Teatr Państwowy Koszyce - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 48°43′18.12″N 21°15′26.28″E / 48.7217, 21.2573

Teatr Państwowy Koszyce (słow. Štátne divadlo Košice) – zlokalizowany w Koszycach teatr w którym wystawiane są przedstawienia scen baletowej, dramatycznej i operowej.

Teatr posiada dwie sceny. Główna mieści się w zabytkowym gmachu z roku 1899 przy ulicy Hlavnej 58, natomiast Malá Scéna funkcjonuje w nieodległym budynku w stylu secesyjnym.

Wnętrze teatru jest bogato dekorowane gipsowymi ornamentami. Scena ma kształt liry, natomiast strop dekorowany jest ze scenami z tragedii Williama Shakespeare'a „Otello”, „Romeo i Julia”, „Król Lear” oraz „Sen nocy letniej”.

Ratusz (niem. Rathaus, dosł. dom rady) – reprezentacyjny budynek użyteczności publicznej, zwykle tradycyjna siedziba samorządowych władz miejskich. Ratusz budowano najczęściej na planie prostokąta i nadawano mu formę monumentalną.

Neobarok – nurt w architekturze historyzmu, nawiązujący formalnie do baroku, szczególnie w dekoracji elewacji, rozpowszechniony w końcu XIX wieku (od 1880).

Historia

Koszycki teatr powstał na miejscu dawniejszego średniowiecznego ratusza. Miejski budynek przestał pełnić swoją funkcję w XVI wieku, ale w roku 1756 urządzono w nim kawiarnię, która jako swoista nowość stała się ośrodkiem życia publicznego.

Pierwszy budynek teatru w Koszycach został oddany do użytku w roku 1788, choć całość została ukończona aż dwa lata później. Pierwszym przedstawieniem wystawianym w tymże teatrze była prawdopodobnie opera Wolfganga Amadeusza Mozarta „Uprowadzenie z seraju”, którą pokazano w sali balowej ratusza, jako, że scena została otwarta dopiero w roku 1790. W teatrze grano pierwotnie wyłącznie po niemiecku, natomiast po 1816 roku na przemian po niemiecku i węgiersku. Oprócz samego teatru, w gmachu umieszczono także ponownie otwartą kawiarnię. Widownia sceny teatralnej mieściła 500 widzów. Budynek powstał w stylu klasycystycznym według projektu Štefana Brockiego i Jozefa Jána Tallhera. Był to pierwszy stały teatr w historii Koszyc, gdyż wcześniej przedstawienia teatralne wystawiano na uniwersytecie jezuitów a także gdy do miast zawitał teatr wędrowny. W roku 1828 w budynku teatru otwarto kasyno, w którym spotykali się członkowie zamkniętej społeczności, by grać w gry towarzyskie. W roku 1894 budynek został zamknięty ze względów bezpieczeństwa.

Polenblut (Polska krew) – operetka Oskara Nedbala z librettem Leo Steina. Jej prapremiera miała miejsce w Wiedniu 25 października 1913 roku. Polska premiera odbyła się 14 września 1915 roku w Warszawie.

Węgrzy albo Madziarzy (węg. l.poj.: magyar, l.mn.: magyarok) – naród liczący w sumie ok. 14,5 mln, w tym na Węgrzech 10,5 mln, pozostałe ok. 4 mln tworzy mniejszości w Rumunii (Siedmiogród), Serbii (Wojwodina), Słowacji, Słowenii, Ukrainie (rejon Karpat) i Austrii. Jedna z grup mniejszości węgierskojęzycznej zamieszkującej rumuński Siedmiogród zwana jest Szeklerami (węg. l.poj.: Székely, l.mn.: Székelyek). Część badaczy skłania się ku poglądowi, że Szeklerzy są nie Węgrami, lecz potomkami Hunów.

Obecny teatr uroczyście otwarto 28 września 1899 roku. Gmach powstał według projektu węgierskiego architekta Adolfa Lánga w eklektycznym, neobarokowym stylu. Nowy teatr został zbudowany na miejscu starego, z roku 1788. Przedstawienia początkowo grano w języku węgierskim.

