Teleskop Hale - Mount Palomar - Polski Serwis Naukowy

Teleskop Hale w Obserwatorium na Mount Palomar

Teleskop Hale'a (Teleskop George'a Ellery'ego Hale'a) – największy teleskop obserwatorium Palomar (średnica zwierciadła: 508 cm, 200 cali). Jego nazwa pochodzi od nazwiska George'a E. Hala, jego projektanta, który w pierwszym okresie powstawania urządzenia osobiście nadzorował budowę. Budowa teleskopu, finansowana przez Fundację Rockefellera, rozpoczęła się w 1936, a zakończyła dopiero w 1948 z powodu II wojny światowej.

Nowy Jork (ang. State of New York lub New York State) – stan w północno-wschodniej części USA. Graniczy z jeziorami Ontario i Erie, z kanadyjskimi prowincjami Ontario i Quebec, a także ze stanami Vermont, Massachusetts, Connecticut, New Jersey i Pensylwania. Od południowego wschodu dotyka Oceanu Atlantyckiego.

Teleskopy Kecka – dwa wielkie teleskopy (Keck I i Keck II) pracujące w zakresie światła widzialnego i podczerwieni z tzw. optyką aktywną. Znajdują się w obserwatorium Mauna Kea na Hawajach na wysokości 4145 m n.p.m. Są oddalone od siebie o 85 metrów. Posiadają segmentowe zwierciadła o średnicy 10 metrów złożone z 36 ściśle przylegających sześciokątnych segmentów o grubości 8 cm. Teleskopy połączone razem tworzą interferometr Kecka, będący największym teleskopem na świecie.

Teleskop Hale był największym tego typu teleskopem na świecie aż do momentu oddania do użytku BTA-6 na Kaukazie w roku 1975. Pomimo większych rozmiarów, BTA-6 nie zdołał uzyskać większej zdolności rozdzielczej (0,025 sekundy łuku). Hale'a można zatem uznać za najlepszy teleskop optyczny do czasu wybudowania Keck 1 (1993).

Nanometr (symbol: nm) – podwielokrotność metra, podstawowej jednostki długości w układzie SI. Jest to jedna miliardowa metra czyli jedna milionowa milimetra. Jeden nanometr równa się zatem 10−9 m. W notacji naukowej można go zapisać jako 1 E-9 m oznaczający 0,000 000 001 × 1 m. Rzadko stosowana jest również stara nazwa milimikron

Wielkość gwiazdowa – pozaukładowa jednostka miary stosowana do oznaczania blasku gwiazd (nie mylić z jasnością) i innych podobnych ciał niebieskich. Jednostką wielkości gwiazdowej jest magnitudo (oznaczenie m lub mag). Zazwyczaj w fizyce do wyrażenia wartości natężenia światła używa się luksów, jednakże ze względów praktycznych i historycznych w astronomii stosuje się nadal magnitudo.

Zasięg Hale'a ocenia się na około 23 mag, pozwala on zatem na obserwację obiektów 6-7 mln razy słabszych od najsłabszych dostrzegalnych gołym okiem. Jego światłosiła wynosi f/3.3.

Historia

Kopuła obserwatorium Palomar w którym znajduje się teleskop Hale'a.

Hale nadzorował budowę teleskopów na Mount Wilson: 60-calowego (1,5 m) w 1908 i 100-calowego (2,5 m) w 1917. Koncepcja ich budowy okazała się udana, były głównymi narzędziami badawczymi astronomii lat 20. Odkrywany ogrom wszechświata przekonywał Hala do potrzeby tworzenia jeszcze większych konstrukcji.

Edwin Powell Hubble (ur. 20 listopada 1889 w Marshfield w Missouri, zm. 28 września 1953 w San Marino w Kalifornii) – amerykański astronom, któremu powszechnie przypisuje się odkrycie oraz udowodnienie prawdziwości zjawisk przesunięcia ku czerwieni i rozszerzania się Wszechświata.

Zdolność rozdzielcza - w optyce przydatność określonego przyrządu optycznego do obserwacji obiektów o określonej odległości kątowej. Im większa jest zdolność rozdzielcza, tym bliższe sobie punkty są obserwowane jako odrębne, a nie jako pojedyncza plama. Jednym z kryteriów określania zdolności rozdzielczej jest kryterium Rayleigha.

W roku 1928, zabezpieczył sumę 6 milionów USD z konta Fundacji Rockefellera na budowę 200-calowego teleskopu, który kierowany miał być przez Kalifornijski Instytut Technologiczny (Caltech). Na początku lat 30., na miejsce budowy wyznaczył obszar na Mount Palomar, znajdujący się na wysokości 1700 m n.p.m. Wytworzenie 200-calowego zwierciadła zlecono firmie Corning Incorporated.

