Baj Pomorski jest teatrem lalek działającym w Toruniu. W swojej działalności koncentruje się przede wszystkim na sztukach przeznaczonych dla dzieci.

Tęcza nad budynkiem teatru

Historia Teatru

Początki

Teatr Baj Pomorski zawdzięcza swoje narodziny Irenie Pikiel-Samorewiczowej – artystce malarce, która w kwietniu 1945 r. jako repatriantka z Wilna przybyła do Bydgoszczy wraz z dokumentem z Ministerstwa Kultury i Sztuki z dnia 1 kwietnia 1945 r. upoważniającym ją do zorganizowania pierwszego na Pomorzu teatru lalek. Miał to być młodszy brat warszawskiego Teatru Baj, stąd nazwano go Bajem Pomorskim. W Bydgoszczy teatr otrzymał salę Rzeźni Miejskiej, gdzie w czasie okupacji mieścił się niemiecki teatr marionetkowy. 28 października 1945 r. odbyła się pierwsza premiera dla dzieci – O krawczyku-wędrowniku Ewy Szelburg-Zarembiny. Warunki bydgoskiej sceny nie odpowiadały jednak potrzebom młodego teatru lalkowego. Stąd też I. Pikiel bardzo chętnie przyjęła propozycję przeniesienia siedziby Baja Pomorskiego do Torunia. Już w kwietniu (1946) r. teatr otrzymał budynek przy ul. Piernikarskiej 9, który w okresie wojny należał do niemieckiego Teatru Zamkowego. W tym miejscu, pięknie położonym nieopodal ruin średniowiecznego zamku krzyżackiego, Teatr działa do dnia dzisiejszego, czyli już ponad sześćdziesiąt lat.

Pierwszymi aktorami Baja Pomorskiego byli studenci Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, którzy pod okiem doświadczonych aktorów i reżyserów odbyli warsztaty teatralne i poznali tajniki animacji lalek. Warunki pracy nie były łatwe. Teatr dysponował skromnym sprzętem, prowadzono intensywną działalność objazdową nie tylko na Pomorzu, ale niemal po całej Polsce. Ale Baj Pomorski zaczął mieć już pierwsze sukcesy. W 1947 r. dyrektorem artystycznym Teatru została Joanna Piekarska, artysta plastyk i reżyser. Zrealizowane przez nią przedstawienie Dom kotki zdobyło III nagrodę na I Festiwalu Sztuk Rosyjskich i Radzieckich w Warszawie w 1950 r. Sukces ten oraz aktywna działalność Teatru przyczyniły się do upaństwowienia toruńskiej sceny lalkowej. W tamtym czasie oznaczało to z jednej strony stabilizację finansową instytucji, z drugiej jednak kres pewnej swobody twórczej charakterystycznej dla pionierskich działań – odtąd bowiem konsekwentnie trzeba było przestrzegać obowiązujących w polityce kulturalnej reguł w doborze sztuk i planowaniu.

Rozwój teatru w latach 1960-1990

Czasy artystycznego dojrzewania Baja Pomorskiego przypadły na lata 50. XX w. Ówczesny dyrektor, Stanisław Stapf, przyczynił się do modernizacji Teatru, tak iż stał się jedną z najlepiej wyposażonych scen w Polsce, zrealizował pierwszą w dziejach tej sceny premierę dla dorosłych – była to polska prapremiera lalkowa Snu nocy letniej Williama Szekspira, powołał w Toruniu Festiwal Teatrów Lalek Polski Północnej, pierwszą tego typu imprezę na Pomorzu.

Lata 60. i dyrekcja Leszka Śmigielskiego przyniosły zmianę profilu Baja Pomorskiego z tradycyjnej sceny lalkowej na teatr poszukujący nowych form wyrazu i otwarty na życie artystyczne Torunia. Właśnie w tym okresie zrealizowano najwięcej prapremier w dziejach Teatru, powstały ambitne spektakle inspirowane tradycją teatru ludowego i nowatorskie inscenizacje współczesnych tekstów autorstwa regionalnych pisarzy. Powołany wtedy Klub Środowisk Twórczych Azyl był zjawiskiem artystycznym niepowtarzalnym w całej Polsce i sprawił, że Baj Pomorski stał się centrum życia kulturalnego i miejscem wielu teatralnych inicjatyw.