W roku 1920 powstał Słowacki Teatr Narodowy w Bratysławie, który paradoksalnie swoją działalność rozpoczął w Koszycach, gdzie wystawił spektakl na podstawie „Hany” Martina Rázusa. Bratysławska siedziba była wówczas wydzierżawiona węgierskiemu zespołowi. W kolejnym sezonie Teatr Narodowy regularnie występował na scenie w Koszycach. W roku 1924 założono Wschodniosłowacki Teatr Narodowy, którego zespół na deskach koszyckiego teatru występował w sposób stały. W repertuarze znadowały się zarówno operetki, jak i dramaty, a niekiedy także opery. W 1929 roku teatr zaprzestał działalności z uwagi na trudności finansowe. Ponowne otwarcie nastąpiło w roku 1937, pod szyldem filii bratysławskiego Teatru Narodowego. Kiedy w roku 1938 Koszyce na mocy pierwszego arbitrażu wiedeńskiego przypadły Węgrom, w teatrze zmieniono repertuar na węgerskojęzyczny. W czasie II wojny światowej w Koszycach gościnnie występowały zespoły z różnych węgierskich miast.

Wolfgang Amadeusz Mozart (ur. 27 stycznia 1756 w Salzburgu, zm. 5 grudnia 1791 w Wiedniu) – austriacki kompozytor i muzyk, razem z Haydnem i Beethovenem należący do grona klasyków wiedeńskich.

Kawiarnia - lokal gastronomiczny będący przede wszystkim miejscem spotkań towarzyskich. Podawane są tam głównie napoje i dania deserowe, przede wszystkim kawa, zazwyczaj również: ciastka, lody, herbata, czy wino.

W 1945 roku ponownie powołano Wschodniosłowacki Teatr Narodowy, którego pierwszym dyrektorem został Janko Borodáč. Oprócz spektakli dramatycznych, pojawiać zaczęły się także operowe, operetkowe i baletowe. Pierwszą premierą muzyczną była operetka „Polenblut” Oskara Nedbala, pierwszą operą była natomiast „La Traviata” Giuseppe Verdiego. W sezonie 1947–1948 rozpoczęto wystawianie pełnowymiarowego baletu.

Ornament (z łac. ornare - zaopatrzyć, ozdabiać) - motyw lub zespół motywów zdobniczych, stosowanych w sztukach plastycznych. Motywy te mogą pokrywać całą powierzchnię, występować tylko w określonych polach albo przybierać formę pasową. Mogą także współgrać z tektoniką lub nad nią dominować. Zazwyczaj ornament nie jest elementem niezbędnym dla istnienia struktury danego przedmiotu czy budowli.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Od sezonu 1946–1947 teatr nosił nazwę Teatr Narodowy w Koszycach, a w roku 1955 został przemianowany na Teatr Państwowy. W latach 90. gmach przeszedł gruntowną renowację, która jednak prowadzona była w taki sposób, by nie zniszczyć pierwotnego charaktru budynku. 1 stycznia 1996 roku, za drugiego rządu Vladimíra Mečiara, połączono teatr koszycki z teatrem preszowskim. Tym sposobem powstał Teatr Janka Borodáča, który był współczesnym odpowiednikiem Teatru Wschodniosłowackiego. Jednak już 1 lipca 1998 roku obie placówki ponownie rozdzielono, a teatr w Koszycach powrócił do starej nazwy Teatru Państwowego Koszyce.

Otello (ang. Othello) - tragedia Williama Szekspira napisana prawdopodobnie w 1603 roku, ukazująca jednostkę dręczoną chorobliwą zazdrością. Pierwsze odnotowane wystawienie dramatu miało miejsce 1 listopada 1604 w Pałacu Whitehall w Londynie. Adaptacji filmowej dokonali William V. Ranous (1908), Orson Welles (1952), Sergiusz Jutkiewicz (1955), Stuart Burge (1965), Franco Zeffirelli (1986), Oliver Parker (1995), Tim Blake Nelson (2001).

Martin Rázus (ps. Mrazák; ur. 18 października 1888 w Liptowskim Mikulaszu, Austro-Węgry, zm. 8 sierpnia 1937 w Breźnie) - słowacki bajkopisarz, prozaik, eseista, dramaturg, publicysta, polityk i pastor ewangelicki.

Gmach teatru w 1900 roku.

Teatr oraz ulica Hlavná. Widok z wieży katedry św. Elżbiety

Widok z ulicy Hlavnej

Widownia sceny głównej

Przypisy

História (słow.). Divadlo Jonáša Záborského v Prešove. [dostęp 2012-01-07].

Bibliografia

História divadla (słow.). Štátne divadlo Košice, 2009. [dostęp 2012-01-07].

Štátne divadlo (słow.). Koszyce. [dostęp 2012-01-08].