Tecumseh - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy wodza indiańskiego. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego słowa.

Obraz przedstawiający Tecumseha jako brytyjskiego generała

Tecumseh (Tecumthe, Tikamthe, Tecumtha - j.shawnee Puma gotowa do skoku, Skacząca Puma), ur. 1768, zm. 5 października 1813. Wódz północnoamerykańskiego plemienia indiańskiego Szaunisów (Szawanezów), przywódca wojskowy, mówca, polityk, generał brytyjski. Na początku XIX w. był zwolennikiem utworzenia szerokiej konfederacji plemion indiańskich na południe od Wielkich Jezior, której celem byłoby powstrzymanie inwazji białych.

Irokezi (nazwa własna: Haudenosaunee) – liga plemion (Mohawków, Oneidów, Onandagów, Kajugów i Seneków, a od 1712 także Tuskarorów) Indian Ameryki Północnej zamieszkujących tereny na wschód od Wielkich Jezior i na południe od Rzeki św. Wawrzyńca, czyli północną część stanów Nowy Jork, Pensylwanii i Maine, niemal cały stan Vermont oraz południowe obszary kanadyjskich prowincji Quebec i Ontario.
Detroit (wym. /dɨˈtrɔɪt/; z fr. cieśnina) – miasto w USA, w stanie Michigan na północnym brzegu rzeki Detroit łączącej jeziora St. Clair i Erie.

Życiorys

Wojny na przełomie XVIII i XIX w.

W latach 70. i 80. XVIII w. trwały walki o dolinę rzeki Ohio pomiędzy Indianami, Brytyjczykami a Amerykanami. Z czasem plemiona indiańskie coraz lepiej rozumiały, że zawiązywanie sojuszy może zwiększyć ich możliwości militarne i własne bezpieczeństwo. Jesienią 1787 na czele połączonych sił Szaunisów, kanadyjskich Irokezów, Wyandottów, Mingo, Ottawów, Czikamaugów, Miami, Kickapów, Delawarów, Odżibwejów, Potawatomich, Lisów, Sauków i Mascoutenów stanął wódz plemienia Miamisów Michikinikwa (Mały Żółw).

Tenskwatawa (w innych źródłach – Tenkswatawa bądź Elskwatawa) zwany Prorokiem (1775-1834) – prorok i przywódca religijny z plemienia Szaunisów (Szawanezów), brat wodza Tecumseha. Jego imię znaczyło "Otwarte Drzwi". Jego wizje przyczyniły się do zespolenia konfederacji plemion indiańskich, które pod wodzą jego brata walczyły ze Stanami Zjednoczonymi
Indianie – najliczniejsza i najbardziej zróżnicowana z trzech – obok Inuitów (Eskimosów) i Aleutów – grup ludności tubylczej (rdzennej, autochtonicznej) zamieszkujących oba kontynenty amerykańskie, obejmująca – zarówno dawniej, jak i dziś – setki ludów, plemion i grup o bardzo różnym charakterze i stopniu rozwoju. W tradycyjnej antropologii zaliczani są do rasy żółtej.

Konfederacja, dysponująca dwoma tysiącami wojowników, odniosła kilka znaczących zwycięstw. W 1791 w bitwie nad rzeką Wabash wojska amerykańskie doznały największej, pod względem liczby zabitych i rannych, klęski w historii swych wojen z Indianami. W starciu w zachodnim Ohio Indianie zabili wówczas 600 i zranili 400 żołnierzy.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.
Huroni (po przeniesieniu się do Wisconsin znani pod nazwą własną Wyandotte, Wyandot) - plemię Indian Ameryki Północnej; w przeszłości główne zajęcie: rolnictwo; w XVI/XVII wieku stworzyli silną federację przeciw Algonkinom; w poł. XVII wieku rozbici przez Irokezów, przenieśli się z terenów między jeziorami Huron i Erie a Rzeką Świętego Wawrzyńca na tereny późniejszych stanów Michigan i Ohio; obecnie główne skupiska w Oklahomie (USA) i Ontario (Kanada).

W tym samym roku rząd w Waszyngtonie wysłał do walki generała "Mad Anthony'ego" Wayne'a. W sierpniu 1794 przeciwnicy spotkali się pod Fallen Timbers - rozegrała się wówczas Bitwa pod zaporą z pni. Opuszczeni przez Brytyjczyków Indianie ulegli przeważającej sile wroga. W bitwie tej po raz pierwszy spotkali się na polu walki Tecumseh (wtedy mało znaczący wódz) i William Henry Harrison (wówczas młody porucznik).

Dolar (dollar) to waluta wielu krajów świata. Dzieli się na 100 centów. Nazwa dolara - podobnie jak nazwa waluty Słowenii sprzed 1 stycznia 2007 - tolar, pochodzi od dawnej srebrnej monety – talara. Dolar został oficjalną jednostką monetarną USA w 1785 roku. Jednak zarówno samo słowo angielskie, jak i pieniądze o takiej nazwie istniały już wcześniej.
Języki irokeskie – rodzina języków używanych przez rdzenną ludność Ameryki Północnej w rezerwatach w prowincjach Ontario i Quebec w Kanadzie oraz w stanach Nowy Jork i Oklahoma w USA. Do grupy języków irokeskich należą takie języki jak: czirokeski, huroński, mohawk, cayuga, oneida, onondaga i inne. Według niektórych klasyfikacji języki irokeskie zalicza się wraz w siouańskimi i kaddo do fyli makrosiouańskiej.

