parafialny z 1591 i łaźnia miejska. Miasto zamykały trzy bramy, z których jedynie Brama Korchowska przetrwała w obecnym nazewnictwie tarnogrodzkich ulic.

Liczbę mieszkańców Tarnogrodu w 1589 roku szacuje się na podstawie rejestrów podatkowych na 700, chociaż porównując ją z liczbą domów – wydaje się stanowczo zaniżona (1500 wydaje się bardziej odpowiednim szacunkiem). Ludność stanowili głównie Polacy i Rusini oraz nieliczni Żydzi, trudniąc się przede wszystkim rolnictwem a także doraźnym rzemiosłem. W Tarnogrodzie odbywały się tygodniowe targi i roczne jarmarki.

W Ordynacji Zamojskiej (1588-1772)

Pieczęć wójtowska miasta Tarnogród (1669)

W 1588 roku Jan Zamoyski otrzymuje za zasługi w zwycięstwach kompleks dóbr starostw krzeszowskiego i zamechskiego, łącznie z Tarnogrodem. Tak więc Ordynacja Zamojska, otrzymując tereny te w formie dzierżawy wieczystej, stała się de facto ich głównym właścicielem, co dawało jej prawo pobierania czynszów od mieszkańców miasta (z gruntów, domów, placów, ogrodów i procederów). Dochody z czynszów, obok dochodów z żniw, miały wpływ na rozwój miasta w XVII wieku.

Władze w Tarnogrodzie pełnili wójt (pierwszym, dożywotnim wójtem miasta był Florian Słąka, od którego nazwana jest jedna z obecnych ulic na Błoniu), burmistrz, radni, ławnicy i dziesiętnicy. Funkcje te nie były płatne, aczkolwiek uprzywilejowane (ulgi w podatkach). Z ksiąg kościelnych z 1669 roku pochodzi pierwsza znana pieczęć Tarnogrodu, używana przez urząd wójtowski.

W tym okresie w Tarnogrodzie przybywa wiele nowych drewnianych domów i innych budowli użytku publicznego, głównie szereg świątyń: wotywny kościół pw. św. Rocha z 1600-1624 (jako reakcja mieszczan wobec częstych zaraz), pierwsza cerkiew prawosławna oraz synagoga. W latach 1632-1634 odbudowano spalony w 1629 roku łaciński kościół parafialny (zastąpiony w 1777 murowanym kościołem pw. Przemienienia Pańskiego).

Ludność Tarnogrodu XVII i XVIII wieku dziesiątkowały liczne epidemie (1600, 1625, 1703 i 1722 – na skutek tej ostatniej cholera zabrała około 200 tarnogrodzian). Drugim czynnikiem wyniszczającym ludność w tym okresie były częste wrogie szarże, m.in. Tatarów, Kozaków i Szwedów oraz Węgrów pod dowództwem Rakoczego. Do obrony, miasto posiadało zaledwie jedną armatę (do 1674). Trzymano również straż przy bramach miejskich; funkcję tę pełnili żołnierze. Żołnierzy utrzymywano z kasy miejskiej, a ich dodatkowym obowiązkiem było również ściąganie podatków, wyznaczanie fur i eskortowanie przestępców do zamojskiego trybunału.

26 listopada 1715 w Tarnogrodzie zawiązuje się tzw. konfederacja tarnogrodzka (z marszałkiem Stanisławem Ledóchowskim na czele), czyli antysaski ruch szlachty, będący ważnym momentem ewolucji związków szlacheckich, typowych w dziejach Polski w XVII-XVIII wieku.

 Osobny artykuł: Konfederacja tarnogrodzka.

