Tatrzańskie Koleje Elektryczne - Polski Serwis Naukowy

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Tatrzańskie Koleje Elektryczne

Tatrzańskie Koleje Elektryczne (słow. Tatranské elektrické železnice, TEŽ) to dwie linie kolei słowackich obsługujących połączenia u podnóża Tatr Wysokich. Pierwsza z nich kursuje na trasie Poprad – Stary Smokowiec – Szczyrbskie Jezioro. Liczy ona 29,110 km. Druga zaś, krótsza, położona została na linii Stary Smokowiec – Łomnica Tatrzańska. Ta liczy sobie 5,983 km. Linie te, choć o rozstawie szyn 1000 mm, stanowią oficjalnie część państwowej kolei słowackiej i oznaczone są właściwymi numerami – odpowiednio 183 i 184. W szerokim tego wyrażenia znaczeniu do tatrzańskich kolei elektrycznych zalicza się również kolej zębatą ze Szczyrby do Szczyrbskiego Jeziora i kolejkę na Hrebienok, jednak nie są one uwzględnione w tym artykule. Popularna "elektriczka" (w języku słowackim električka to tramwaj) łączy większość turystycznych i uzdrowiskowych osad miasta Wysokie Tatry; w wielu miejscach biegnie równolegle do samochodowej Drogi Wolności.

Kolejka na Smokowieckie Siodełko, popularnie nazywana kolejką na Hrebeniok – kolej linowo-terenowa ze Starego Smokowca na Smokowieckie Siodełko (słow. Hrebeniok) w Tatrach Wysokich w Słowacji.

Pługopiaskarka – samochód specjalny zbudowany na podwoziu samochodu ciężarowego lub innym i wyposażony w urządzenia przeznaczone do zimowego utrzymania dróg i ulic, (likwidacja gołoledzi, zalegającego lodu, zbitego lub kopnego śniegu). Urządzeniami tymi są:

Historia

Kolej w dobie Austro-Węgier

Pierwsze powstające na Podtatrzu koleje doprowadziły do powstania ruchu turystycznego na tym terenie. Po stronie galicyjskiej (obecnie polskiej) była to linia Chabówka – Zakopane położona w 1899 roku, a po stronie węgierskiej (obecnie słowackiej) Kolej Koszycko-Bogumińska z 1871 roku i linia Poprad – Kieżmark z 1892 roku. W roku 1896 zlecono budowę kolei zębatej Szczyrba – Szczyrbskie Jezioro. W 1904 roku połączenie zabezpieczały zaprzęgi końskie i omnibusy, a w 1906 nawet trolejbusy. Te jednak okazały się niewystarczające, a przedsiębiorcy Matejka i Krieger podjęli decyzję o budowie toru, który łączyłby Poprad i Stary Smokowiec. Rozstaw szyn miał wynosić 1000 mm, a linia miała być zelektryfikowana pod napięciem 550 V.

Szczyrbskie Jezioro (słow. Štrbské Pleso, niem. Tschirmer See, węg. Csorbató) – miejscowość u podnóża Tatr Wysokich na Słowacji. Położone na południowym brzegu jeziora o tej samej nazwie Szczyrbskie Jezioro (słow. Štrbské pleso – drugi człon małą literą w odróżnieniu od nazwy miejscowości) i otoczone lasem świerkowym, zniszczonym jednak bardzo przez huraganowy wiatr w 2004. Ośrodek turystyczny i sportów zimowych (duża skocznia narciarska – nieczynna K120 oraz normalna K90), na których w 1970 roku rozgrywano Mistrzostwa Świata w Skokach Narciarskich. Osada jest położona na wysokości 1315-1385 m n.p.m.

Tatry Wysokie (słow. Vysoké Tatry, niem. Hohe Tatra, węg. Magas-Tátra) – najwyższa część Tatr o charakterze alpejskim, rozciągająca się pomiędzy Tatrami Zachodnimi od strony zachodniej oraz Tatrami Bielskimi od strony północno-wschodniej. W linii prostej odległość między granicznymi przełęczami wynosi ok. 16,5 km, zaś ściśle wzdłuż grani ok. 26 km. Tatry Wysokie zajmują obszar około 340 km² (czyli nieco mniej niż Tatry Zachodnie), z czego większość (260 km²) znajduje się na Słowacji.

