Tatry Bielskie - Polski Serwis Naukowy

Zachodnia część pasma

Wschodnia część pasma

Widok od północnej strony

Widok na Szalony Wierch, Płaczliwą Skałę i Hawrań z Przełęczy pod Kopą

Hawrań

Płaczliwa Skała od południowej strony

Szeroka Przełęcz i Płaczliwa Skała od północnej strony

Widok z Doliny Jaworowej

Widok od zachodniej strony

Tatry Bielskie (słow. Belianske Tatry, Belanské Tatry, Bielské Tatry, niem. Kalkalpen, Belaer Kalkalpen, Beler Tatra, węg. Bélai-havasok, Bélai mészhavasok, Bélai-Tátra) – położone na Słowacji pasmo górskie, część Tatr ustawiona poprzecznie do grani głównej Tatr. Łączy się z nią przez Przełęcz pod Kopą (Kopské sedlo).

Christian Hohenlohe właściwie Christian Kraft, Fürst zu Hohenlohe-Öhringen, Herzog von Ujest (ur. 21 marca 1848 Öhringen, zm. 14 maja 1926 Somogy) – syn Hugona zu Hohenlohe-Öhringen oraz Pauliny von Fürstenberg, potomek ks. Fryderyka Ludwika Hohenlohe. Książę, generał, polityk, właściciel dóbr ziemskich na Dolnym i Górnym Śląsku oraz na Węgrzech, w tym w Tatrach. Przemysłowiec górnośląski. Żonaty z Otylią, księżną Lubraniec-Dąmbski, z domu Brauns.

Przełęcz pod Kopą, Niżnia Przełęcz pod Kopą (słow. Kopské sedlo, niem. Kopper Pass, węg. Kopa-hágó) – szeroka, trawiasta przełęcz w głównej grani Tatr (1750 m n.p.m.). Przełęcz jest granicą pomiędzy Tatrami Wysokimi i Bielskimi.

Topografia

Położenie

Tatry Bielskie od Wysokich są wyraźnie oddzielone dwoma dolinami walnymi: dolną częścią Doliny Kieżmarskiej i jej odnogą – Doliną Przednich Koperszadów po wschodniej stronie Przełęczy pod Kopą i dolną częścią Doliny Jaworowej i jej odnogą – Doliną Zadnich Koperszadów po zachodniej stronie tej przełęczy. Od południa i południowego wschodu graniczą z Magurą Spiską, a granica biegnie następująco: od wylotu Doliny Jaworowej Jaworowym Potokiem do ujścia Hawraniego Potoku, nim w górę do Doliny Goliasowskiej, tą do Zdziarskiej Przełęczy, dalej w dół wzdłuż potoku Średnica i dnem Bielskiego Potoku aż do jego skrętu w miejscowości Tatrzańska Kotlina. Od wschodu stoki Tatr Bielskich opadają do Kotliny Popradzkiej.

Margiel – skała osadowa, zwykle szara; składa się z węglanów (wapnia lub magnezu) i minerałów ilastych, używany do wyrobu cementu, także jako nawóz mineralny (sztuczny), ma słaby, nieprzyjemny zapach. Dobrze reaguje z kwasem solnym (HCl), pozostawiając błotnistą plamkę. W technologii ceramiki często marglem określane okruchy węglanów powyżej 0,5 mm występujące w surowcach ilastych.

Bielskie Jatki, Jatki Bielskie lub po prostu Jatki (słow. Jatky) – skalisty grzbiet znajdujący się w głównej grani Tatr Bielskich na Słowacji i stanowiący najwyższą część tej grani na wschód od Szalonego Wierchu.

Grań Tatr Bielskich

Główna grań Tatr Bielskich o całkowitej długości ok. 15 km ciągnie się od wschodnich podnóży Kobylego Wierchu w Tatrzańskiej Kotlinie po Dolinę Jaworową oddzielająca zachodni kraniec Tatr Bielskich (grzbiet Rogowej) od Tatr Wysokich. W linii prostej jest to ok. 13 km, powierzchnia pasma to ok. 67 km², z czego tylko 6% to formacje skalne. Tylko 5 szczytów ma wysokość ponad 2000 m.

