Teodor Chrząński - Polski Serwis Naukowy

Strona tytułowa Tablic odmian herbowych Chrząńskiego. Postać rycerza trzyma tarczę z Rawiczem Ostrowskiego, po bokach małe tarcze z herbem Chrząńskiego

Herb własny Chrząński

Teodor Chrząński (ur. 23 października 1821 w Warszawie, zm. 16 lutego 1887 w Warszawie) herbu własnego (Trzy Tarcze odmienny) − polski malarz i heraldyk.

Godło – symbol wyróżniający, znak rozpoznawczy przynależności osoby bądź przedmiotu do szerszej grupy rodowej, prawnej lub społecznej, np. herb, gmerk, logo.

Rawicz (Rawa, Ursyn, Ursowic, Panna na niedźwiedziu, Miedźwiada, Miedźwioda, Niedźwiada, Niedźwiadek,Niedźwieda, Niedźwioda, Rawic, Rawita) – polski herb szlachecki, używany również przez szlachtę litewską, ukraińską i rosyjską. Według pierwszej wersji, początkowo przysługiwał jakoby polskim potomkom czeskich Wrszowców, druga (wg Kaspra Niesieckiego "lepsza") wersja podaje, że bardziej prawdopodobne jest polskie (jeszcze z czasów pogańskich) pochodzenie rodów posługujących się herbem Rawicz.

Wczesne lata

Teodor Chrząński urodził się 23 października 1821 roku w Warszawie, jako syn Józefa Benedykta i Marii Klary z Hantuszów. Jego ojciec piastował stanowisko sędziego sądu apelacyjnego sądu Królestwa Polskiego i prezesa trybunału handlowego województwa mazowieckiego. Nie wiadomo nic o jego wykształceniu, umiejętności malarskie zdobył najpewniej samodzielnie.

Nobilitacja (z łac.), uszlachcenie – przejście do stanu szlacheckiego osoby (szlachectwo osobiste) lub osoby i jej rodziny (szlachectwo dziedziczne), niemających dotąd tytułu szlacheckiego. Nobilitacji dokonywała osoba panująca, panujący nadawał także danej rodzinie herb. Często uszlachceniu towarzyszyła też adopcja do istniejącego rodu heraldycznego. W Polsce niechęć szlachty do nadmiernego rozszerzania stanu szlacheckiego spowodowała od końca XVI wieku zanik automatycznej nobilitacji królewskiej na prośbę przez adoptującego, również ograniczyła nobilitacje królewskie. W obu przypadkach wymagana była zgoda Sejmu Rzeczypospolitej. Niektórzy polscy władcy (m.in. Stanisław Leszczyński, Stanisław August Poniatowski) obchodzili te ograniczenia, stosując tzw. nobilitacje sekretne, bez potwierdzenia sejmowego. Taka nobilitacja nie dawała faktycznie żadnych prerogatyw polskiego szlachectwa, i była stosowana głównie wobec cudzoziemców. Bez zgody sejmu niektórzy królowie nadawali także szlachectwo osobiste, bez prawa dziedziczenia, nadając tytuł Kawalera Złotej Ostrogi. Nobilitacje, także te sekretne, stanowiły często sposób zasilenia skarbca monarszego lub zjednania stronników. Dlatego m.in. prawo do nobilitacji uzurpowali sobie także np. biskupi krakowscy, jako książęta siewierscy.

Juliusz Karol Ostrowski, hrabia herbu Rawicz (ur. 16 stycznia 1854 w Warszawie, zm. 12 marca 1917 w Glion, Szwajcaria) – historyk, heraldyk polski, działacz katolicki, kolekcjoner malarstwa polskiego.

Praca

Od roku 1843 Chrząński pełnił funkcję rysownika w dziale technicznym Heroldii. Za swoją pracę przy herbach otrzymał kilka wyróżnień, m.in. za opracowywanie wzorów dyplomów szlacheckich oraz za wykonanie ozdobnego dyplomu dla księcia oldenburskiego z okazji jego wstąpienia na tron carski. W roku 1848 na skutek likwidacji Herolodii, stracił jednak tę pracę, podejmując się obowiązków rysownika w kancelarii Ogólnego Zebrania Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu. W czasie tej służby powołany został w 1851 roku do Delegacji wysłanej z polecenia Rady Administracyjnej Królestwa do inwentaryzacji zabytków w Królestwie. Na czele delegacji stał Kazimierz Stronczyński. Z tego okresu zachowały się, stojące na wysokim poziomie artystycznym, widoki pędzla Chrząńskiego. Cześć z nich znajduje się w Gabinecie Rycin Uniwersytetu Warszawskiego, a cześć u spadkobierców Stronczyńskiego. Po przywróceniu Heroldii, Chrząński ponownie znalazł w niej zatrudnienie, wykonując tą samą pracę. W 1860 roku otrzymał stanowisko sekretarza kolegialnego, ale Heroldię zamknięto ponownie rok później, a Chrząński został ponownie zmuszony do zmiany zajęcia – podejmując pracę w kancelarii Rady Stanu Królewskiego, a następnie w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu. W Komisji pracował w różnych podległych jej urzędach do roku 1868, kiedy to przeszedł na emeryturę. Zmarł w Warszawie 27 lutego 1887 roku.

Heraldyka – jedna z nauk pomocniczych historii, zajmuje się badaniem rozwoju i znaczenia oraz zasadami kształtowania się herbów. Wywodzi się od słowa herold - oznaczającego urzędnika dworskiego, wywołującego nazwiska rycerzy biorących udział w turniejach. W innych językach europejskich nazywana jest podobnie (ang. heraldry, franc. heraldique , niem. Heraldik) lub słowami pochodzącymi od nazwy herb (niem. Wappenkunde).

Kazimierz Jakub Stronczyński (25.07.1809 w Piotrkowie Trybunalskim - 15.01.1896 w Piotrkowie Trybunalskim) – sfragistyk, paleograf, numizmatyk, badacz architektury, kolekcjoner, historyk, senator Królestwa Polskiego. Członek Akademii Umiejętności w Krakowie. Stworzył podstawy polskiej numizmatyki średniowiecza.

Tablice odmian herbowych

W czasie pracy w Heroldii, Chrząński sporządzał zapiski zawierające opisy polskich herbów z różnych epok i tablice obejmujące zarówno herby dawne z ich odmianami, jak i te nowsze z nobilitacji lub indygenatu. Materiały te, ułożone w tablice według godeł herbowych wydał w roku 1909 na podstawie rękopisów Juliusz Karol Ostrowski jako Tablice odmian herbowych. Tablice są do dziś wykorzystywaną przez współczesnych heraldyków pozycją bibliograficzną.

Uniwersytet Warszawski – polska uczelnia państwowa, założona w 1816 roku w Warszawie. Najlepszy uniwersytet w Polsce według ogólnoświatowego rankingu Academic Ranking of World Universities. Uczelnia wielokrotnie była zwycięzcą corocznych rankingów uczelni państwowych przeprowadzanych przez "Rzeczpospolitą" i "Perspektywy".

Polski Słownik Biograficzny (PSB) – wielotomowa publikacja mająca na celu gromadzenie biografii sławnych, nieżyjących już osób związanych z Polską, mieszkających w niej oraz poza jej granicami, od czasów Popiela do współczesności.

Źródło

Zygmunt Wdowiszewski, [kom. red. Władysław Konopczyński et al.]: Teodor Chrząński. W: Polski Słownik Biograficzny. T. 3. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1937, s. 469.