Sieć wąskotorową z Popradu do tatrzańskich uzdrowisk układano w latach 1906-1907, a uroczyste otwarcie miało miejsce 17 grudnia 1908 roku. Linia obejmowała trakcję z Popradu do Starego Smokowca. Otwarcia tego dokonał hr. Aehrenthal. Niemalże dokładnie trzy lata później otwarto drugą część odcinka, od Smokowca do Łomnicy, a w roku kolejnym uruchomiono linię do Szczyrbskiego Jeziora.

Kraje Korony Świętego Stefana to oficjalna nazwa węgierskiej części dualistycznych Austro-Węgier, używana po austriacko-węgierskim porozumieniu w 1867. Potoczna nazwa to Zalitawia. Nazwa wywodzi się od symbolu Królestwa Węgier, Korony Świętego Stefana według tradycji przesłanej w roku 1000 św. Stefanowi przez papieża Sylwestra II (obecnie przechowywanej w Budapeszcie, w budynku parlamentu).

Łomnica Tatrzańska (także: Tatrzańska Łomnica; słow. Tatranská Lomnica, niem. Tatralomnitz, węg. Tátralomnic, 830–900 m n.p.m.) – miejscowość u podnóża Tatr Wysokich na Słowacji, część struktury administracyjnej miasta Wysokie Tatry. Jedna z większych podtatrzańskich osad, położona około 6 km na wschód od Starego Smokowca, u stóp Łomnicy (2632 m n.p.m.). Jeden z ważniejszych ośrodków turystycznych po słowackiej stronie Tatr, słynący z dużej ilości hoteli, pensjonatów, kempingów oraz kolei linowych, wywożących turystów nad Łomnicki Staw (Skalnaté pleso, 1751 m n.p.m.) i samą Łomnicę.

Prócz pasażerów, pociągi woziły również cegły, cement i inne towary. Dzięki dobrej kondycji dotychczasowych połączeń, planowano dalszą rozbudowę sieci. W planach znajdowała się między innymi linia ze Szczyrbskiego Jeziora do Liptowskiego Hradka, a także z Tatrzańskiej Łomnicy do Tatrzańskiej Kotliny. Do realizacji tych pomysłów jednak nie doszło z powodu wybuchu wojny w 1914 roku.

Stary Smokowiec (słow. Starý Smokovec, niem. Altschmecks, węg. Ótátrafüred, 990 m n.p.m.) – miejscowość u podnóża Tatr Wysokich na Słowacji, część struktury administracyjnej miasta Wysokie Tatry. Położona jest przy Drodze Wolności, około 6 km na zachód od Tatrzańskiej Łomnicy.

Liptowski Gródek (słow. Liptovský Hrádok, do 1927 Hrádok, niem. Liptau-Hradek, Neuhäusel in der Liptau, węg. Liptóújvár) – miasto w Słowacji w kraju żylińskim, liczące 8500 mieszkańców (2006).

Na przełomie lat 1910-19 i lat 20. własność nad koleją przechodziła z rąk do rąk, by ostatecznie trafić do angielsko-węgierskiego banku Aegisz z siedzibą w Budapeszcie. Dzięki zainstalowaniu pługów śnieżnych od przełomu lat 1923 i 1924 połączenia były utrzymywane także zimą.

Omnibus - pojazd wieloosobowy, przeważnie kryty, utrzymujący regularną komunikację. Od XVII do XIX wieku konny, a następnie z napędem. Poprzednik autobusów.

Pierwsza Republika Czechosłowacka (cz. první Československá republika, sł. prvá Česko-Slovenská republika - ČSR) to państwo istniejące w latach 1918-1938.

Czechosłowacja

Aż do 1928 roku pociągi używały odbieraków prądu typu lira, później zamienionego na pantograf. W latach 30. do taboru trafiły pierwsze pojazdy produkowane w Czechosłowacji.

W 1948 roku koleje tatrzańskie zostały znacjonalizowane, później przez ponad czterdzieści lat pozostawały własnością Czechosłowackich Kolei Państwowych. Od 1992 roku nadzór sprawują Koleje Republiki Słowackiej.

W latach 50. rozpoczęto wymianę taboru – dodano pojazdy M 49.0. Nie sprawdziły się one jednak, więc w latach 60. zakupiono trójdzielne pojazdy nowego typu – EMU 89.0 (obecnie oznaczane jako 420.9). Do roku 1970 nowe pojazdy pochodziły z rodzimych zakładów ČKD. Do ich wytworzenia wykorzystywano doświadczenia nabyte przy produkcji tramwajów (typy Tatra T2 i Tatra T3).