Początki konfederacji

W 1795 rozpoczęły się negocjacje pokojowe, których celem miało być zaprzestanie walk i umożliwienie Amerykanom osiedlania się w dolinie Ohio. Przeciwny ustępstwom terytorialnym Tecumseh zbojkotował negocjacje, był jednak jeszcze mało znany i bojkot nie przyniósł rezultatów. Wódz Szaunisów uznał, że konfederacja indiańskich plemion doliny Ohio nie jest w stanie powstrzymać ekspansji białych. Postanowił stworzyć znacznie szerszą koalicję Indian. Od tej pory wiele podróżował po Ameryce Północnej, prowadząc rozmowy z licznymi plemionami.

Waszyngton, D.C., formalnie Dystrykt Kolumbii (ang. Washington, D.C. /ˈwɒʃɪŋtən ˌdiːˈsiː/, District of Columbia), potocznie nazywany Waszyngtonem, Dystryktem lub po prostu D.C. – założona 16 lipca 1790 stolica Stanów Zjednoczonych.
Ryszard Kos – bohater książek Longina Jana Okonia. Pojawił się w powieściach przygodowych związanych z indianami - trylogii o powstaniu Tecumseha (Tecumseh, Czerwonoskóry generał, Śladami Techumseha) oraz w Płonącej prerii, gdzie jednak jest postacią poboczną.

Wraz z Tecumsehem działał jego młodszy o trzy lata brat, Tenskwatawa (Otwarte Drzwi), wśród Białych znany jako Prorok. W 1805 przeżył on duchowe przebudzenie i oświadczył, że posiada ponadnaturalne zdolności. Początkowo podchodzono do niego nieufnie, ale jego wpływy wzrosły, gdy przewidział zaćmienie słońca. Kombinacja politycznych zdolności Tecumseha i duchowego przywództwa jego brata zaczęła przynosić efekty. W 1808 nad Tippecanoe w zachodniej Indianie ustanowiono stolicę konfederacji Tecumseha.

Czirokezi (nazwa własna Tsalagi, ang. Cherokee) — plemię Indian Ameryki Północnej pierwotnie wywodzące się od Irokezów i zamieszkujące podgórskie, zachodnie obszary Karoliny Południowej i Północnej, północną Georgię i wschodnie Tennessee. Później większość jego członków zostało przymusowo przesiedlona na tereny płaskowyżu Ozark. Byli jednym z plemion wliczanych w skład grupy Pięciu Cywilizowanych Plemion. Posługują się językiem czirokeskim.
Ameryka Północna – kontynent o powierzchni 24 242 000 km² (co stanowi 16,3% całkowitej powierzchni lądów na kuli ziemskiej), położony na półkulach: północnej i zachodniej. Do Ameryki Północnej należy Ameryka Środkowa.

Konflikt z Amerykanami

Tecumseh wiele podróżował, namawiając kolejne plemiona do przyłączenia się do konfederacji. W tym czasie gubernatorem Terytorium Indiany był wspomniany już Harrison. Z niepokojem patrzył on na rozwój wypadków, gdyż coraz bardziej prawdopodobny wydawał się wybuch wojny pomiędzy USA i Wielką Brytanią, a Harrison obawiał się, że Tecumseh wesprze w wojnie Brytyjczyków.

Kickapoo (pl. Kikapowie) - plemię Indian Ameryki Północnej z rodziny algonkińskiej zamieszkujący pierwotnie dzisiejsze stany Wisconsin i północne Illinois.
Saukowie (ang. Sac) - plemię Indian Ameryki Północnej należące do algonkińskiej rodziny językowej. Pierwotnie zamieszkiwali większą część lasów północnego Wisconsin, następnie zostali wyparci przez Czipewejów i osiedlili się pomiędzy południowym brzegiem Jeziora Górnego, zachodnim brzegiem Jeziora Michigan i wschodnim brzegiem Missisipi. Tam też zjednoczyli się ze spokrewnionym plemieniem Lisów (ang. Fox), tworząc duże, silne i wojownicze plemię. Od tej pory, często wspierani przez Dakotów, prowadzili ustawiczną wojnę z Czipewejami. W 1804 roku Amerykanie zaprosili Sauków na rozmowy pokojowe. Niektórzy wodzowie udali się do St. Louis, gdzie zostali poczęstowani alkoholem i zaproponowano im podpisanie traktatu, który oddawał Stanom Zjednoczonym 6 milionów hektarów terenów plemiennych w zamian za nieco ponad 2 tysiące dolarów.