Mapa Tarnogrodu z 1820

Mapa powiatu tarnogrodzkiego (1810-42)

Wąwóz Siekane – miejsce 100 poległych powstańców tarnogrodzkich (1863)

Po rozbiorach Rzeczypospolitej (1772-1918)

Pod zaborem austriackim (1772-1809)

W związku z I rozbiorem Polski, miasto przypadło Austrii. W 1772 roku okupacyjne wojsko austriackie zajęło Tarnogród, integrując w społeczność nową grupę etniczną – Niemców. Byli nimi urzędnicy państwowi oraz żołnierze z podmiejskiego garnizonu, którzy jednak szybko się zżyli z miejscową mieszanką Polaków, Rusinów i Żydów. W najbliższym czasie nastąpił okres germanizacji; sprowadzono do Tarnogrodu niemieckich kolonistów, obsadzając nimi miejskie urzędy i stanowiska. Antypolska polityka Józefa II Habsburga spowodowała zamknięcie w 1784 roku Akademii Zamojskiej (uważanej za bastion polskości), co spowodowało naruszenie więzi Tarnogrodu z Zamościem. Poważne zmiany w ustroju miasta doprowadziły do odebrania jemu autonomii; niewielkie źródła dochodów Tarnogrodu pochodziły z wydzierżawiania czopowego i targowego oraz z funkcji ratusza. Okres rządów austriackich, który zakończył się w 1809 roku, charakteryzował przyrost ludności.

Za Księstwa Warszawskiego (1809-1815)

W 1809 roku wojska polskie pod wodzą Józefa Poniatowskiego zdobyły Tarnogród i przegnały okupanta. W nowo utworzonym Księstwie Warszawskim dokonano nowego podziału administracyjnego, podnosząc jednocześnie Tarnogród do rangi miasta powiatowego (jakim pozostał do 1842). Okres ten charakteryzował się postępującym zanikiem autonomii oraz niekorzyściami dla niektórych gałęzi przemysłu na skutek odcięcia miasta od Galicji (niska frekwencja przybyszów na jarmarkach bądź brak surowca na tkactwo). Za Księstwa Warszawskiego podupadła również tarnogrodzka szkoła parafialna, reaktywowana dopiero w 1817 roku.

 Osobny artykuł: Powiat tarnogrodzki.

Za Królestwa Kongresowego (1815-1866)

Owocem kongresu wiedeńskiego w 1815 roku było utworzenie Królestwa Polskiego (Kongresowego), pozostającego w unii personalnej z imperium rosyjskim – Tarnogród stał się jednym z jego największych miast. W 1816 roku, spośród 481 miast Królestwa, Tarnogród zajmował siódmą lokatę, licząc 3391 mieszkańców (po Warszawie – 77699, Kaliszu – 7256, Lublinie – 7103, Płocku – 5421, Zamościu – 4065 i Piotrkowie – 3647); był więc większy niż niektóre stolice województw.

W 1842 roku zniesiono powiat tarnogrodzki, wcielając jego obszar do powiatu zamojskiego (sąd powiatowy pozostawiono jednak w Tarnogrodzie). Następują pewne zmiany w ustroju miasta, dwugłowy orzeł rosyjski zaczyna figurować na urzędowych pieczęciach a w 1841 roku obowiązującą walutą staje się rubel. W styczniu 1863 roku Tymczasowy Rząd Narodowy (najwyższy organ wykonawczy w powstaniu styczniowym) wydał manifest wzywający naród do walki o niepodległość Polski, równocześnie ogłaszając dekret o uwłaszczeniu chłopów. Aby powstrzymać chłopów od powstania, rząd carski wydał ukaz uwłaszczający chłopów na terenie Kongresówki. Pomnik w wąwozie Siekane na peryferiach miasta upamiętnia stu tarnogrodzkich powstańców poległych w krwawej walce w 1863 roku.

W zaborze rosyjskim (1866-1914)

W 1867 roku formalnie zniesiono resztki odrębności administracyjnej tzw. Kongresówki. W 1867 roku Rosjanie utworzyli z zachodnich części powiatu zamojskiego powiat biłgorajski, w którego skład wszedł Tarnogród. W 1869 roku język rosyjski stał się językiem urzędowym a już w 1880 utworzono rosyjską szkołę miejską (gorodskoje ucziliszcze). Procesom rusyfikacji uległa też religia; wyznawcom obrządku greckiego nakazano przyjmować usługi w cerkwi prawosławnej a księżom katolickim zabroniono udzielać jakichkolwiek posług religijnych. Wbrew zakazom i pod groźbą mandatów karnych, duchowieństwo usług tych społeczeństwu nie odmawiało, a sami tarnogrodzianie brali śluby i chrzcili dzieci za granicą austriacką w Majdanie Sieniawskim (metryki odebrano po odzyskaniu niepodległości). W 1906 roku Polska Macierz Szkolna otworzyła w Tarnogrodzie szkołę polską, zlikwidowaną jednak w szybkim czasie przez władze carskie.

