Pomnik Tecuna Umana w Quetzaltenango (Gwatemala)

Tecun Uman (ur. ok. 1500, zm. 20 lutego 1524) – ostatni władca i król ludu Kiczów (odłam plemienia Majów), zamieszkującego wyżyny dzisiejszej Gwatemali. Według kroniki Kaqchiquel, został on zabity przez hiszpańskiego konkwistadora, Pedro de Alvarado, podczas bitwy z Hiszpanami na pampach regionu El Pinal 20 lutego 1524 r. Tecun jest uważany za najwybitniejszą postać spośród członków plemienia, ze względu na odwagę, honorową postawę oraz walkę w obronie ojczyzny i ludu. 22 marca 1960 r. został ogłoszony bohaterem narodowym Gwatemali. Święto na jego cześć obchodzone jest 20 lutego, w rocznicę jego śmierci. Postać Tecuna Umana zainspirowała wielu twórców, począwszy od rzeźbiarzy, którzy wznosili mu pomniki – poprzez poetów – aż do artystów ludowych, którzy jego legendę wspominali w tańcach ludowych i modlitwach. Mimo tego, fakt istnienia historycznego Tecuna Umana nie został dostatecznie udokumentowany. Okazało się, że w jego przypadku ciężko jest oddzielić historię od legendy.

Bitwa pod El Pinal

W połowie listopada 1523 r. portugalski kapitan Pedro de Alvarado y Contreras otrzymał od Hernana Cortesa misję odkrycia i opanowania ziem na południe od Meksyku. W wyprawie kapitana Alvarado uczestniczyło: trzystu żołnierzy, stu dwudziestu łuczników i karabinierów, stu trzydziestu pięciu jeźdźców oraz kilkuset wojowników ze sprzymierzonych plemion Cholutec oraz Tlaxcaltec. Gdy wyprawa dotarła do wybrzeży Gwatemali w 1524 r., hiszpańscy konkwistadorzy spotkali się z tubylcami, wywodzącymi się etnicznie od ludów Majów oraz Nahuatl. Większość z nich należała do plemienia Kiczów. Wówczas Alvarado zawarł sojusz z tradycyjnym wrogiem Kiczów, wodzem plemienia Kaqchikel. Zanim konkwistadorzy postawili stopy na ziemi gwatemalskiej, podbili już plemię Kaqchikel. Pokonani tubylcy poddali się w 1520 r. i poprosili Hiszpanów o pomoc w walce z plemieniem Kiczów. Cortes wysłał poselstwo do stolicy Kiczów, Gumarcaj, z żądaniem podporządkowania państwa władzom hiszpańskim oraz zawieszenia walk z ludem Kaqchikel. Kicze odrzucili ultimatum i zaczęli szykować się do wojny. Gdy armia hiszpańska dotarła do Xelaju (obecnie miasto Quetzaltenango), zarządca tej osady wysłał ponaglenie do Gumarcaj. Kicze obrali na swego przywódcę Tecuna Umana. Wraz z wojskiem liczącym 8400 wojowników napotkał on konkwistadorów pod El Pinal. W bitwie, która się tam odbyła, wódz Kiczów poniósł klęskę.