Gdy w 1809 Tecumseh był w kolejnej ze swych podróży, Harrison perswazją i podstępem przekonał wodzów Delawarów, Miami, Kaskaskiów i Potawatomich, i wbrew wcześniejszym umowom i zapowiedziom odkupił od nich duże połacie ziemi (traktat z Fortu Wayne). Wywołało to ostrą reakcję Tecumseha. Wysłał on do Harrisona list, w którym stwierdził, że biali nie mają prawa nabywać od Indian ziemi. Pomiędzy oboma przywódcami dochodziło do spotkań, które jednak nie prowadziły do rozwiązania problemów.

Odżibwejowie lub Czipewejowie (ang. Ojibwa, Ojibwe, Ojibway, Chippewa) – nazwa własna Anishinabe (Anishinaubag, Neshnabek, Mississauga, spotykane inne nazwy spolszczone: Odżibueje, Czipeweje, Odżibwa, Odżibwe, Chipewa, Chipewe, Hakatonwan) – Indianie Ameryki Północnej, najliczniejsze plemię obszaru Wielkich Jezior. Odżibwejowie (sami preferują nazwę Ojibwa [potrzebne źródło]) są trzecią co do wielkości grupą Indian amerykańskich. Nazwa "Ojibwa" pochodziła od algonkińskiego "kurczyć przez przypiekanie" i oznaczała charakterystyczne szwy wypalane na mokasynach i odzieży Anishinabe. "Chippewa" jest zniekształconą nazwą "Ojibwa".
Krikowie, Krik (ang. Creek, sami siebie nazywają Muscogee lub Muskogee) - dawna konfederacja Indian Ameryki Północnej, obejmuje 13 grup, liczących od 66,5 tys. (Muscogee Creek Nation) do zaledwie kilku osób (Tuckabachee) i zamieszkujących kilka stanów w Stanach Zjednoczonych głównie Oklahomę, Alabamę, Georgię i Florydę.

Fryz z rotundy Kapitolu przedstawiający śmierć Tecumseha.

Porażki i śmierć

W 1811 Tecumseh wyruszył na południe, by przyprowadzić wsparcie ze strony Czikasawów, Czoktawów, Krików i Seminoli. Dowództwo przejął jego brat. W tym czasie Harrison na czele wojsk podszedł pod Tippecanoe. Tenskwatawa nakazał atak na obóz Amerykanów, jednak zakończył się on klęską. Indianie musieli opuścić osadę, którą zajął i spalił Harisson. Tecumseh powrócił w styczniu 1812, jednak jego starania o pozyskanie wojowników z południa spełzły na niczym. Mimo to wciąż cieszył się znacznym poważaniem u wielu Indian. Szanowali go również Brytyjczycy - współpracował np. z generałem Izaakiem Brockiem aż do jego śmierci pod pod Queenston Heights.

Little Turtle, właściwie Mishikinakwa (pol.: Mały Żółw), (ur. ok. 1747, zm. 14 lipca 1812) – wódz Indian z plemienia Miami, zamieszkującego tereny dzisiejszego stanu Indiana. Zapewnił swoim ziomkom zwycięstwo w kilku bitwach z wojskami amerykańskimi w latach dziewięćdziesiątych XVIII wieku; w późniejszych latach opowiadał się za pokojowym rozwiązaniem konfliktów pomiędzy plemionami indiańskimi a USA.
Oliver Hazard Perry (ur. 23 kwietnia 1785 – zm. 23 kwietnia 1819) był komodorem w służbie Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych. Brał udział w wojnie brytyjsko-amerykańskiej i wsławił się podczas bitwy o jezioro Erie.

Do sierpnia 1813 William Henry Harrison dostał pod swoje dowództwo 8000 żołnierzy. Gdy Oliver Hazard Perry pokonał brytyjską flotę na jeziorze Eire i Brytyjczycy oraz Indianie musieli opuścić Detroit, Harrison ruszył za nimi w pościg. Doszło do konfliktów wśród sojuszników - dowódca brytyjski, gen. Henry Proctor, lekceważył Indian, jednocześnie posyłając ich do osłony tyłów. 5 października 1813 doszło do konfrontacji nad kanadyjską rzeką Thames (bitwa pod Moraviantown). W jej trakcie Brytyjczycy wycofali się z pola bitwy. Osamotnieni Indianie ponieśli klęskę, a Tecumseh zginął w walce. W literaturze istnieje kilkadziesiąt różnych opisów okoliczności jego śmierci.

Potawatomi (także Pottawatomi lub Pottawatomie) – plemię Indian północnoamerykańskich zamieszkujące w przeszłości okolice górnej Missouri. Mówili językiem potawatomi należącym do rodziny języków algonkińskich. Sami siebie nazywają czasem Bodéwadmi (Strażnicy Ognia) – określeniem nadanym im przez spokrewnione grupy Anishinabe. Pierwotnie nazywali się Neshnabé – wariantem słowa Anishinabe.
Delawarowie — plemię Indian Ameryki Północnej, posługujący się w przeszłości językiem delaware z rodziny algonkińskiej. Sami siebie nazywali Leni Lenape. Nazwa Delaware pochodzi od rzeki Delaware.

Tecumseh na szauniskiej pamiątkowej monecie dolarowej z 2002

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)