19 maja 1870 roku przeprowadzono w Królestwie Polskim reformę administracyjną, która pozbawiła 336 niewielkich miast – w tym Tarnogród – praw miejskich. Spośród 48 miast Lubelszczyzny, które utraciły prawa miejskie, Tarnogród był największą osadą – przeszło 5000 mieszkańców (dla porównania Lublin liczył około 30.000). Osadę przekształcono administracyjnie w gminę, obejmującą wówczas tylko sam Tarnogród i jego przedmieścia, a władzę objęły zebranie gminne, wójt i ławnicy.

Dzieje Tarnogrodu pod rządami rosyjskimi charakteryzuje brak rozwoju przemysłu i wielu gałęzi rzemiosła, głównie wskutek odcięcia od źródeł surowca. Osadę zdominowało rolnictwo, jednakże płóciennictwu i kożusznictwu udało się utrzymać. W XIX wieku znany był w kraju tzw. gorset tarnogrodzki. Handel znajdował się w rękach Żydów. W latach W 1870-1875 w Tarnogrodzie wybudowano cerkiew pw. Św. Trójcy (starą cerkiew rozebrano dopiero w 1928) a w 1910 roku założono szpital (apteka istniała już od 1815).

I wojna światowa (1914-1918)

Kopiec Kościuszki (1917)

W sierpniu 1914 roku wybuchła I wojna światowa. Front rosyjski w Galicji załamał się i do Tarnogrodu wkroczyli Austriacy. Okupacja trwała zaledwie od 7 sierpnia do 8 września, po czym Austriacy, pod groźbą okrążenia wycofali się. Rosjanie ponownie przejęli władze w Tarnogrodzie, lecz w toku działań wojennych musieli go opuścić 17 czerwca 1915 roku. Od tego dnia, aż do 11 listopada 1918 roku Tarnogród był pod drugą okupacją austriacką. Po wprowadzeniu administracji cywilnej powróciła funkcja burmistrza, jednak bez przywrócenia praw miejskich. Przemysł i handel pozostał na zasadach wolnej konkurencji (walutą stała się korona austro-węgierska), lecz na skutek fatalnego zaopatrzenia rynku i niewystarczalnych kontyngentów szerzył się handel pokątny. Reaktywowano szkołę polską i sąd, w 1916 roku założono straż pożarną a w 1917 – progimnazjum. Tarnogrodzki szpital służył w czasie wojny celom wojskowym – początkowo Rosjanom a później Austriakom. W 1917 roku w południowej dzielnicy Błonie usypano Kopiec Kościuszki.

 Osobny artykuł: Kopiec Kościuszki w Tarnogrodzie.

W II Rzeczypospolitej (1918-1939)

Tarnogrodzka mleczarnia z 1938 – najbardziej prosperujący zakład lat międzywojennych

W Polsce Odrodzonej przeprowadzono reorganizację administracji kraju i tak reaktywowano powiat biłgorajski jako jeden z 19 powiatów nowego woj. lubelskiego. W jego zasięgu znalazł się ludnościowo mocno okaleczony Tarnogród, liczący około 5000 mieszkańców (przed I wojną światową prawie 8.000). Przez okres wojny, Tarnogród zdołał utrzymać swoją tradycyjną mieszankę narodowościową (Polacy, Rusini i Żydzi) bez żadnych antagonizmów, a problem ukrainizmu przejawił się dopiero po dojściu hitlerowców do władzy.