Göran Wahlenberg (do 1804 r. Georg Wahlenberg; ur. 1 października 1780 r. w Skarphyttan koło Filipstad, prowincja Värmland, Szwecja – zm. 22 marca 1851 r. w Uppsali) – szwedzki lekarz, botanik, geograf i geolog, badacz flory Skandynawii, Alp i Karpat. W 1813 r. prowadził badania botaniczne i geograficzne w Tatrach (w ich obecnie słowackiej części) oraz w Małej i Wielkiej Fatrze, Górach Choczańskich i Niżnich Tatrach.

Dolina do Regli (słow. Ríglanská dolina lub dolina pod Hlásnou skalou) – dolina na północnych stokach Tatr Bielskich. Jest główną, prawoboczną odnogą Doliny Bielskiego Potoku. Rozpoczyna się na wysokości ok. 1500 m n.p.m., poniżej skalnego progu z wodospadem Reglana Siklawa, który to próg oddziela ją od jej górnego piętra – Szerokiej Doliny Bielskiej. Od tegoż progu Dolina do Regli opada początkowo w kierunku północno-wschodnim, a następnie północnym i w okolicy Ptasiowskiej Rówienki, na wysokości ok. 950 m łączy się z Doliną Bielskiego Potoku. Dolina do Regli podchodzi pod główną grań Tatr Bielskich od Zadnich Jatek po Płaczliwą Skałę, na wysokość ok. 1750 m. Od wschodniej strony jej obramowanie tworzy grań odchodząca w północno-zachodnim kierunku od wierzchołka Zadnich Jatek (nieco na zachód od niego), biegnąca przez Łasztowicę i Opaloną Turnię, a zakończona zalesionym grzbietem Bednarskiego Regla. Obramowanie zachodnie tworzy grań Płaczliwej Skały, Głośna Skała, Żlebińskie Turnie i Mały Regiel. Miejscami ma charakter dzikiego wąwozu, szczególnie w górnej części, poniżej progu, gdzie wrzyna się pomiędzy Głośną Skałę (po zachodniej stronie) i spiczastą Łasztowicę (po wschodniej stronie). Cała dolina ma długość ok. 4 km, jej dnem spływa Reglany Potok. Znajduje się na niej jedna polana – Polana pod Głośną Skałą.

Grań Tatr Bielskich nie jest typowym przedłużeniem grani Tatr Wysokich. Styka się z nimi bokiem, mniej więcej w połowie długości. Od południowej strony nie posiada wyraźnych odgałęzień bocznych, od północnej natomiast tworzy ramiona boczne, pomiędzy którymi występuje 13 dolin. Szeroka Przełęcz Bielska (Široké sedlo) dzieli Tatry Bielskie na część zachodnią z wyższymi szczytami oraz łagodnie pofałdowaną część wschodnią, w której przełęcze mają średnie wcięcie tylko ok. 50 m.

Szalony Wierch, dawniej Głupi Wierch (słow. Hlúpy vrch, Šialený vrch, niem. Thörichter Gern, Törichter Gern, Ternichter Gern, węg. Bolond Gerő) – trzeci pod względem wysokości (2061 m n.p.m.) szczyt Tatr Bielskich na Słowacji. Wznosi się we wschodniej części pasma i jest oddzielony od Płaczliwej Skały Szeroką Przełęczą Bielską, a od Zadnich Jatek Szaloną Przełęczą. Jest jednym z końców odcinka wspólnego grani głównej Tatr oraz grani głównej Tatr Bielskich (drugim jest Hawrań).

Nowy Wierch (słow. Nový vrch, Nový), według różnych źródeł 1999 lub 2009 m n.p.m. – trójwierzchołkowy, wapienny szczyt w Tatrach Bielskich (Słowacja), w zachodniej ich części. Wznosi się nad Doliną Nową od północnego wschodu, Doliną Hawranią od północnego zachodu i Stefanowym Żlebem (odnogą Doliny Jaworowej) od południa. Od Murania oddziela go Nowa Przełęcz (1845 m), a od Hawrania – Hawrania Przełęcz (1910 m). W połowie długości grani opadającej ku Hawraniej Przełęczy znajduje się ostro wcięta przełączka – Nowy Karb.

Szczyty

Najbardziej rozpoznawalne szczyty Tatr Bielskich znajdują się w zachodniej części pasma. Są to (z zachodu na wschód):

Murań (Muráň) – 1890 m n.p.m.

Nowy Wierch, Nowy (Nový) – 2009 m n.p.m.