Podtatrze - jest to kraina geograficzno-etnograficzna przylegająca bezpośrednio do Tatr. W skład Podtatrza wchodzi: Podhale, Orawa, Liptów i Spisz. W Polsce leży całość Podhala oraz część Spiszu i Orawy, pozostała część Podtatrza leży na Słowacji.

Odbierak prądu (pantograf) – element pojazdu lub urządzenia zasilanego z zewnątrz energią elektryczną (wyłączając pojazdy zasilane kablem i z akumulatorów) stykający się z przewodem jezdnym lub szyną prądową, służący doprowadzeniu napięcia zasilającego.

Na potrzeby narciarskich mistrzostw świata 1970, które odbywały się w Wysokich Tatrach, kolejkę zmodernizowano. Piętnaście lat później dodano dwie lokomotywy z radzieckiej Kaługi.

Obecnie

Ostatnia renowacja miała miejsce na przełomie wieków. Wówczas to rozpoczęto wymianę pochodzących z lat 60. wagonów typu 420.9 na nowe z rodzaju 425.9, które zostały wyprodukowane według szwajcarskiej licencji na Słowacji. Obecnie kolejka napędzana jest prądem o napięciu 1500 V. Trasa z Popradu do Szczyrbskiego Jeziora zajmuje ok. 1:40 h, natomiast z powrotem jest krótsza o ok. 20 minut.

Droga Wolności (słow. cesta Slobody) – przebiegająca na Słowacji, po południowej stronie Tatr droga od Łysej Polany do miejscowości Szczyrbskie Jezioro. Jej przedłużenie do Liptowskiego Mikułaszu stanowi Tatrzańska Droga Młodości. W sieci krajowych dróg oznaczana jest nr 67 (odcinek od Łysej Polany do miejscowości Tatrzańska Kotlina) i nr 537 od tej miejscowości do Liptowskiego Mikulasza. Jest to droga o bardzo ważnym znaczeniu, łącząca z sobą podtatrzańskie miejscowości stanowiące bazę dla turystyki i rekreacji, oraz wyloty dolin tatrzańskich, od których prowadzą znakowane szlaki turystyczne w głąb Tatr. Szosa prowadzi przez lasy i łąki u podnóża Tatr, ma jezdnię o szerokości 7,5 m, szerokość całej arterii wynosi 10-11 m. Na znacznej długości przebiega przez obszar TANAP-u. Zatrzymanie i postój dozwolone są tylko w wyznaczonych miejscach i na płatnych parkingach.

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Wagon typu ŽSR EMU 405.95 (dawniej ČSD EM 89.0)

Wagon typu ŽSR EMU 420.9 (dawniej ČSD EM 89.0)

Wagon typu ŽSR EMU 425.9

Wagony typu ŽSR EMU 425.9

Dworzec w Starym Smokowcu

Przystanek Tatrzańskie Zręby

Dworzec w Tatrzańskiej Polance

Tatrzańska Kotlina (słow. Tatranská Kotlina, niem. Höhlenhain, Tatra-Höhlenhain, węg. Szepes-Belaer) – miejscowość położona u wschodniego krańca Tatr Bielskich na Słowacji, w odległości 21 km od byłego przejścia granicznego z Polską na Łysej Polanie i 8,5 km od Tatrzańskiej Łomnicy, zamieszkana przez ok. 200 osób. Administracyjnie należy do miasta Wysokie Tatry.

Československé státní dráhy, ČSD (Czechosłowacka kolej państwowa) - operator kolei w Czechosłowacji w latach 1918-1939 i 1945-1992. Po rozpadzie państwa czechosłowackiego w 1993 koleje zostały podzielone pomiędzy Czechy i Słowację: po stronie czeskiej utworzono České dráhy (ČD), a słowackiej - Železnice Slovenskej republiky (ŽSR).

Przypisy

Poprad – Szczyrbskie Jezioro
Stary Smokowiec – Łomnica Tatrzańska
↑ Dušan Kunovský: Tatranská elektrická železnice: (słow.). 2004. [dostęp 18 października 2009].
↑ Szczyrbskie Jezioro – Tatrzańska Kotlina
Szczyrbskie Jezioro – Tatrzańska Kotlina
Poprad – Wysokie Tatry
Hubert Waguła, Ireneusz Hyra: Linia: ŽSR 183-1 Poprad-Tatry – Starý Smokovec, ŽSR 183-2 Starý Smokovec – Štrbské Pleso (1000mm) (pol.). [dostęp 18 października 2009].
"Przed stu laty", kwartalnik "Tatry" nr 2/2011

Linki zewnętrzne

Żelazne szlaki