Po odzyskaniu niepodległości, w Tarnogrodzie przywrócono funkcje wójta i rady gminnej, austriacki Sąd Pokoju przemianowano na Sąd Grodzki (istniejący formalnie do 1945) i założono biuro notarialne. W 1920 roku zorganizowano w Tarnogrodzie Publiczną Szkołę Powszechną z filią w dworku Zającówka (który również mieścił sierociniec), natomiast w nieczynnym już domu starców utworzono przedszkole; w tym samym roku reaktywowano też Ochotniczą Straż Pożarną. Utworzenie w 1927 roku Szpitala Powiatowego w Biłgoraju odciążyło znacznie tarnogrodzki Szpital Rejonowy; w 1932 roku powstała w osadzie nowa apteka. Tarnogrodzka spółdzielnia spożywców przeżyła w okresie międzywojennym znaczny kryzys, przez co handel przeszedł automatycznie w ręce Żydów. Zamknięto też miejscowe Towarzystwo Pożyczkowo-Oszczędnościowe, wskrzeszając je jednak w 1928 roku pod nazwą Kasa Stefczyka, głównie do obsługi osady i trzech sąsiednich gmin. Ważnym przedsięwzięciem było przekształcenie lokalnej zlewni w Okręgową Spółdzielnię Mleczarską w dniu 15 listopada 1938 roku; skupując 900.000 litrów mleka rocznie i obsługując 7 gmin, zakład stał się prosperującym przedsiębiorstwem tego okresu.

W czasie II wojny światowej (1939-1944)

Płyta w muzeum w Bełżcu, upamiętniająca straconych tarnogrodzian w 1943

Pomnik w Rynku ku czci pomordowanych w obozach koncentracyjnych i poległych na polu walki z faszyzmem

Wojska niemieckie pojawiły się w Tarnogrodzie 15 września 1939 roku, czyli dwa tygodnie po wybuchu II wojny światowej. Tego samego dnia doszło do starcia pomiędzy oddziałami gen. Szyllinga i Boruty-Spiechowicza z Armii Kraków a Niemcami, którzy 16 września spalili część Tarnogrodu, łącznie z budynkiem gminy i domami żydowskimi; doszło do pierwszych straceń mieszkańców. Gniazda oporu w rejonie Tarnogrodu zostały w kilka dni zlikwidowane. 27 września do osady wkroczyły wojska radzieckie, a po ich wycofaniu po dwóch tygodniach, władze przejęli Niemcy. Przejawiło się to licznymi aresztowaniami ludności cywilnej, publicznymi rozstrzeliwaniami i wywożeniem na roboty. 26 października Tarnogród wszedł w skład dystryktu lubelskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Już na początku okupacji zawiązały się różne ugrupowania tarnogrodzkiej akcji podziemnej (głównie z inicjatywy nauczyciela Kazimierza Smutka). Najsilniejszą orientacją polityczną okazała się Armia Krajowa.

Po przejęciu rządów przez Gestapo rozpoczęło się masowe prześladowanie Żydów. Poczynając od 1 listopada 1942, nastąpiła seria masakr, rozstrzelań i wywożeń do obozów koncentracyjnych; stracono ponad 1000 Żydów. W 1943 roku, w celach kolonizacji Zamojszczyzny, dokonano licznych wysiedleń Polaków na roboty przymusowe. Niepowodzenia na froncie wschodnim zadecydowały o wywózce zamiast o natychmiastowym wymordowaniu. 30 czerwca 1943 roku z Tarnogrodu wysiedlono około 1000 mieszkańców, głównie do Bełżca i Majdanka, do obozów przejściowych w Zwierzyńcu i Zamościu oraz do Niemiec. Bolesne te chwile w dziejach Tarnogrodu upamiętniono w 1963 roku, stawiając w Rynku pomnik ku czci pomordowanych w obozach koncentracyjnych i poległych na polu walki z faszyzmem.

Za okupacji w Tarnogrodzie urządzana była administracja cywilna. Jedynym czynnym zakładem produkcyjnym była mleczarnia, z której ludność na kartki otrzymywała skromne przydziały. Tarnogrodzki szpital był zamknięty w latach 1938-1943, a szkoła zasadniczo przestała istnieć. Mało żywotną Straż Pożarną zmuszano do wyłapywania mieszkańców na roboty, która jednak w następstwie ułatwiała schwytanym ucieczkę (w końcu remizę spalono).