Kolejnemu z dyrektorów, Tadeuszowi Petrykowskiemu teatr zawdzięcza ożywienie współpracy z zagranicznymi zespołami teatralnymi, m.in. z Czech i Rumunii i szerszą obecność na polskich festiwalach teatrów lalkowych. Konrad Szachnowski zapisał się w dziejach Baja współczesnym pomysłem na inscenizacje teatralnej klasyki. Jego prapremiera lalkowa Celestyny wg Fernando de Rojasa przeszła do historii polskiego teatru lalkowego ze względu na wykorzystanie niezwykle nośnego teatralnie pomysłu nadmarionety i teatru jarmarcznego. Osiem lat dyrekcji A. Słocińskiego zaowocowało rozwojem programów edukacji teatralnej dla dzieci, ponadto teatr zaczął być obecny na festiwalach międzynarodowych i zacieśniona została współpraca z teatrami niemieckimi (głównie w Getyndze – mieście partnerskim Torunia) oraz czeskimi. Kolejne dyrekcje, Krzysztofa Arciszewskiego oraz Olejnika, można uznać za kontynuacje wcześniej już ukształtowanego profilu teatru. Ważną zmianą tego czasu było przekształcenie Teatru w instytucję miejską finansowaną przez Urząd Miasta Torunia i zmiana nazwy teatru z Państwowego Teatru Lalki i Aktora Baj Pomorski na Teatr Baj Pomorski.

Teatr po 1990 r.

Dalszy rozwój Baja Pomorskiego nastąpił w okresie dyrekcji Cz. Sieńko. Przypadła ona na czas stabilizacji demokracji w Polsce, zmian strukturalnych w systemie władzy oraz przemian ekonomicznych, społecznych i kulturalnych. Do repertuaru weszły inscenizacje dotąd nieobecnych najciekawszych powieści dla dzieci i młodzieży, Teatr podjął pierwsze kroki, aby promować nową europejską literaturę dla dzieci, nowatorskie propozycje scenograficzne uczyły odbioru opartego na współuczestnictwie w przedstawieniu, po raz pierwszy w historii Baja Pomorskiego spektakle otrzymały tak wiele nagród i wyróżnień. W 1994 r. Sieńko powołał Toruńskie Spotkania Teatrów Lalek. W 1999 r. przekształciły się one w Międzynarodowe Toruńskie Spotkania Teatrów Lalek i do dnia dzisiejszego stanowią jeden z największych festiwali sztuki animacji w Polsce. Festiwal odbywa się rokrocznie w październiku. W ciągu tygodnia konkursowych konfrontacji prezentowane są teatry z całego świata, mistrzowie lalkarstwa, twórcy kultywujący tradycję teatru lalkowego, zespoły poszukujące i eksperymentujące w materii szeroko rozumianego teatru animacji. Do chwili obecnej odbyło się 13 edycji festiwalu, które potwierdziły jego rangę na mapie polskich i międzynarodowych wydarzeń teatralnych.

Obecny dyrektor Baja Pomorskiego, Zbigniew Lisowski, czyni z toruńskiej sceny lalkowej teatr otwarty, żywo reagujący na potrzeby miasta i trendy współczesności, który przeznaczony jest dla dzieci i młodzieży, ale też wychodzi ku studentom i widzom dorosłym. W latach 2005-2006 nadzorował on rozbudowę i modernizację Baja Pomorskiego finansowaną ze środków Unii Europejskiej oraz budżetu państwa. W jej wyniku Baj Pomorski przekształcił się w jeden z najciekawszych architektonicznie i najbardziej nowoczesnych budynków teatralnych w Polsce. Teatrowi nadany został charakter magicznej szafy teatralnej, która dla mieszkańców Torunia i regionu oraz turystów może być niezwykłym miejscem obcowania z tajemnicą teatru i zarazem pięknem architektury zawartej w kompleksie Starego i Nowego Miasta.