Hawrań (Havran) – 2152 m n.p.m. – najwyższy szczyt Tatr Bielskich

Płaczliwa Skała (Ždiarska Vidla) – 2142 m n.p.m.

W części wschodniej dominują:

Szalony Wierch (Hlúpy) – 2061 m n.p.m.

grzbiet Jatek:

Zadnie Jatki (Zadné Jatky) – 2020 m n.p.m.

Pośrednie Jatki – 1980 m n.p.m.

Skrajne Jatki (Przednie Jatki, Predné Jatky) – 2012 m n.p.m.

Bujaczy Wierch (Bujačí vrch) – 1946 m n.p.m.

Geologia

W odróżnieniu od Tatr Wysokich i Zachodnich zbudowane są prawie wyłącznie ze skał osadowych: wapieni, margli i dolomitów – należących do tzw. dolnej płaszczowiny reglowej. Jedynie masyw Steżek zbudowany jest ze skał krystalicznych. Dominują białe wapienie murańskie. Zjawiska krasowe rozwinięte są dość słabo, poznano dotąd tylko ok. 50 jaskiń. Najdłuższa z nich to udostępniona dla turystów Jaskinia Bielska (Belianska jaskyňa) na północnym zboczu Kobylego Wierchu (Kobyli vrch), najgłębsza jest Jaskinia Strzystarska w Hawraniu.

Poprad – rzeka we wschodniej Słowacji i w południowo-wschodniej Polsce, w dorzeczu Wisły. Długość – 168,8 km, z czego 107 km na Słowacji, 31,1 km stanowi granicę polsko-słowacką, a 30,7 km leży w Polsce. Powierzchnia zlewni 1889,2 km², z czego 1594,1 km² na Słowacji, 295,1 km² w Polsce. Średni roczny przepływ mierzony na granicy – 22,3 m³/s.

Stanisław Eljasz-Radzikowski (ur. 1869, zm. 1935) – malarz, lekarz klimatyczny w Zakopanem. Tworzył akwarele, rysunki, litografie. Był popularyzatorem wartości leczniczych gór oraz stylu zakopiańskiego w architekturze.

W czasie ostatniego glacjału w Tatrach Bielskich było 7 lodowców, w tym 3 kotły lodowcowe i 4 lodowce dolinne. Długość lodowców dochodziła do 2 km. Potoki zbierające wody z Tatr Bielskich należą do dwóch zlewni: Popradu (Biała Woda Kieżmarska i Bielski Potok z ich dopływami) lub Dunajca (Jaworowy Potok z jego dopływami).

W Tatrach rośnie około 1300 gatunków roślin naczyniowych, z czego w Tatrzańskim Parku Narodowym(TPN) około 1000. Charakterystyczną grupę stanowią rośliny wysokogórskie – dla 200 z nich Tatry są jedynym obszarem występowania w Polsce. Bardzo bogata jest flora mszaków – występuje ich tutaj ok. 700 gatunków, co stanowi 80% wszystkich gatunków w Polsce, ok. 1000 gatunków grzybów, 870 gatunków porostów i liczna flora glonów i 72 gatunki śluzowców.

Johann Andreas Papirus (ur. w XVIII wieku, zm. w 1771 r.) – poszukiwacz skarbów tatrzańskich. Pochodził ze Śląska, pracował w Maciejowcach na Spiszu (obecnie dzielnica Popradu) jako pomocnik stolarza. Wolny od pracy czas poświęcał na poszukiwanie rzekomych skarbów schowanych w Tatrach. Spędził na tym 22 lata. W owych czasach bardzo żywe wśród ludności Podtatrza było przekonanie o istnieniu w Tatrach wielkich skarbów. Jesienią 1771 zaskoczyła go gwałtowna zmiana pogody. Zginął w rejonie Czarnego Szczytu, w Dolinie Dzikiej lub Jastrzębiej. Od jego nazwiska pochodzi nazwa Papirusowych Turni i kilku mniejszych obiektów w Tatrach. Był jednym tych nielicznych poszukiwaczy skarbów, których znamy z nazwiska, prócz niego było jednak wielu innych poszukiwaczy, wielu też zginęło w Tatrach. Kroniki zakopiańskiej parafii z XIX wymieniają kilkudziesięciu, głównie juhasów, ale także i poszukiwaczy skarbów, którzy zginęli w Tatrach.