Centymetr (symbol: cm) – jednostka długości, podwielokrotność metra, równa 10−2 m. Centymetr jest jednostką podstawową w układzie jednostek miar CGS (centymetr gram sekunda). W notacji naukowej można go zapisać jako 1 E-2 m, czyli 1 · 10-2 m.

Pyrex - szkło borowo-krzemowe składające się z 8% tlenku boru i 85% tlenku krzemu, stosowane jako szkło laboratoryjne, które charakteryzuje się wysoką odpornością na szoki termiczne ale mniejszą niż szkło kwarcowe Vycor. Pyrex po raz pierwszy wyprodukowano w roku 1924.

Teleskop Hale po raz pierwszy użyty został 26 stycznia 1949 pod kierownictwem Edwina Hubble'a, dokonując obserwacji mgławicy NGC 2261, znanej też jako Zmienna Mgławica Hubble'a. Zrobione wówczas zdjęcia publikowane były w czasopismach popularnonaukowych, a także w magazynie Collier's Weekly 7 maja 1949.

Fundacja Rockefellera (ang. Rockefeller Foundation) to mieszcząca się w Nowym Jorku, założona przez Johna D. Rockefellera organizacja dobroczynna. Jej celem jest wspieranie "Dobra ludzkości na całym świecie".

Pasadena – miasto w hrabstwie Los Angeles, Kalifornia, USA. Znane jest między innymi z corocznej organizacji słynnej Parady Róż, Tournament of Roses Parade. W Pasadenie znajduje się wiele instytucji naukowych i kulturalnych, m.in. California Institute of Technology, Akademia Sztuki Projektowania, Pasadena City College, Szkoła Sztuki Kulinarnej, teatr oraz Muzeum Sztuki im. Nortona Simona. W roku 2000 liczba ludności wynosiła 133 936. W 2007 liczba ta wzrosła do 146 518, co stawia Pasadenę na 160 miejscu wśród największych miast Stanów Zjednoczonych. Równocześnie znajduje się na 6 miejscu wśród największych miast w hrabstwie Los Angeles.

Hale wciąż używany jest podczas każdej, bezchmurnej nocy zarówno przez Caltech jak i Cornell University, University of California oraz Jet Propulsion Laboratory. Obserwatorium zaopatrzone jest w nowoczesny sprzęt optyczny, spektroskopowy oraz komputerowy.

Zwierciadło główne

Zwierciadło główne odlane zostało z pyrexu w Corning Incorporated w stanie Nowy Jork. Podczas odlewania szkła, forma odlewnicza uległa uszkodzeniu i pracę trzeba było przerwać. Uszkodzone zwierciadło przeznaczone zostało na doświadczenia związane z wyważaniem, a tymczasem rozpoczęto pracę nad kolejnym zwierciadłem, które po kilkumiesięcznym procesie chłodzenia osiągnęło masę wyjściową 20 ton. Przewieziono je następnie koleją do Pasadeny (podróż trwała 16 dni), gdzie zostało oszlifowane.

California Institute of Technology (skrót Caltech) – jedna z najlepszych prywatnych uczelni w Stanach Zjednoczonych, położona w Pasadenie w Kalifornii na przedmieściach Los Angeles.

Jet Propulsion Laboratory (pl. Laboratorium Napędu Odrzutowego) – jedno z centrów badawczych NASA, znajduje się w miejscowości Pasadena w stanie Kalifornia, ok. 50 km na północ od Los Angeles. JPL jest odpowiedzialny za prowadzenie lotów bezzałogowych dla NASA, jest centrum dowodzenia dla prób przeprowadzanych przez NASA w przestrzeni kosmicznej poza strefą przyciągania Ziemi.

Do dzisiaj pozostaje drugim co do wielkości szklanym zwierciadłem odlanym w całości. Jego masa ostatecznie (po oszlifowaniu) wyniosła 14,5 tony, a jego stworzenie uważa się za jedno z najważniejszych osiągnięć technologicznych XX wieku. Teleskop Hale osiągnął niemal górną granicę możliwości tego typu konstrukcji. Zwierciadła większych rozmiarów są mniej efektywne (np. BTA-6) i pod wpływem własnego ciężaru ulegają odkształceniom, które dla zachowania odpowiedniej jakości obrazu nie powinny być większe niż 25 nanometrów. Co 18-24 miesięcy, jego powierzchnię poddaje się aluminizacji.

Linki zewnętrzne

Historia największych teleskopów

Teleskop Hale na stronie Instytutu Kalifornijskiego