Po wysiedleniu tarnogrodzian, do osady przybyli ze wschodnich terenów prohitlerowscy Ukraińcy, przejmując życie gospodarcze w Tarnogrodzie. Organizowane były zbrojne pogromy ocalałych Polaków i kryjących się Żydów; w 1944 roku zamordowano m.in. dyrektora szpitala Czesława Kryszkiewicza. Działania te zapobiegało jednak duże nasycenie partyzantki radzieckiej (współpracującej z AK) z kwaterą w Borowcu, która 15 lutego 1944 roku przepędziła z Tarnogrodu hitlerowców. Całkowite wycofanie Niemców nastąpiło 21 lipca 1944 roku pod naporem wojsk polskich i radzieckich. Zakończyło się to niemieckim odwetem i zbombardowaniem Tarnogrodu 22 lipca 1944 roku, w którym zginęło kilkanaście osób. Totalne straty ludności zamykają się cyfrą około 2650, w tym 2600 Żydów (1600 wybitych w Tarnogrodzie i 1000 wysłanych do obozów) oraz 50 Polaków.

W Polsce Ludowej (1944-1989)

Po wyzwoleniu w 1944 roku, pierwszy okres Tarnogrodu za Polski Ludowej był bardzo trudny. Do 1947 roku działali tu powstańcy z oddziałów UPA, którzy napadali i grabili osadę. Tarnogrodzcy Żydzi zostali wymordowani podczas wojny; pozostała namiastka ludności polskiej, rusińskiej i ukraińskiej (ci ostatni w liczbie około 600 wyjechali jednak wkrótce do ZSRR). Wysiedleni tarnogrodzianie powrócili do kraju dopiero w latach 1945-1946, odnajdując swoje gospodarstwa zdewastowane lub w zgliszczach.

Po wojnie, Polska stała się państwem socjalistycznym. Zgodnie z nowymi przepisami, w Tarnogrodzie wprowadzono najpierw Gminną Radę Narodową (z prezydium na czele) a następnie, od 1954, Radę Gromadzką z czterema podległymi zakładami budżetowymi: gospodarki komunalnej, usług remontowo-budowlanych, Domu Kultury i przedszkola. Sąd Grodzki zlikwidowano już w 1945 roku. Za PRL:u w Tarnogrodzie powstała większość instytucji społecznych i zakładów produkcyjnych (patrz → Przemysł i gospodarka w Tarnogrodzie) oraz wszystkie instytucje kulturalne (patrz → Kultura w Tarnogrodzie) i oświatowe (patrz → Szkolnictwo w Tarnogrodzie); większość z nich działające do dziś.

Spośród 214 gmin wiejskich powojennego województwa lubelskiego, Tarnogród jako jedyna gmina składał się z samego Tarnogrodu (a więc na wzór gmin miejskich, bez otaczających go terenów rolniczych i innych wsi). W 1954 roku pojawiły się plany reaktywowania powiatu tarnogrodzkiego, jednak bezskutecznie. W latach 50. przyłączono do Tarnogrodu znoszoną gminę Wola Różaniecka, tworząc obecną gminę Tarnogród. W wyniku reformy administracyjnej w 1975 roku, Tarnogród znalazł się w województwie zamojskim. W latach 1976-82 do gminy Tarnogród przyłączono 3 miejscowości (Bukowina Pierwsza i Druga oraz Wola Kulońska) z tymczasowo zniesionej gminy Biszcza. 1 stycznia 1987 roku, dzięki staraniom gminy, Tarnogród po 117 latach odzyskał prawa miejskie.

Turystyka

Kościółek św. Rocha

Synagoga (biblioteka)

Kościół parafialny

Dzwonnica z 1777

Cerkiew Świętej Trójcy

Zabytki

Inne atrakcje turystyczne

Budynki

Muzea

Pomniki

Rekreacja

Szlaki turystyczne

Szlak im. Józefa Złotkiewicza; Trasa: Biłgoraj – Dereźnia Solska – Ruda Solska – Biszcza – Tarnogród.

Ze względu na malownicze okolice i brak ciężkiego przemysłu Tarnogród ma szanse na rozwinięcie agroturystyki.

Baza noclegowa i gastronomiczna

W 2011 roku w Tarnogrodzie powstał Pensjonat "Nad Złotą Nitką" który dysponuje 50 miejscami noclegowymi. Bazę gastronomiczną stanowią: restauracja "Nad Złotą Nitką", restauracja Jubileuszowa, 2 pizzerie oraz kawiarnia w Domu Kultury (wszystkie zakłady w Rynku). W Tarnogrodzie jest również zajazd przy ul. 1 Maja (także możliwość noclegu).