Gleby i roślinność

Osobny artykuł: Rośliny tatrzańskie.

Wietrzenie wapieni doprowadziło do powstania na terenie Tatr Bielskich urodzajnych gleb, na których rozwinęła się bujna roślinność, jest ona bogatsza niż w Tatrach Wysokich, a botanicy wyodrębniają ja w oddzielny podokręg botaniczny. W graniowych partiach licznie występują kozice, ciekawa jest też fauna, szczególnie mięczaków i owadów.

Górskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe (GOPR) – organizacja prowadząca akcje ratownicze, szkolenia i zapobiegająca wypadkom na terenach górskich Polski.

Podspady (słow. Podspády, niem. Rausch, Rauschen, Fluder, węg. Zúgó) – osiedle położone u północnych zboczy Tatr Bielskich na Słowacji, pomiędzy Jaworzyną Spiską na zachodzie (3 km) a Zdziarem na wschodzie. Znajduje się przy Drodze Wolności, a administracyjnie należy do Jaworzyny Spiskiej.

Historia

Nazwa wywodzi się od miasta – Biała Spiska, które już w 1310 otrzymało pastwiska w środkowej i wschodniej części Tatr Bielskich. W latach 1412-1769(72) miasto to (a wraz z nim część Tatr Bielskich) należało do Polski. Północna część Tatr Bielskich należała do klucza niedzickiego. Osadnictwo w niektórych miejscowościach po północnej stronie (np. w Zdziarze) jest w dużym stopniu polskiego pochodzenia. Pasterstwo ma tutaj długą tradycję, na żyznych halach wypasano co najmniej od XIV w. O niektóre tereny pasterskie (np. Wspólną Pastwę) toczyły się długotrwałe spory, nawet krwawe. W latach 1953-55 wypasano łącznie ok. 1700 owiec. Najdłużej, bo do 1958 utrzymał się wypas w Żlebinie. Cieszyły się też Tatry Bielskie szczególną sławą wśród poszukiwaczy skarbów, niektórzy z nich ponieśli w nich śmierć (np. Johann Andreas Papirus). Po zioła chodzili tutaj zielarze i alchemicy, m.in. brat Cyprian z Czerwonego Klasztoru. Bogatą florę badało wielu przyrodników, wśród nich był Göran Wahlenberg. Christian Hohenlohe na wykupionym dużym obszarze w zachodniej części (po Hawrań) założył rezerwat łowiecki, w którym introdukował nawet gatunki zwierząt obce naszej florze (bizony, koziorożce). W latach 1910-1925 niemieckie firmy w rabunkowy sposób dokonały znacznych wyrębów lasów na północnych stokach, w Podspadach istniał duży tartak parowy.

Bujaczy Wierch (słow. Bujačí vrch, 1960 m n.p.m.) – rozłożysty masyw o długości ok. 1,3 km we wschodniej części grani głównej Tatr Bielskich na Słowacji. Jest ostatnim wysokim wzniesieniem na wschód Tatr.

Brat Cyprian z Czerwonego Klasztoru, właściwie Franz Ignatz Jäschke (ur. 28 lipca 1724 w Polkowicach, zm. 1775 r. w Czerwonym Klasztorze) – najbardziej znany mnich (z zakonu kamedułów) z Czerwonego Klasztoru, w którym to pełnił funkcję aptekarza, botanika, cyrulika i kucharza. Twórca jednego z najstarszych zachowanych zielników z roślinami tatrzańskimi.

Duży wkład w badaniach naukowych Tatr Bielskich mają polscy uczeni. Stanisław Eljasz-Radzikowski w latach 1893-94 opracował podstawowe nazewnictwo, geologię badał Walery Goetel (1918-1919), zaś szczegółową monografię geologiczną opracował Stanisław Sokołowski w 1948. Badania botaniczne prowadzili m.in. Bogumił Pawłowski, Zofia Radwańska-Paryska, Konstanty Stecki. W 1997 Władysław Cywiński, ratownik GOPR i TOPR, opracował dwutomową, szczegółową monografię taternicką.

