Teleologiczne podejście - Polski Serwis Naukowy

Podejście teleologiczne do opisu zjawiska – opis zjawiska polegający na przypisaniu mu celu. Przyjmuje się, że układ zachowuje się w taki a nie inny sposób dlatego, że w przeciwnym wypadku nie osiągnąłby stanu końcowego, o którym wiadomo, że jednak wystąpił lub że jego zachowanie nie minimalizowałoby określonego wyrażenia arytmetycznego, nie spełniało pewnej zasady akcentującej całościowe własności układu. Podejście to akcentuje całościowy przebieg zjawiska. Przykładem opisu teleologicznego mogą być:

Arystoteles (gr. Ἀριστοτέλης, Aristotelēs, ur. 384 p.n.e., zm. 7 marca 322 p.n.e.) – jeden z trzech, obok Platona i Sokratesa najsławniejszych filozofów greckich. Stworzył opozycyjny do platonizmu i równie spójny system filozoficzny, który bardzo silnie działał na filozofię i naukę europejską. Chrześcijańska odmiana arystotelizmu zwana tomizmem była od XIII w. i jest do dziś uważana za oficjalną filozofię Kościoła Katolickiego. Założyciel szkoły filozoficznej znajdującej się w Ogrodach Likejonu (od nazwy sąsiadującej z nimi świątyni Apollina Likejosa), co stało się źródłosłowem słowa "Liceum".

Zasada antropiczna – koncepcja filozoficzna odnosząca się do kosmologii, zgodnie z którą fundamentalne stałe fizyczne (stała Plancka, prędkość światła, stała grawitacji itp.) mają dokładnie takie wartości, aby umożliwić powstanie życia, a w szczególności umożliwić pojawienie się istoty myślącej, człowieka na Ziemi. Zasada ta jest próbą odpowiedzi na pytanie, dlaczego prawa fizyki są takie, jakie są. Sugeruje ona odpowiedź, że gdyby prawa fizyki były inne, nikt nie mógłby ich poznać, ponieważ pojawienie się inteligentnego obserwatora nie byłoby możliwe. Zwolennicy zasady antropicznej przedstawiają dowody, że minimalne zmiany stałych fizycznych, np. stałej Plancka uniemożliwiłyby istnienie wszechświata w obecnej formie.

zasada najmniejszego działania;

zasada Fermata najkrótszego czasu;

zasada antropiczna;

lamarkizm – pierwsza historycznie teoria ewolucji

Podejście teleologiczne bazuje zwykle na całkowym, globalnym sformułowaniu praw fizycznych. W pewnych warunkach podejście teleologiczne jest równoważne podejściu deterministycznemu. W takich przypadkach całkowy opis problemu jest równoważny opisowi przy pomocy układów równań różniczkowych (tj. opisowi przyczynowemu i lokalnemu).

Lamarkizm – pierwsza materialistyczna teoria ewolucji, kwestionująca stałość cech gatunkowych i uznająca za fakt powstawanie nowych gatunków w wyniku naturalnych procesów oraz usiłująca tłumaczyć mechanizm i przyczyny powstawania zmian.

Należy pamiętać, że nakładanie na rozwiązania równań opisujących zachowanie się układu warunków (więzów) nie jest swoistym elementem podejścia teleologicznego i jest niezależnym od niego elementem opisu, występującym jako cecha zjawiska zarówno w podejściu deterministycznym, jak i teleologicznym. Tak więc w sformułowaniu: "nie osiągnąłby stanu końcowego, o którym wiadomo, że wystąpił", opis teleologiczny zjawiska wychodzi z założenia, że układ w swojej ewolucji zna ów cel lub warunki konieczne dla jego osiągnięcia, a nie że spośród wielu możliwych rozwiązań wybrane zostaje tylko to, które spełnia naszą wiedzę o zjawisku. Tak więc podejście teleologiczne jest postawą filozoficzną, przekonaniem o własnościach zjawisk, a nie wyłącznie elementem techniki obliczania.

Historycznie podejście teleologiczne jest jednym z najstarszych sposobów patrzenia na rzeczywistość. Zostało ono ukonstytuowane dzięki filozofii Arytotelesa i poprzez jego wpływ na naukę średniowieczną odegrało wyjątkowo wsteczną rolę w dziedzinach przyrodniczych. Można zaryzykować stwierdzenie, że każda dziedzina współczesna wykazująca ślady podejścia teleologicznego nadal pozostaje pod wpływem arystotelejskiej wizji świata i średniowiecznej filozofii scholastycznej. Szczególnie mocno takie wpływy nadal są widoczne w biologii, co nie dziwi wobec tego, że Arystoteles przejawiał szczególną jej znajomość, a zwłaszcza w etyce. Podobnie można zaryzykować stwierdzenie, że postęp naukowy – jaki znamy z historii, od czasów Arystotelesa do czasów niemal nam współczesnych – polegał na stopniowym odchodzeniu od podejścia teleologicznego w różnych dziedzinach.

Zobacz też

teleologia