Teatr japoński - Polski Serwis Naukowy

Teatr japoński rozwijał się początkowo pod wpływem miejscowej kultury oraz wzorców czerpanych z kontynentu (gł. z Chin). Wraz z otwarciem się Japonii na świat zachodni w połowie XIX wieku mamy do czynienia z powstaniem teatru nowożytnego, tworzonego również w oparciu o tradycję teatralną Europy. W okresie poprzedzającym teatr nowożytny, tzw. klasycznym teatrze japońskim dostrzec można kilka etapów wiążących się z wykształceniem nowych form teatralnych. Każdorazowo ich powstanie łączyło się ze zmianami ekonomiczno-społecznymi, zmieniając charakter jak i kategorie twórców i odbiorców teatru.

Samuraj (jap. 侍, samurai?, wojownik) rzeczownik pochodzący od archaicznego czasownika saburau, który z czasem przeszedł zmianę fonetyczną w samurau, znaczącego służyć panu - pierwotnie świta służąca najwyższym dostojnikom japońskim, także gwardia cesarska (gosho-zamurai).

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Do form klasycznych teatru japońskiego należy zaliczyć:

wykształcone w okresie panowania w Japonii kultury dworskiej (VI/VII – XII w.), a wywodzące się z ceremonialnych i obrzędowych tańców:

powstałe w okresie rozkwitu kultury samurajskiej (XII-XVII w.) na bazie poprzednich:

nō,

kyōgen;

wreszcie pochodzące z okresu dominacji kultury mieszczańskiej (XVII – poł. XIX w.):

kabuki,

bunraku.

Cechy wspólne większości form klasycznego teatru japońskiego to:

Gigaku - historyczna forma teatru japońskiego, stanowiąca rodzaj ceremonialnych tańców wykluczających równoległe śpiewy (pantomima), tańczonych przez aktorów ubranych w maski (podobnie jak bugaku). Według legendy na tereny Wysp Japońskich dotarła już w VI w. z południowych Chin. W przeciwieństwie do kagura wykonywanych z okazji świąt shintoistycznych, gigaku tańczono w czasie świąt buddyjskich na terenie świątyń Buddy. Ilustrować miały one symbole buddyjskiej prawdy za pomocą procesji, tańca oraz scen pantomimicznych.

Pojęcia Chiny używa się w odniesieniu do krainy historycznej, obejmując wówczas całokształt chińskiej historii i kultury (zobacz: historia Chin), lub w węższym znaczeniu, w odniesieniu do Chińskiej Republiki Ludowej.

swoboda w traktowaniu czasu i przestrzeni;

efektowna widowiskowość;

skupienie się na osobie aktora, a co za tym idzie kodyfikacja gry aktorskiej w szereg ustalonych figur i kanonów;

powszechność występowania istot ponadnaturalnych;

w miarę zaniku konfliktów między postaciami, rozwój konfliktu wewnątrz postaci;

zakaz występowania kobiet na scenie (podobnie do Starożytnej Grecji).

Wraz z rewolucją Meiji, szybką industrializacją i zmianami w obliczu tradycyjnego społeczeństwa japońskiego, początkowo od końca XIX wieku odchodzono od klasycznego teatru japońskiego na rzecz wzorców świadomie kopiowanych z teatru europejskiego (shingeki). Dopiero od przełomu lat 50. i 60. wraz z rozwojem nurtu post-shingeki można mówić o wpływie i powrocie do źródeł rodzimej sztuki teatralnej, przy równoczesnym zachowaniu kanonów europejskich.

Kagura (jap. 神楽 muzyka bóstw, rozrywka bogów) - forma teatru japońskiego, wywodząca się z rytuałów sintoistycznych, ukształtowana w okresie kultury dworskiej, składająca się z szeregu pieśni oraz tańców rytualnych wykonywanych z akompaniamentem muzycznym na terenie chramów.

Kabuki (歌舞伎) – jeden z rodzajów tradycyjnego teatru japońskiego, wywodzący się z XVII wieku. Teatr kabuki jest znany z bogatej oprawy przedstawień, silnej ekspresji i wyszukanej charakteryzacji aktorów.

Wpływ tradycyjnego teatru japońskiego polega przede wszystkim na:

powrocie do tradycyjnych wątków tematycznych;

korzystaniu z dorobku tradycyjnej techniki aktorskiej;

kształtowanie kompozycji utworów w oparciu o schematy pochodzące z nō i kabuki;

zakazana jeszcze do niedawna gra aktorów tradycyjnych form w filmie, sztukach współczesnych rodzimych i zachodnich dramaturgów.

Ta asymilacja pozwoliła klasycznemu teatrowi japońskiemu na przetrwanie i rozwój w obrębie kulturowej ciągłości. Obecnie bowiem większość historycznych form tego teatru wiąż funkcjonuje (główne ośrodki w Tokio, Osace i Kioto), stanowiąc swoisty skarb dziedzictwa narodowego Japończyków i tak też jest przezeń traktowany. Teatr klasyczny pozostaje źródłem inspiracji zarówno dla twórców miejscowych jak i z kręgów cywilizacji europejskiej.

Kyōgen (jap. 狂言, Kyōgen dosł. szalone słowa) - jedna z form klasycznego teatru　japońskiego. Przedstawienia kyōgen mają charakter realistycznej farsy, której akcja rozgrywa się pomiędzy dwiema postaciami (główną i tzw. poboczną), którym tylko czasem towarzyszą inne postacie drugoplanowe. Tradycyjnie sztuki te grano jako rodzaj interludium między spektaklami nō (wystawianych w serii pięciu przedstawień). Najczęściej wystawiane przed przedstawieniem nō lub w ramach niezależnych spektakli składających się z kilku sztuk kyōgen.

Bugaku - historyczna, chociaż wykonywana również obecnie forma teatru japońskiego, grupująca szereg ceremonialnych tańców wykonywanych na dworze cesarskim z towarzyszeniem muzyki. Jej początki znaleźć można w szeregu państw Azji kontynentalnej, bugaku zawiera bowiem utwory tak japońskie, jak też chińskie, koreańskie, indyjskie a także mandżurskie.