Bielski Potok (słow. Belá lub Biela ) – potok powstający w Tatrach Bielskich w Strzystarskim Żlebie z połączenia Strzystarskiego Potoku (płynącego spod Strzystarskiej Przełęczy) ze Żlebińskim Potokiem (płynącym dnem Żlebiny). Spływa Strzystarskim Żlebem, głównym ciągiem Doliny Bielskiego Potoku i Doliny Mąkowej, następnie płynie przez Zdziar Doliną Zdziarską, potem Doliną Kotliny. W Tatrzańskiej Kotlinie skręca na wschód, płynie przez Kotlinę Popradzką i uchodzi do Popradu na północ od miasta Biała Spiska, w pobliżu miejscowości Bušovce.

Cyrk lodowcowy (kar, kocioł lodowcowy) – półkoliste lub owalne zagłębienie otoczone z trzech stron stromymi stokami (ścianami), a z czwartej ryglem skalnym.

Turystyka

Turystyka ma tutaj tradycje sięgające roku 1717, kiedy to István Berzeviczy wszedł na Murań. Obecnie Tatry Bielskie tylko w niewielkim stopniu są dostępne dla turystyki. Istniejące na ich terenie szlaki: z Doliny Bielskiego Potoku na Szeroką Przełęcz Bielską; z Doliny Białych Stawów na Płaczliwą Skałę i z Tatrzańskiej Kotliny wschodnią granią Tatr Bielskich na Przełęcz pod Kopą zostały zamknięte w roku 1978 decyzją TANAP. W 1993 otwarto jednokierunkowy szlak dydaktyczny poprowadzony z wioski Zdziar (Ždiar) przez Dolinę do Regli (Monkova dolina), Szeroką Przełęcz do Przełęczy pod Kopą. Obecnie szlak ten jest dwukierunkowy.

Zofia Radwańska-Paryska (ur. 3 maja 1901 w Warszawie, zm. 24 października 2001 w Zakopanem) – botaniczka, taterniczka, pisarka. Żona i współtowarzyszka pracy Witolda Henryka Paryskiego.

Skrajne Jatki, Przednie Jatki (słow. Predne Jatky, Košiare, ok. 2012 m n.p.m.) – dwuwierzchołkowy szczyt znajdujący się w głównej grani Tatr Bielskich na Słowacji. Razem z Zadnimi Jatkami i Pośrednimi Jatkami, z którymi graniczy na wschodzie, tworzy trzykilometrową grań Bielskich Jatek.

Pasmo można też podziwiać podczas wędrówki z Doliny Kieżmarskiej szlakiem przez Dolinę Białych Stawów, Przełęcz pod Kopą i Dolinę Zadnich Koperszadów (Zadné Meďodoly). Oparciem dla turystyki jest górskie Schronisko pod Szarotką oraz liczne kwatery, hotele i ośrodki wczasowe w Jaworzynie Spiskiej, Podspadach, Zdziarze, Tatrzańskiej Kotlinie.

Jaskinia Bielska (słow. Belianska jaskyňa) – narodowy pomnik przyrody znajdujący się w Tatrach Bielskich (słow. Belianskie Tatry) Słowacji na północnym stoku Kobylego Wierchu (słow. Kobylí vrch) w administracyjnych granicach miasta Wysokie Tatry.

Dolina Białych Stawów (słow. dolina Bielych plies) – tatrzańska morenowa dolina należąca do systemu Doliny Kieżmarskiej (dolina Kežmarskej Bielej vody), położona pomiędzy Doliną Przednich Koperszadów (Predné Meďodoly) a Doliną Zieloną Kieżmarską (dolina Zeleného plesa).

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Tatry Bielskie

Przypisy

Według Wielkiej encyklopedii tatrzańskiej

Bibliografia

Grzegorz Barczyk, Ryszard Jakubowski (red.), Adam Piechowski, Grażyna Żurawska: Bedeker tatrzański. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. ISBN 83-01-13184-5.
Tomasz Nodzyński, Marta Cobel-Tokarska: Tatry Wysokie i Bielskie : polskie i słowackie. Warszawa: ExpressMap, 2007. ISBN 978-83-60120-88-0.
Józef Nyka: Tatry polskie. Przewodnik. Wyd. XIII. Latchorzew: Wyd. Trawers, 2003. ISBN 83-915859-1-3.
Tatry Wysokie i Bielskie słowackie i polskie. Mapa turystyczna 1:25 000. Warszawa: Wyd. Kartograficzne Polkart Anna Siwicka, 2005/06. ISBN 83-87873-26-8.