Tempo - muzyka - Polski Serwis Naukowy

Określenie tempa (u góry) podane na dwa sposoby: tradycyjnie, przez podanie włoskiej nazwy tempa andante, oraz współcześnie (w nawiasie), przez podanie liczby ósemek na minutę.

Tempo (agogika) – jeden z elementów dzieła muzycznego oznaczający, jak szybko utwór ma być wykonany. Tradycyjnie, w zapisie nutowym szybkość wykonania utworu podaje się w postaci włoskiej nazwy tempa nad partyturą lub pięciolinią; sposób ten definiuje tempo w sposób przybliżony. Nazwom tempa towarzyszą często dodatkowe określenia (również w języku włoskim), opisujące sposób wykonania utworu (np. adagio cantabile - powoli i śpiewnie, adagio risoluto - powoli ale pewnie, zdecydowanie). Określenia tempa podawane na początku utworów lub części utworów są często używane w charakterze ich tytułów, o ile kompozytor nie nazwał dzieła w inny sposób (np. Adagio – najbardziej znany utwór Tomasa Albinoniego).

Ćwierćnuta – nuta w notacji muzycznej trwająca jedną czwartą całej nuty lub połowę półnuty, dzieląca się na dwie ósemki. Ćwierćnuta oznaczana jest jako owalna wypełniona główka zasadniczo z laską z prawej strony skierowaną w górę dla nut położonych poniżej trzeciej linii lub w dół z lewej strony dla nut położonych na trzeciej linii lub wyżej.

Elementy dzieła muzycznego (elementy muzyczne) – porządkują one materiał dźwiękowy będący tworzywem dzieła muzycznego. W wyniku współdziałania tych elementów dzieło uzyskuje określony kształt.

W różnych szkołach i w różnych okresach historycznych różnie je interpretowano. Ściślejsze określenie tempa stało się możliwe od czasu wynalezienia metronomu. Rzadko jednak podaje się ścisłą częstość, raczej przedział częstości, interpretację zostawiając grającemu lub dyrygentowi.

Partytura (wł. partitura) – do lat 70. podstawowy sposób zapisu muzyki zespołowej instrumentalnej, lub instrumentalno-wokalnej. W partyturze notowane są za pomocą pisma muzycznego partie wszystkich instrumentów i głosów potrzebnych do wykonania utworu, określenia dynamiczne, agogiczne oznaczenie metrum itp. Pojęcie "partytura" odnosi się (inaczej niż np. angielskie score) wyłącznie do zapisu utworów przeznaczonych na wiele instrumentów. O zanotowanym utworze na jeden instrument mówi się po prostu "nuty".

Ritardando (w skrócie rit.) – w notacji muzycznej znak spowolnienia tempa. Spowolnienie następuje stopniowo na przestrzeni jednego lub kilku taktów. Powrót do oryginalnego tempa może nastąpić przez stopniowe przyśpieszenie accelerando lub raptownie po znaku a tempo.

Oprócz określeń słownych (najczęściej włoskich) tempo można podać bardziej precyzyjnie (w sposób bezwzględny) poprzez podanie liczby uderzeń metronomu na minutę, wraz z określeniem jednostki rytmicznej odpowiadającej uderzeniu metronomu. Domyślnie jednostką tą jest ćwierćnuta, można jednak wybrać dowolną inną jednostkę, jeśli jest ona bardziej naturalna dla danego utworu (np. ósemkę, półnutę).

Dyrygent – osoba kierująca zespołami muzycznymi, takimi jak Orkiestra symfoniczna, Orkiestra smyczkowa, Orkiestra dęta, zespoły kameralne, chóry, zespoły wokalne, zespoły wokalno-instrumentalne, a także kierująca wykonaniami oper i spektakli muzycznych.

Rubato (z wł., dosł. „obrabowanie”) - chwiejność tempa wynikająca z dowolnego wydłużania i skracania dźwięków, lecz takiego, by średnie tempo na przestrzeni odcinka granego rubato było zgodne z oryginalnym.

Jeszcze innym sposobem ustalenia tempa bezwzględnego jest podanie czasu trwania utworu, np. ca = 15 (cały utwór ma trwać około 15 minut).

Częstotliwość może się zmieniać w zależności od źródeł.

Określenia tempa mogą być dodatkowo modyfikowane określeniem uzupełniającym, umieszczanym, zgodnie z regułami języka włoskiego, przed lub po nazwie tempa:

assai – dość,

meno – mniej, np. meno vivo – nie tak prędko,

molto – bardzo,

non molto' – nie bardzo, np. allegro non molto – nie bardzo ruchliwie,

non tanto – nie zanadto,

non troppo – nie zanadto,

piú – więcej,bardziej np. piú adagio – bardziej, więcej niż adagio,

poco a poco – coraz bardziej, np. poco a poco ritardando – coraz bardziej zwalniając,

poco un poco – trochę, np. poco un poco animato trochę ożywiając,

quasi – jakby,

sempre - zawsze, stale.

Chwilowe zmiany tempa podaje się pod pięciolinią na początku odcinku tekstu muzycznego, którego one dotyczą. Używa się następujących określeń:

Metronom (miaromierz, taktomierz) - urządzenie mechaniczne lub elektroniczne służące do dokładnego podawania tempa utworu muzycznego. Przyrząd używany podczas ćwiczeń muzycznych oraz komponowania.

Pięciolinia - podstawowy element pisma nutowego dla zapisu dźwięków we współczesnej notacji muzycznej. Składa się z pięciu poziomych, równoległych linii oraz pól pomiędzy tymi liniami.

accelerando – przyśpieszyć,

allargando – rozwlec,

animato – ożywić,

doppio movimento – dwa razy szybciej,

meno mosso – mniej ruchliwie,

morendo – zamierając,

piú mosso – bardziej ruchliwie,

poco un poco mosso – stopniowo przyspieszyć,

rallentando (rall.) – stopniowo zwolnić,

ritardando (rit.) – spowolnić,

ritenuto(również rit.) – zwolnienie,

stringendo – pędzić, coraz gwałtowniej,

tenuto (ten.) – wytrzymać, przetrzymać.

Powrót do poprzedniego tempa zaznacza się określeniem: a tempo lub tempo primo.

Ritenuto w terminologii muzycznej to określenie oznaczające stopniowe zwalnianie tempa utworu muzycznego. Oznaczane jest skrótem rit. (lub całym określeniem) zapisywanym pod nutami. Dokładnie oznacza zwolnić, powstrzymując.

Notacja muzyczna (inaczej pismo nutowe) jest symbolicznym językiem, za pomocą którego można zapisać wszystkie cechy dźwięków muzycznych, rytmiki, melodii, harmonii, dynamiki oraz artykulacji.

We współczesnej literaturze pojawia się trend odchodzenia od włoskiej terminologii i zastępowania jej terminologią w językach narodowych. Na przykład zamiast vivo – żywo po polsku lub vigorously w literaturze angielskiej.

Zobacz też

rubato